Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән бир нечә ҝүн әввәл Ҝүнеј Азәрбајҹанда 6 бал ҝүҹүндә зәлзәлә баш вериб. Нәтиҹәдә бир нечә шәһәр, јүзләрлә кәнд дағылыб, минләрлә сојдашымыз торпаг алтында галыб. Иран Ислам Республикасынын Шәрги Азәрбајҹан әјаләтиндә милли хәтти јүрүдән (шовунистл) шәхсләр иддиа едирләр ки, ҝүја Ислам Һөкумәти Азәрбајҹанда баш верән бу зәлзәләнин нәтиҹәләринин арадан галдырылмасына лагејд јанашыр, инсанлара заманында көмәклик ҝөстәрмир. Бу исә азәрбајҹанлылара олан өҝеј мүнасибәтин ифадәсидир!
Бу истигамәтдә сәсләндирилән иддиалар, еләҹә дә һазырда зәлзәлә бөлҝәсиндәки реал вәзијјәтин нәдән ибарәт олмасы һаггында суаллара ИИР-нын Азәрбајҹан Республикасындакы сабиг сәфири Әфшар Сүлејмани ҹаваб вериб.
- Әфшар бәј, Шәрги Азәрбајҹанда баш верән зәлзәлә һаггында чох данышылыр. Орада вәзијјәт неҹәдир?
- Зәлзәлә ардыҹыл олуб, бир нечә дәфә тәкрарланыб. Шәрги Азәрбајҹан вилајәтинин бәзи шәһәрләри зәлзәләнин демәк олар ки, мәркәзинә дүшүб. Рәсми мәлумата ҝөрә, 300 нәфәрдән чох инсан дүнјасыны дәјишиб, 5 мин нәфәрдән чох исә јаралы вар. Дағынтылар алтындан инсанлар чыхарылыр, ишләр апарылыр. Халг өзү дә көмәјә ҝәлиб, сәфәрбәр олуб. Инҹәсәнәт хадимләри, идманчылар, футболчулар белә әлләриндән ҝәләни едирләр. Халг арасында һөрмәти оланлар имканлары дахилиндә јардым ҝөстәрирләр. Тәбриздә Кәрим Бағыри адлы танынан футболчу күчәләрә дүшәрәк јардым топлајыб, зәлзәләдән зијан ҝөрәнләрә ҝәтириб. Әрдәбилдә дә Дәмир Јол Футбол Клубунун мәшгчиси зәлзәлә зонасына ҝедиб. Ади инсанлардан тутмуш дөвләт адамларына гәдәр һәр кәс әлиндән ҝәләни едир. Зәлзәлә 8 милјард түмәндән артыг зијан вуруб. Өлкәдә чохлу кәндләр дағылыб. Билдијим гәдәр, зијан дәјән кәндләрин сајы 150-200-ә арасындадыр. Кәнд евләриндә тикинти зәиф олур. Мемарлыг вә иншаат стандартларына ујғун евләр олсајды, тәбии ки, иткиләримиз аз оларды. Ағыр вәзијјәт јараныб вә бунун гаршысыны алмаг үчүн ишләр апарылыр. Иран тәрәфи бејнәлхалг јардымлары истәмирди, амма сонрадан бу јардымлары гәбул едиб. Гоншу Азәрбајҹан илк олараг јардым ҝөндәриб. Түркијәдән дә зәлзәлә бөлҝәсинә ахын олуб, дөвләт сәвијјәсиндә јардым ҝәлиб. Белә һадисәләр дүнјада баш верән заман Иран көмәклик бахымындан өндә ҝедән дөвләтләрдән олуб. Инди дә белә бир ҝөзләнилмәз һадисә Иранда баш вериб.
Һуманитар бахымындан көмәклик олмалыдыр вә бурада дин, миллијјәт, ирг әсас рол ојнамыр. Ону да гејд едим ки, мән охудуғум информасијаларда ачыг ҝөрүрдүм ки, Иран Дөвләт Телевизија вә Радио Бирлији ачыг шәкилдә тәнгид едилиб. Хүсусилә, Иран Ислам Шура Мәҹлисиндә азәрбајҹанлы милләт вәкилләри телерадиону тәнгид едибләр ки, зәлзәлә илә бағлы мәлумат верилмир. Зәлзәлә ҝүнү вә ја ондан сонра телевизијада бир ҝүлмәли верилиш ефирә верилиб. Мәҹлисдә бу тәнгид едилиб. Һадисә вахты бәзи гәзетләр маншетләриндә Сурија вә диҝәр мәсәләләрә јер ајырыб. Бу гәзетләр дә ҹидди тәнгид едилиб, хүсусилә инсан тәләфатына биҝанә мүнасибәт писләнилиб. Һәм дә зәлзәлә Аллаһын мәсләһәт ҝөрдүјүдүр. Амма Аллаһ инсанлара ағыл вериб. Аллаһ ҝәлиб тикинти апармајаҹаг ки... Аллаһ-тәала дејир ки, тикинтијә јахшы нәзарәт един, һамы дүз ишләсин, нормал иншаат апарылсын. Бахын, Јапонијада бәзән 10 бал ҝүҹүндә зәлзәлә баш верир. Амма орада тәләфат аз олмур. Нәдән бизим кими өлкәләрдә белә һадисәләрин фәсадлары бу гәдәр олур? Мән инсан иткиси, дөвләтин дүшдүјү зијаны нәзәрдә тутурам. Бунларын һәлл едилмәси заман, малијјә, әзијјәт истәјир. Өләнләрдән савајы, һәјатда галанлар да проблемләрлә үзләширләр. Һәр шеј бир анда дағылырса, ону әввәлки сәвијјәјә гајтармаг заман истәјир. Аллаһ-тәала дејир ки, вердијим ағылдан бәһрәләниб мөһкәм евләр, биналар, хәстәханалар, мәктәбләр тикин. Бу заман итки дә аз олар. Һәтта зәлзәләдән әввәл тикилән јени биналар да учуб јерә төкүлүб. Бу биналар иншаат мүһәндислији бахымындан дүзҝүн тикилсәјди јәгин ки, дағылмазды.
- Зәлзәләнин нәтиҹәсиндә дүнјасыны дәјишән инсанларын сајынын ҝизләдилмәсинә даир информасијалар јајылыр. Һөкумәт биләрәкдән тәләф олан инсанларын сајыны азалда биләрми?
- Билирсинизми, һәр јердә белә һадисәләр баш верәндә дедијиниз истигамәтдә сөз-сөһбәтләр јајылыр. Нијә рәгәмләр ҝизләдилсин? Бу зәлзәләдир вә Аллаһ тәрәфиндән едилир. Тәбии ки, белә фәлакәтләрә гаршы һәр бир өлкә һазыр олмалыдыр. Сәһијјә назири тәхминән 366 нәфәрин өлдүјүнү дејиб. Тәбии ки, бу рәгәм арта биләр. Јәни дағынты алтындан кимләрсә чыхарыла вә ја хәсарәт аланлардан дүнјасыны дәјишәнләр ола биләр. Фикримҹә, белә иддиалар, јалан демәк шантаж мәгсәди илә олур. Ола биләр, һарадаса дөвләтин әли илә һансыса һадисә оланда тәләфатын сајы биләрәкдән азалдылсын. Бу да тәбиидир. Чүнки дөвләт истәмәз ки, өлдүрдүјү инсанларын сајыны чох ҝөстәрсин. Анҹаг Иранда баш верәнләри дөвләт етмәјиб ахы... Бу тәбии фәлакәтдир. Дүздүр, дөвләт органларыны тәнгид етмәк олар ки, нијә ҝеҹ реаксија вермисиниз, һазыр олмамысыныз, тикилән биналара нәзарәт олмајыб вә с. Амма ола билмәз ки, орада дүнјасыны дәјишәнләрин сајы азалдылсын. Чүнки бу зәлзәләдән доған бир фаҹиәдир.
- Зәлзәләјә әсас сәбәб кими Кәлејбәр дағларында нүвә сынагларынын кечирилмәси һагда информасија нә дәрәҹәдә инандырыҹыдыр?
- Әҝәр белә бир шеј олсајды, бундан Ирана гаршы тәблиғат кампанијасы кими истифадә едәрдиләр. Бир дә ахы буну һансы мәнбәләр дејир? Белә иддиалар ола биләр. Бу она бәнзәјир ки, мән гадына киши дејим. Она ҝөрә ки, әҝәр белә бир сынаг олсајды, гәрб өлкәләри дүнјаја һарај саларды. Ҝүман едирәм ки, белә фикирләр тәблиғат мәгсәдилә дејилир. Һәм дә бу иддиаларда мәгсәд ачыг һисс олундуғундан ҝениш јајыла билмәди.
- Анҹаг о да фактдыр ки, һадисәдән дәрһал сонра Тәбриздән көмәк үчүн зәлзәлә зонасына ҝедәнләрин гаршысыны кәсибләр вә әразијә бурахмајыблар...
- Јох. Габагларыны нијә кәссинләр ки? Әввәла габагларыны кәсмәк мүмкүн олмаз. Икинҹиси, мән ҝәләндә ҝөрдүм ки, јолларда бөјүк тыхаҹлар вар вә һамы да көмәјә ҝетмәк истәјир. Тәбии ки, көмәји чатдырмаг үчүн низам-интизам олмалыдыр. Һамы бир јердә төкүлүб неҹә көмәклик едә биләр. Ола билсин ки, низам-интизамла бағлы тәдбирләр һәјата кечирилиб. Тәсәввүр един ки, Иранда 75 милјон әһалинин 30-35 милјону ҝәнҹдир. Онлар һамысы бирдән ҝәлиб көмәк етмәк истәсә, һансы проблемләр јаранар. Бу сәбәбдән дә һәр бир шәһәрдә гәрарҝаһ јарадылыб. Көмәк етмәк истәјән ора мүраҹиәт етсин вә бу просес системли, тәшкилати шәкилдә олсун.
- Артыг белә иддиалар да вар ки, Иран һөкумәтинин зәлзәләдән 7 саат сонра информасија јајмасы, зәлзәлә әразисинә хиласедиҹиләрин ҝеҹ ҝөндәрилмәси, азәрбајҹанлылар вәфат етдији тәгдирдә телевизијада комедија верилишләринин ҝөстәрилмәси һакимијјәтин азәрбајҹанлылара гаршы биҝанә, өҝеј сијасәтинин тәзаһүрүдүр...
- Мән белә аргументлә разылаша билмәрәм. Ашығын сөзү гуртаранда далај-далај дејир. Мән өзүм тәнгид едирәм, шәхси фикрим вар вә сијаси експерт кими дә мәтбуатда чыхыш едирәм. Бу билирсиниз нәјә бәнзәди? Урмија ҝөлүнү гурудурлар вә буну гәсдән едирләр мәсәләсинә. Ај орадан азәрбајҹанлылары көчүрәҹәкләр вә с. Ҹамааты орадан һара көчүрәҹәкләр ки? Әввәла нәзәрә алмаг лазымдыр ки, Иранын пајтахты Теһранын әһалисинин 40-50 фаизи азәрбајҹанлыдыр. Иранда әввәлләр дә зәлзәлә олуб вә онун нәтиҹәләринин арадан галдырылмасы илә бағлы проблемләр јашаныб. 2006-ҹы илдә Бәм зәлзәләси баш верди. Бу заман да тәнгидләр олду. Бәм Азәрбајҹанда дејилди ки? Бәм Исфаһана, Кирмана јахындыр. Иран һакимијјәтиндә һәр заман бу јерләрдән олан шәхсләрин сајы чох олуб вә һазырда да вар. Анҹаг Бәм зәлзәләсиндән сонра да ҹидди тәнгидләр баш верди. Бурада сөһбәт дөвләт органларынын бу мәсәлә илә бағлы зәифлији вә идарәетмәдә олан проблемләрдән ҝедә биләр. Буну башга сәмтә јозмаг олмаз. Елә бир шеј мүмкүн дејил. Һәр бир фүрсәтдә сују буландырыб балыг тутмаг лазым дејил. Адамын сөзү олар, тәклифини дејәр. Даһа бундан бир шеј јарадыб башга сәмтә истигамәтләндирмәк дүз иш дејил вә мән бунунла разы ола билмәрәм.
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
