Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлији- Нурчулар ҹәрәјанынын јарадыҹысы Сәид Нурси (1876-1960) Түркијәнин Нурс кәндиндә анадан олуб. Үмуми ады “Рисалеји-нур” олан 14 ҹилдлик әсәрин мүәллифидир. Бурада мүхтәлиф дини әнәнәләрдә Илаһи вәјһләрин бирлији, дүнја, әбәдијјәт, ҹәннәт вә ҹәһәннәм, Гијамәт ҝүнү барәдә данышылыр.
Нурслу илаһијјатчы фикирләрини суфизм терминләри илә изаһ едир, бу сәбәбдән дә, онун дини нәзәријјәсиндә мистик образлар – нур, шөлә, һалә апарыҹы јер тутур. Бу, әрәб һафизләринин әнәнәви тәфсирләриндән фәргләнир. Сәид Нурси, христиан килсәсинин мүгәддәс аталарынын руһунда мүсәлманларын мүгәддәс китабынын дахили-әхлаги мәнасыны анламаға чалышыб. Түрк илаһијјатчысынын јарадыҹылығынын чичәкләнмәси Османлы Империјасынын дағылма дөврүнә тәсадүф едир. 20-ҹи илләрин орталарында Сәид Нурси Мустафа Камал режими тәмсилчиләрини практик мүсәлман галмаға вә ҝүндә 5 дәфә ибадәт етмәјә чағырыб. Бу сәбәбдән дә Нурси мүнтәзәм олараг һәбс вә сүрҝүн һәјаты јашајыб, даһа доғрусу, һәјатыынын бөјүк бир һиссәси һәбс вә сүрҝүнләрдә кечиб. Чәтинликләрә бахмајараг, о, өз китабларыны јазмаға давам едиб, тәләбәләр арасында чохлу шаҝирд газаныб. Нурси тәгибләрә суфиҹәсинә барышганлыгла јанашыб, һәмишә өз лојаллығыны вә өлкәдәки сијаси гурулуша мүгавимәт ҝөстәрмәдијини вурғулајыб. 1950-ҹи илләрдә Түркијәдә дөјүшкән секулјаризм әһвал-руһијјәси өләзијәндә Сәид Нурси вә онун әсәрләри мәһкәмәдә бәраәт алды.
Фәтуллаһ Ҝүлән һәрәкаты – Сәид Нурсинин тәлиминә әсасланан 9 групдан биридир, Түркијәдә нүфузлу ҹәрәјан һесаб олунур. Ҝүлән әлејһдарлары ону Түркијә Республикасыны дүнјәви јолдан чәкиндирмәкдә иттиһам едир, тәрәфдарлары исә тәгиб олунан ислам тәмсилчиси кими гәләмә верирләр.
О, 1942-ҹи илдә Әрзурумда доғулуб. Ибтидаи тәһсил аландан сонра өзү ислам тәһсили илә марагланыб, Нурси тәлиминин ардыҹылы олуб. 1959-ҹу илдә Түркијә Ҹүмһуријјәти Дијанәт Ишләри үзрә Дөвләт Комитәсинин нәздиндә рәсми ишә башлајан Ҝүлән тәгрибән 30 ил Түркијәнин Әдирнә, Гырхларели, Измир, Әдрәмит, Маниса, Чанаггала вә с. бөлҝәләриндә мүхтәлиф вәзифәләрдә чалышыб. Анадолу боју сәјаһәт едиб вә өз идејаларыны тәләбә вә шаҝирдләр арасында јајыб. Онун хүтбәләриндә тәһсилә, дарвинизмә, игтисадијјата, сосиал әдаләтә јер ајырылыб. Белә һесаб олунур ки, о, С.Нурсинин тәлимини адаптасија едиб. Онун бөјүк емосионаллыгла, һәтта бәзән ҝөз јашы илә фәргләнән чыхышлары видеоја чәкиләрәк јајылыб.
70-ҹи илләрин сонларында Ағсаггаллар Шурасынын идарә етдији Нур һәрәкатындан ајрылыб вә өз ҹәрәјаныны јарадыб вә бу, ҹәрәјанын јеҝанә лидери олуб. О, 1988-1991-ҹи илләрдә Түркијәнин бөјүк шәһәрләриндәки мәсҹидләрдә чалышыр, бу заман онун шөһрәти хүсусән дә нурчулар арасында артыр. Түркијәнин сағ-мәркәзчи партијалары илә мүттәфиглик едәрәк, 90-ҹы илләрдә иҹтимаи фигура чеврилиб.
90-ҹы илләрдә Ҝүлән иҹмалар вә тәригәтләр арасында диалога бәраәт газандыран мәгаләләр дәрҹ етдириб. Өз әсәрләриндә о билдирир ки, мүасир дүнјада дин әхлагы вә иманы горуса да, елми методлары гәбул етмәкдән имтина етдији үчүн әзијјәт чәкир. Ҝүлән 60-дан чох китаб јазыб, бу сырада “Мүдриклик инҹиләри”, “Иман барәдә суал-ҹаваблар”, “Глобал сивилизасијада севҝи вә толерантлыға сары”, “Мәһәммәд Пејғәмбәр һәрби рәһбәр кими” әсәрләри дә вар.
Фәһуллаһ Ҝүлән Рома Папасы ЫЫ Иоһан Павел, јунан православ килсәсинин патриархы Бартоломеос, Исраил сефардларынын баш раббиси Бакши-Доронла ҝөрүш кечириб. 500-ә јахын мәктәбин, лисејин, тәһсил мүәссисәсинин, о ҹүмләдән мүхтәлиф фондларын әсасыны гојуб. Һәрәкат тәкҹә Түркијәдә дејил, Мәркәзи Асија, Русија, Балканлар, Монголустан, Бангладеш вә бәзи гәрб өлкәләриндә дә мәктәбләр ачыр. Белә мәктәбләрдә тәдрис тәкҹә исламла мәһдудлашмыр, чүнки Ҝүләнин идејасы елита јетишдирмәкдир.
Ҝүлән һәрәкаты онун идејаҹа рәһбәрлик етдији көнүллүләр тәшкилатындан ибарәтдир. Онларын үзвләри әсасән бу һәрәкатын мәктәбләриндә тәһсил алан инсанлардыр. Һәрәкат бир нечә јүз мин адамы әһатә едир, бу, Түркијәдә ән бөјүк ислам һәрәкатыдыр. Мәктәб вә университетләрдән башга, һәрәкат лоббичи груплашмалар, ишчи ассоасиасијасы вә с. тәсис едиб. 2007-ҹи илин октјабрында һәрәкат Лондонда конфранс кечириб, орада динләрарасы диалог, мәдәни мүбадилә вә с. проблемләр мүзакирә олунуб. Бурада бир нечә Британија университетинин тәмсилчиси иштирак едиб. Ҝүлән 11 сентјабр террор актларыны писләјиб, мүсаһибәсиндә дејиб ки, ислам образына ләкә јахан Бен Ладенә нифрәт едир. Толерантлыға чағырышларына рәғмән, 2004-ҹү илдә терроризми атеизмә бәрабәр тутдуғу үчүн ону тәнгид едибләр. “Түркијә исламы вә дүнјәви дөвләт: Ҝүлән һәрәкаты” күитабынын мүәллифи Һакан Јасузун фикринҹә, Ф.Ҝүлән вә ардыҹыллары диҝәр Нур тәмсилчиләриндән хүсуси шәкилдә фәргләнир. Ҝүлән идејалары түрк милләтчилијиндән гидаланыр, дөвләтә истигамәтләнир, базар истигамәтинә вә неолиберал игтисади сијасәтә јөнәлиб.
Ҝүлән исламла мүасирлији бирләшдирмәјә чалышыр, ҝөстәрмәк истәјир ки, ислам модернләшмәјә ҹәһд едир. Фәалијјәтә истигамәтләнмиш Ҝүлән һәрәкаты һесаб едир ки, ислам тәкҹә беш дәфә ибадәт етмәк вә Сәид Нурсини өјрәнмәк демәк дејил, һәм дә фәал иш ҝөрмәк, мүхтәлиф институтлар – хәстәханалар ачмаг, мәктәбләр јаратмагдыр. Ҝүләнин фикринҹә, мүасир дүнјанын әсас дәјәри – биликдир вә ујғун олараг, бу биликләрә нәзарәт етмәкдир. Бүтүн дүнјада тәһсил мүәссисәләри шәбәкәси јаратмаға мејл дә бурадан гајнагланыр. Һакан Јасузун сөзләринә ҝөрә, Ҝүлән һәрәкаты әрәб өлкәләриндә фәаллыг ҝөстәрмир, чүнки онлары АБШ вә МКИ-нин ҹасуслары һесаб етдикләриндән, ора бурахмырлар. Ејни заманда она глобалист һәрәкат кими бахырлар. Бундан әлавә, ҝүләнчиләр һесаб едирләр ки, ән јахшы ислам Түркијәдәки исламдыр вә онун әрәб өлкәләриндә гәбул олунмамасы да бунунла бағлыдыр.
Ҝүләнин вә үмумијјәтлә, нурчуларын фикринҹә, ислам дөвләти барәдә фикирләр антиислами характер дашыјыр. Шүурлу мүсәлман тәрбијә етмәк, мүсәлман шәбәкәси јаратмаг олар, амма ислам дөвләт модели олдугда исламлыгдан чыхыр. Тәдгигатчы һесаб едир ки, Ҝүләнин әсас мәгсәди – мүсәлманлары мүасир просесләрә, демократијаја, базар игтисадијјатына ҹәлб етмәк вә бөјүк реҝионал дөвләт олараг Түркијәнин мөһкәмләндирилмәсидир.
Ҝүлән ардыҹыллары чох заман өзүнү ҹамаат һесаб едир. Онлары ҹамаат, ја чохпилләли шәбәкә кими гијмәтләндирмәк мәсәләси суал кими актуалдыр. Јасузун фикринҹә, Ҝүлән ардыҹыллары һәрәкатдыр, онларын үмуми мәгсәдләри вар, һоризонтал шәбәкәләрдән ибарәтдирләр. Бу азад шәбәкәләрә Ҝүлән рәһбәрлик едир. Белә шәбәкәләрин иерархик гајдада тәшкил олунмасы шәрт дејил, амма онларын арасында үч һәлгә фәргләнир. Биринҹи – Ҝүләнин әһатәсиндәкиләрдир, икинҹи һәлгә – һәрәкатын үмуми мәгсәдләри үчүн чалышанлар, үчүнҹү һәлгә исә һәрәката рәғбәти оланлардыр – сонунҹулар КИВ-дә тәблиғати вә мадди дәстәк мәсәләләри илә мәшғул ола биләрләр. Һәр һәлгә өзлүјүндә шәбәкәләрдән ибарәтдир. Онлары үмуми һәмрәјлик вә мүсәлман гардашлығы етикасы бирләшдирир. Амма һәр шеј Ҝүләнин лидерлији үзәриндәдир, о, дүнјасыны дәјишәрсә, һәрәкат парчалана биләр. Амма әксинә дә ола биләр, мәсәлән, Сәид Нурсинин өлүмүдән сонра онун јаратдығы һәрәкат ҝенишләнмишди.
