Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән Хоҹалы гәтлиамынын 20 иллијиндә Гарабағ үзрә танынмыш британијалы експерт, АБШ-дакы Карнеҝи Фондунун програм директору Томас де Валл Ермәнистан президенти Серж Сәркисјандан 2000-ҹи илин декабрында ҝөтүрдүјү мүсаһибәнин стенограмыны јајыб.
Мүсаһибә С.Сәркисјан Ермәнистанын мүдафиә назири оларкән ҝөтүрүлүб вә Томас де Валла сөһбәтиндә о, Хоҹалыда динҹ әһалинин гырылмасына шәхсән рәһбәрлик едәнләрдән бири олдуғуну тәсдигләјир. Билдирир ки, бу гәтлиамы ермәниләрин динҹ әһалијә әл галдырмајаҹағына даир азәрбајҹанлыларын тәсәввүрләрини дәјишмәк үчүн һәјата кечирибләр.
Һәрби ҹани олдуғуну етираф едән Сержин 12 ил әввәлки мүсаһибәси хејли ҝенишдир вә орада Гарабағда һадисәләрин неҹә ҹәрәјан етдијинә даир кифајәт гәдәр мараглы мәгамлар вар. Һесаб едирик ки, бу мүсаһибәни охумаға вә ермәниләрин Азәрбајҹан әразиләринин ишғалыны неҹә һәјата кечирдикләринә даир фактлара бу дәфә сәнҝәрин о үзүндән нәзәр салмаға дәјәр. Беләликлә, сөһбәт 2000-ҹи илин декабрында Сәркисјанын Нахчыван сәрһәдиндә Азәрбајҹанын мүдафиә назири Сәфәр Әбијевлә ҝөрүшүндән сонра баш тутур вә елә бу ҝөрүш һагда суалла башлајыр.
Серж Сәркисјан: Билдијиниз кими, декабрын 10-да бурада Минск Групу һәмсәдрләри олублар вә онлар бизә тәклиф етдиләр ки, ҝөрүшәк. Биз Әбијевлә Брүсселдә ҝөрүшдүк, сонра бахдыг ки, ајын 10-да јенидән ҝөрүшмәјә вахт галмыр, она ҝөрә дә 15-дә Сәдәрәкдә ҝөрүшмәји гәрарлашдырдыг. Бу ҝүн биз ҝөрүшдүк. Принсипҹә мән разыјам. Биз Әбијевлә илк дәфә 1992-ҹи илдә бу ҹүр Мардакертдә (Ағдәрә-ред) ҝөрүшмүшүк.
Томас де Валл: 1992-ҹи илдә?
С.С: Бәли, о вахт о һәлә мүдафиә назиринин сәлаһијјәтләрини иҹра едирди. Әбијев, үмумијјәтлә, конструктив адамдыр. Мән әминәм ки, о, мүһарибәнин јенидән башламасыны истәмир. Биз етимад тәдбирләри барәдә данышдыг. Разылашдыг ки, һазырда баш верән ајры-ајры мүнагишәләри истисна етмәк үчүн јени тәдбирләр ҝөрәк. Сирр дејил ки, һәр ики тәрәфдән иткиләр олур. Јени јоллар тапмаг лазымдыр ки, иткиләр олмасын.
Т.де Валл: Бир тәрәфдән јахшыдыр ки, сизин аранызда ајырыҹы гошунлар јохдур, диҝәр тәрәфдән бу үздән проблемләр олур. Сиздә ҹәбһәдә нә гәдәр адамын өлдүјү барәдә мәлумат вармы?
С.С: Биз бу ҝүн Әбијевлә дә данышдыг ки, гошунларын бир-биринин билаваситә јахынлығында јерләшмәси писдир. Лакин дүзүнү десәм, мән һәлә билмирәм ки, буну нә ҹүр дәјишмәк олар, билмирәм ки, үмумијјәтлә бу, мүмкүндүрмү. Чүнки Ағдамдан Һорадизә гәдәр тәмас хәтти боју динҹ әһали јохдур, диҝәр јерләрдә динҹ әһали јашајыр. Она ҝөрә дә һансыса дәһлиз, зона јаратмаг мүмкүн дејил. Һесаб едирәм ки, о вә мән ашағы рүтбәли командирләрә мүнасибәтдә сәрт олмалыјыг ки, атәш ачмасынлар.
Т.де Валл: Бәс командирләр бир-бири илә үнсијјәтдә олур?
С.С: Демәк олар ки, јох. Бу, саһәләрдән асылыдыр. Тутаг ки, Нахчыван саһәсиндә бәзән ҝөрүшләр олур, онлар үнсијјәт гурурлар. Товуз, Иҹеван истигамәтләриндә дә һәрдән белә шејләр олур. Анҹаг Һорадиздән Ағдама гәдәр принсипҹә ҝөрүш јохдур.
Т.де Валл: Телефонла да данышмырлар?
С.С: Һә, телефон әлагәси дә јохдур. Демәк лазымдыр ки, онлар даһа чох еһтијат едирләр, контакта ҝирмирләр. Әҝәр бизим дә белә әрази иткиләримиз олсајды, јәгин, о ҹүр гәзәбли олардыг. Инди принсипҹә гәзәб јохдур, чүнки һесаб едирик ки, өз вәзифәмизи јеринә јетирмишик.
Т.де Валл: Сиз әслән Гарабағдансыныз вә әввәлләр Азәрбајҹанда ишләмисиниз. Бу, гаршылыглы етимад јаранмасына көмәк едирми, јохса көмәји олмур?
С.С: Фикримҹә, хүсуси етимад јохдур, бахмајараг ки, ҝөрүшләрдә биз бир-биримизлә чох исти данышырыг. Үмумијјәтлә мәним һәм мүдафиә назири Әбијевлә, (һәм дә тәкҹә бу вәзифәдә оларкән јох), һәм дахили ишләр назири Усубовла јахшы әлагәләрим вар. Биз онунла әввәлләр Гарабағда бир јердә ишләмишик. Мәним милли тәһлүкәсизлик назири Намиг Аббасовла да нормал контактым вар. Әлбәттә, Азәрбајҹан дилини билмәјим вә азәрбајҹанлылары јахшы танымағым мәнфи тәсир ҝөстәрә билмәз.
Т.де Валл: Мәнә дејибләр ки, 1991-ҹи илдә сиздә һансыса мүшавирә олуб вә гәрар верилиб ки, әразиләр һансы гајда, ардыҹыллыгла әлә кечирилсин...
С.С: Һөкмән гајда үзрә јох ки. Биз һарда асан идисә орадан башладыг. Чүнки ушагларда әминлик јаранмалыјды ки, онлар буну еләјә биләрләр. Белә гәрар вердик вә ҹәбһә хәттини үч-дөрд дәфә ихтисар етдик. Бизим башга јолумуз јох иди, биз балаҹа Гарабағ олараг Азәрбајҹана гаршы давам ҝәтирә билмәздик. Нәһајәт, азәрбајҹанлылар рус мүтәхәссисләрин көмәји илә ҝенишмигјаслы һүҹума башладылар. Бу, 1992-ҹи илин ијуну иди. Онда биз гәрара ҝәлдик ки, бу ҹүр дағыныг дәстәләрлә танклара, тәјјарәләрә гаршы дөјүшмәк мүмкүн дејил. Чүнки о вахта гәдәр нә танк, нә авиасија, нә ҹидди артеллерија вар иди. Онларын исә “Град”лары, башга шејләри варды. 1992-ҹи илин јајында Азәрбајҹан онун әразисиндә галан бүтүн совет силаһларыны алды. Јери ҝәлмишкән, инди азәрбајҹанлылар дејирләр ки, руслар бизә көмәк едиб, силаһ вериб вә с. Әслиндә Азәрбајҹан биздән 15 дәфә чох сурсат вә 3 дәфә чох силаһ әлдә етмишди. Тутаг ки, тәјјарәләр, биз бир дәнәсини дә ала билмәдик, онлар һамысыны алдылар...
Т.де Валл: Ахы сизә дә көмәк едибләр...
С.С: Бәјәм мән инкар едирәм ки, көмәк едибләр? Биринҹиси, бу һеч дә әвәзсиз көмәк дејилди. 1992-ҹи илдә Дашкәнддә имзаланмыш разылашмаја ујғун олараг Русија ССРИ-нин вариси кими милли силаһлы гүввәләрин формалашмасында паритети тәмин етмәлијди, јәни Азәрбајҹана нә гәдәр силаһ верилибсә, бизә дә о гәдәр вермәли идиләр. Белә ҝөтүрәндә мән инди руслара дејирәм ки, бизә борҹлу галыблар. Русијанын мүдафиә назири Павел Грачовла Ермәнистанын о вахткы мүдафиә назири Вазҝен Сәркисјан арасында имзаланмыш мүгавилә вар. Бу мүгавиләјә ҝөрә, руслар бизә бир мотоатыҹы дивизијанын силаһларыны вермәлидир, анҹаг һәлә вермәјибләр. Јәни көмәк мәсәләсиндә һәр шеј нисбидир.
Т.де Валл: Бәли. Анҹаг мәним мәлуматларыма ҝөрә, сизә, мәсәлән, 366-ҹы алај көмәк едиб, Хоҹалыда сизә дәстәк олуб вә Азәрбајҹанын 1992-ҹи ил јај һүҹумуну дајандырмаг үчүн руслар тәрәфиндән сизә һансыса көмәк едилиб...
С.С: Мән 366-ҹы алајын ајры-ајры забитләринин иштиракыны инкар етмирәм, лакин бүтөвлүкдә ҝөтүрәндә бу алај бизә јох, өзләринә көмәк едиб. Чүнки азәрбајҹанлылар “Град”ла тәкҹә бизи јох, онлары да вурурдулар. Диҝәр русларын көмәји исә јаландыр. Биздә јеҝанә рус ҝенерал-лејтенант Зиневич иди, о да һәлак олду. Ермәнистан Мүдафиә Назирлијиндә мүшавир иди. Ҝенерал Иванјанла бирҝә онлар 1992-ҹи илин јајында ҝәлмишдиләр. Азәрбајҹанлыларын тәрәфиндә руслар ҝуја аз олуб? 1992-ҹи илин мајында танклары сүрәнләр ким иди? Мән өз ҝөзләримлә рус екипажы ҝөрмүшәм. Ҝуја азәрбајҹанлыларын тәрәфиндә ајры муздлулар олмајыб? Шамил Басајев олмајыб? О, ики дәфә Мардакертдә олуб, нә гәдәр мүҹаһид ҝәлмишди...
Т.де Валл: Дејә биләрсинизми ки, Павел Грачов нијә Ирәванын фәхри вәтәндашы олду? О, сизә тез-тез ҝәлирди ахы...
С.С: Бәјәм мән дејирәм ки, бизим Грачовла мүнасибәтләримиз пис олуб? Јох. Бизим ҝөзәл мүнасибәтләримиз вар иди. Будур, бахын. Һәр шејдән әввәл бу мүнасибәтләр, тутаг ки, Вазҝен Сәркисјанла вә мәнимлә Грачов арасында шәхси мүнасибәтләр иди. Достлуг мүнасибәтләри. Лакин бу о демәк дејил ки, Грачов Русијанын марагларына зидд һәрәкәт едиб, о демәк дејил ки, Грачов нәјисә ҝөтүрүб бизә вериб. Лакин елә вахтлар иди ки, ҹүзи көмәк дә бизим үчүн бөјүк иш иди.
Т.де Валл: Даһа бир мүәммалы мәгам барәдә. 1992-ҹи илин мајында Шушанын әлә кечирилмәси әмәлијјаты башлады. Һәмин ҝүн Ермәнистан президенти Теһранда иди, данышыглар апарырды. О, һансыса ојун иди? Тер-Петросјан әслиндә Шуша әмәлијјаты барәдә билирдими, јохса доғрудан да сизин аранызда координасија јох иди?
С.С: Билирсиниз, о вахтлар бизим һеч дә бүтүн һәрәкәтләримиз Ермәнистан рәһбәрлији илә разылашдырылмырды. Мән јүз фаиз дејә билмәрәм ки, Левон о ҝүн нә баш верәҹәјини билиб. Чүнки биз бу мөвзуда онунла данышмамышдыг. Анҹаг Вазҝен Сәркисјан, әлбәттә, билирди. Шуша мәсәләсиндә бир гәдәр фәргли вәзијјәт олуб. Биз әмәлијјаты бир һәфтә әввәлдән һазырламышдыг. Инди бу барәдә данышмаг ҝүлмәлидир, анҹаг биз әмәлијјаты бир нечә танк мәрмисинә ҝөрә бир һәфтә тәхирә салдыг. Она ҝөрә дә бизим тәрәфдән дүшүнүлмүш бир шеј олмајыб ки, Теһранда јығышдыглары вахтда нәсә едәк. Билирсиниз, бизимкиләр Шушаја һүҹума кечәндә әсл бајрам иди. Чүнки Шуша Степанакерти (Ханкәнди) бездирмишди. Һәр ҝүн 350-400 мәрми Степанакертә дүшүрдү. Вә биз онда јары дәли кими идик. Һеч ким мәрмиләри һисс етмирди. Мәрми учур - ҹәһәннәмә ки. Мән евә ҝәлирдим, балаҹа гызым һәрдән пилләкәнин үстүндә отурурду. Бир дәфә о дејир: “Ата, бах, мәрми учур, анҹаг тәһлүкәли дејил, ”Алазан"дыр, амма бах, о бири мәрми горхулудур". Вә Шуша әмәлијјаты чох уғурлу олду, азәрбајҹанлылар, демәк олар ки, мүгавимәт ҝөстәрмәдән чәкилдиләр. Тәшвиш онлары бүрүмүшдү.
Т.де Валл: Анҹаг сонра биз бајаг хатырладығымыз кими онларын јај һүҹуму, ән уғурлу һүҹум
