декабр 15, 2013 - 12:00 АМ
Әһли Бејт (әлејһимус сәлам) -АБНА- Хәбәр Аҝентлији- 1920-ҹи илин апрелиндә болшевикләр Иранын шималын, Азәрбајҹаны истила етдикдән сонра өз ишғалчылыг мејилләрини Иран дахилиндә даһа да реаллашдырмаға чалышдылар. Бу заман Иранын Ҝилан- Талыш әјаләтиндә Ислам Һакимијјәтинин бәрпасы наминә Мирзә Кучик ханын башчылығы алтында белә адланан “Ҹәнҝәлиләр” (мешә адамлары) һәрәкаты ҝүндән-ҝүнә вүсәт ҝөтүрүб ҝенишләнмәкдә иди. Бунунла јанашы Русијада, сонра исә уҹгар бөлҝәләрдә совет режиминин гәләбәси, В.И.Ленин вә диҝәр совет рәһбәрләринин Шәргин Мүсәлман халгларына вердикләри ширин вәдләр вә заһирән азадлыг һәрәкатларындан тәрәфдарлыг етмәләри шимали Иранда Ҝилан- Талыш әјаләтиндә антирежим гүввәләри руһландырды, һәрәкатын мигјасы дурмадан ҝенишләнди. Өнҹә демократ, сонра сосиалдемократ, даһа сонра коммунистлик мәсләкинә јөнәлән, һәјат бурулғанында ваһид мәсләк сечмәк габилијјәти олмајан Сејјид Ҹәфәр Пишәвәри бу һагда јазырды:
“Иранын о вахткы вәзијјәтиндән аз-чох хәбәрдар олан адамлар јахшы билирләр ки, бејнәлмиләл мүһарибәнин (биринҹи дүнја мүһарибәсини нәзәрдә тутур) ахырларында бир иддә (дәстә) Ҝилан мешәләриндә “Иттиһад Ислам” (Ислам Бирлији) ады алтында үсјан едәрәк мүттәфиг гошунлары илә (Антанта) инадлы мүбаризәјә ҝиришиб, һәр гијмәтә олурса олсун онларын ирәлиләмәсинин гаршысыны алмаға чалышырдылар”.[1]
Иранын шимал мәнтәгәси Ҝилан, Талыш вә орадан да Азәрбајҹана доғру ирәлиләјән инҝилис һәрби гүввәләринин гаршысыны кәсмәкдә вә онларын ирәлиләјишинә мане олмагда “Ҹәнҝәлиләр”ин көмәклији данылмаздыр. Мирзә Кучик ханын башчылығы алтында режимдән вә империалист дөвләтләрин мүдахиләсиндән наразы гүввәләрин мешәјә топланмасы вә өз мүбаризәләринә бурадан башламасы Ы Дүнја мүһарибәсинин илк илләриндән - 1915-ҹи илдән башланмышдыр. Һәрәката башчылыг едән Мирзә Кучик хан Теһранда Дин вә Ислам Елмләри үзрә Али тәһсил алмыш, ҝәнҹ јашларында Сәттархан һәрәкатында (Мәшрутә) (1905-1911) иштирак етмишдир. Өмрүнүн сонунадәк Диндар Мүсәлман олмуш Мирзә Кучик һәлә Теһранда оларкән Һәсәнбәј Рөвшәни тәрәфиндән јарадылмыш “Ислам Бирлији Тәшкилаты”на үзв олур вә сонра Рәштә ҝәлир, “Ҹәнҝәлдә” (мешәдә) өз һәмфикирләри илә бирҝә “Ислам Бирлији Комтәси”ни јаратмаға мүвәффәг олур.
Ислам Бирлији Комитәсинин Шүарлары: Өлкә истиглалијјәтинин горунмасы; хариҹиләрин Ирана мүдахиләсинә сон гојулмасы; [2] Ислами ганунларын һаким олмасындан ибарәт олмушдур.
20-ҹи илләрин әввәлләриндә Ҝиландакы “Ҹәнҝәлиләр”ин һәрәкаты хејли ҝенишләнир вә гүввәтләнир. Һәм дә Еһсанулла ханын “Мүҹазат комитәси” (“Ҹәзаландырма Комитәси”) Теһранда бир нечә террор әмәлијјатыны уғурсуз һәјата кечирдији үчүн гачыб Рәштә ҝәлмәси, дөвләт гошунундан, полисдән, һәтта Казак дәстәләриндән “Ҹәнҝәлиләр”ә гошуланлар һәрәкаты хејли гүввәтләндирир. Јаранмыш фүрсәтдән истифадә едән “Ҹәнҝәлләр” мүбаризә мәркәзини Шәһәрә - Рәштә көчүрмәјә мүвәффәг олурлар. Әссалам, Талыш, Хал-хал, Астара - јоллары “Ҹәнҝәл” гүввәләринин нәзарәтинә кечир.
Һәрәкатда ирәлиләјишин јарандығы бир вахтда, 1920-ҹи илдә Мирзә Кучик хан “Ҹәнҝәл” силаһлылары арасында маарифләндирмә мәгсәди илә “Ҹәнҝәл” гәзетинин нәшринә башлајыр…
Һәрәкатын ирәлиләмәси үчүн јорулмадан апарылан тәблиғаты вә тәшкилаты ишләри “Ҹәнҝәл”чи гүввәләр арасында һәмрәјлијин артмасы, һәм дә тарихи шәраитин вердији имканла бағлы 1920-ҹи ил ијунун 4-дә Ҝиланда “Ҹәнҝәлиләр” һәрәкаты галиб ҝәлди. Рәштдә вә онун әтрафинда орду вә казак казармалары, дөвләт тәсисатлары, полис, почттелеграф “Ҹәнҝәли” гүввәләрин әлинә кечди. Ҝилан солчу гүввәләрин ҝүҹлү тәзјиги алтында вә Русијадан ҝәлмиш комиссарларын истәји илә “Ҝилан Шура Сосиалист Республикасы” елан едилди. “Ҝилан Мухтар Республикасы” ады әвәзинә, “Шура” вә “Сосиалист” сөзләринин республиканын адына пәрчим едилмәси чох ҹидди тактики вә сијаси јанлышлыг иди. Өлкәнин вә шәраитин нәзәрә алынмамасы иди. Советләрдәки сосиализмин ачыг-ајдын башга Мүсәлман бир өлкәјә илк ихраҹы иди. Бу мәсәлә Мирзә Кучик ханы, онунла һәмфикирдә оланлары чох нараһат етсә дә, Орҹоникидзе кими болшевик емиссарларын, она гошулан Еһсанулла ханын вә түнд ҝедән бәзи иранлы коммунистләрин тәкиди вә “солчу” әмәлләринин нәтиҹәсиндә мүмкүн олмушдур.
Гәләбәјә говушмуш, Ҝиланы вә әтраф бөлҝәләри әлә кечирмиш “Ҹәнҝәл” гүввәләри 1920-ҹи илин ијун ајынын 9-да Ҝилан Республикасынын илк һөкумәтини тәшкил етдиләр.[3]
Ҝилан һөкумәти:
Мирзә Кучик хан - баш комиссар вә һәрби назир;
Мир Ҹәфәр Ҹавадзадә - Хариҹи Ишләр назири;
Мирзә Мәһәммәдәли Пирбазари - малијјә;
Маһмудаға - Мәһкәмә;
Һаҹы Мәһәммәдҹәфәр - Почт вә телеграф;
Нәсрулла Фәттаһи - маариф;
Мирзә Мәһәммәдәли Хумами - үмуми ишләр үзрә;
Мирзә Мәһәммәдәли Фәхраи - Тиҹарәт Ишләр үзрә комиссарлар тәјин олунурлар.
Рза ханын һакимијјәтдә јерини мөһкәмләтмәси, иртиҹанын әл-голуну ачды. Белә бир шәраитдә “Ҹәнҝәл” һәрәкатынын башланғыҹында өзүнү “Ҹәнҝәл” ингилабчыларына, “Әдаләтчиләрә” вә сонра исә Иран Коммунист партијасына дост, арха кими ҝөстәрән совет режими вердији вәдләрә хилаф чыхды. Иран падшаһлыг режими илә советләр арасында 1921-ҹи илин февралында Москвада “Достлуг вә Гардашлыг Һагда Мүгавилә” имзаланды. Бу, советләрин Ирандакы милли-азадлыг һәрәкатына, онун рәһбәрлијинә илк вә ачыг хәјанәти иди. Бу хәјанәт Ҝиланда башланмыш азадлыг һәрәкатыны мәғлубијјәтә итәләди. Ҝиландакы халг һәрәкатына Совет рәһбәрлијинин етдији хәјанәт ҝөстәрди ки, онларын даими досту јох, ишғалчылыға хидмәт едән Коммунистлик мәнафеи вардыр. Бу мәнафеин һәјата кечмәси јолунда “бүтүн дүнја пролетарлары бирләшин!” јаланчы Шүары онлара дүнја һеҝемонлуғу үчүн лазым имиш. Иртиҹанын әли илә дахилдә тәхрибат вә хариҹдән олан хәјанәт, һәрәкат рәһбәрлијиндәки чәкишмә вә позуҹулуғун артмасы 1919-1920-ҹи илләрдә Ҝиландакы һәрәкаты мәғлубијјәтә уғратды.
1921-ҹи илин астанасында Ҝиландакы һәрәкат јатырылмаг әрәфәсиндә Еһсанулла хан дәстәсинин Теһрана вахтсыз, мәсләһәтсиз вә јерсиз һүҹуму Теһран гошуну тәрәфиндән дармадағын едилдикдән сонра Еһсанулла хан советләрә гачмаг мәҹбуријјәтиндә галды. Мирзә Кучик ханын мешәдәки “игамәтинә” мәшвәрәтә чағрылмыш Һејдәр әмиоғлунун јатдығы отаг ҝеҹә икән мүәммалы шәкилдә јандырылды.
Өз дәстәси илә Талыш дағларына чәкилән Мирзә Кучик хан сәрт човғун вә Шахтаја дүшүб донду. Онун донмуш ҹәсәдиндәки башы кәсиб Рза хана төһфә апаран дөнүк вә хәјанәткар Күрд Халы Гурбан әвәзиндә Рза хандан полковник рүтбәси алмаға мүвәффәг олду.[4]
Мирзә Кучәк Ханын кәсилмиш башынын ҝөрүнтүсү
Һәрәкат фәаллары тәгибләрә, һәбс вә едамлара мәһкум олдулар. Ҹәнҝәлиләрдән тәрәфдарлыг едән вә онун тәәссүбүнү сахлајанларын әмлакы мүсадирә едилди, өзләри ағыр ҹәзалара мәруз галдылар вә с. Ҹәнҝәли һәрәкатынын ағыр вә уғурсуз сонлуғу сонракы нәсилләрә һәр ҹәһәтдән ибрәт дәрси олмалыјды. Ваһид һәдәф уғрунда апарылан мүбаризәдә јерсиз вә әсассыз ихтилафлар, јерсиз чәкишмәләр, ән башлыҹасы јадларын фелинә ујуб, бујруг гулу олмаг мүбаризә тарихимиздә аҹы вә фаҹиәли сонлугла баша чатмышды. Ҹәнҝәли һәрәкатындакы гармагарышыг мөвгеләр, рәһбәрликдә ваһид тактика вә стратеҝија планынын олмамасы, јерсиз чәкишмә вә ихтилафлар һәрәката көмәјә ҝәлмиш бир чох азадлыг мүҹаһидини мәјус етди. Һәрәкат фәалларыны Ҝиланы тәрк етмәк зорунда гојду. Рәшт вә бүтөвлүкдә Ҝилан әјаләти Рза хан гатилләринин вә хәфијјә гүввәләринин нәзарәти алтына кечди. Чохсајлы гәтилләр, террор, һәбс вә тәгибләр азадлыг истәјән гүввәләри пәрән-пәрән салды. Иран Коммунист партијасы рәһбәрлијинин бәзи јерсиз, вахты чатмамыш шүарлары вә “солчу” һәрәкәтләр “Ҹәнҝәли”ләрин мәғлубијјәтини сүрәтләндирмиш олду. “Солчу”, коммунистләрин болшевик чағырышлары күлтәнин бөјүк һиссәсини һәрәкатдан узаглашдырды. Һәрәкаты јатырмагда иртиҹанын әлинә тутарлы әсас верди. Партијанын дахилиндәки ихтилафлар өлкәнин истиглалијјәтини јад әлләрдән хилас емәк истәјәнләри наразы салды. Онлар өз мүбаризәләрини башга бөлҝәләрдә давам етдирмәли олдулар.
[1] -Мир Ҹәфәр Пишавәри (Ҹәвадзадә Халхали) сечилмиш әсәрләри Азәрбајҹан рузнамәсинин нәшријјәси 1344 - مير جعفر پيشهوری )جوادزاده خلخالی .(سئچيلميش اثرلری" .آذربايجان "روزنامهسينين نشريه-
سی، ١٣۴۴ – جی ايل
[2] Ҹәфәр Муҹири. Хорасан Әјаны вә Муһәммәд Тәги Хан Пәсјани 1300 – 1921 - جعفر مجيری .خراسان عصيانی و محمدتقی خان پسيان) ١٩٢١
[3] . - Муһәммәд Әли Ҝиләк. Тарихе Ингелабе Ҹәнҝәл- محمدعلی گيلک .تاريخ انقلاب جنگل .رشت
[4] Шәһривәрин он икиси 1324 -1235 - شهريورين اون ايکيسی
Диггәт: Материалдан истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
