Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлији- Сејид Мәһәммәдһүсејн Тәбатәбаи дөврүмүзүн ән мәшһур мүфәссир, философ вә Ислам илаһијјатчыларындан бири олмушдур. О, 1892-ҹү илдә Тәбриздә танынмыш бир аиләдә дүнјаја ҝөз ачмышдыр. Онун ардыҹыл олараг он дөрд нәсли Тәбризин мәшһур сејид вә алим сүлаләсиндәндир.
Әлламә Тәбатәбаи илк тәһсилини Тәбриздә алмышдыр. О, бурада ибтидаи вә орта тәһсилини баша вурдугдан сонра, 1925-ҹи илдә тәһсилини давам етдирмәк үчүн Ирага, Нәҹәф-Әшрәф шәһәринә јола дүшүр. О заман Нәҹәф шәһәри реҝионда елм вә билик мәркәзи һесаб едилирди. Он ил бу јүксәк елми-дини мәркәздә өз биликләрини тәкмилләшдирәрәк, мүхтәлиф Ислам елмләринә јијәләнир. Фигһ вә үсул елмләрини танынмыш алим Наини вә Компанидән, фәлсәфәни Сејид Һүсејн Бадкубејидән, ријазијјаты Аға Сејид Хонсаридән, әхлаг елмини исә Һаҹы Мирзә Әли Газидән өјрәнир
Әлламә Табатәбаи әрәб дилинин грамматикасына чох дәриндән јијәләнмиш, гәдим вә мүасир ријазијјат саһәсиндә мүвәффәгијјәтләр газанмышдыр. Устадын фәлсәфә, кәлам, ирфан вә тәфсир елмләриндә газандығы уғурлар һамыны һејрәтләндирмишди, о, бу саһәләрдә иҹтиһад дәрәҹәсинә наил олмушдур. 1935-ҹи илдә о, ҝәнҹ алим кими вәтәнә – Тәбризә дөнүр.
Өзү тәһсил илләри һаггында белә јазыр: "Тәһсилимин илк дөврләриндә сәрф вә нәһв елмини (әрәб дили грамматикасыны) өјрәнирдим вә тәһсилими давам етдирмәјә һәвәсим јох иди. Чүнки охудуғум шејләри баша дүшмүрдүм. Беләликлә, дөрд ил өтдү. Сонра илаһи лүтф мәнә нәсиб олду вә мәни дәјишди. Өзүмдә елм вә һикмәт өјрәнмәјә бир нөв һејранлыг вә вурғунлуг һисс етдим. Белә ки, о ҝүндән тәһсил дөврүмүн сонуна гәдәр, тәгрибән он једди ил сүрән бу дөврдә елм өјрәнмәкдә вә мүталиә етмәкдә һеч заман јорғунлуг вә сојума һисс етмәдим. Дүнјанын чиркинлик вә ҝөзәлликләрини унутдум вә заманын аҹы вә ширин һадисәләри мәним үчүн бәрабәр олду. Елм әһли олмајанларла отуруб дурмаға бир дәфәлик сон гојдум. Һәјатын јемәк-ичмәк кими зәрури ишләриндә ән аза гәнаәт едәрәк галан вахтымы мүталиә илә кечирирдим. Јазда вә јајда чох вахт олурду ки, ҝүн чыхандан ҝүн батана гәдәр мүталиә едәрдим. Һәмишә сабаһын дәрсини онун ахшамы һазырлајардым. Әҝәр һәр һансы бир чәтинликлә үзләшсә идим нә јолла олур олсун, ону һәлл етмәјә чалышардым. Дәрсдә олдуғум заман мүәллимин дедикләри әввәлҹәдән тамамилә мәним үчүн ајдын иди. Һеч заман дәрсә аид чәтинлик вә сәһвлә бағлы мүәллимә мүраҹиәт етмәздим..."
Икинҹи дүнја мүһарибәси илләриндә рус гошунларынын Ирана дахил олмасы илә Иран Азәрбајҹанында вәзијјәтин ҝәрҝинләшмәси, еләҹә дә јерли коммунистләрин динә вә дин алимләринә гаршы башладығы амансыз репрессијаларын нәтиҹәсиндә ӘлламәТәбатәбаи мәҹбуријјәт гаршысында доғма Тәбризи тәрк едәрәк Гум шәһәринә көчүр. Бу илләр әрзиндә Иранын бир чох елмијјә һөвзәләриндә елми-тәдгигат ишләри вә педагожи фәалијјәтлә мәшғул олур.
М.Һ.Тәбатәбаи өз дәрин биликләри вә елми тәҹрүбәсилә узун илләр боју јорулмаг билмәдән дин вә фәлсәфәјә гаршы јөнәлмиш һүҹумлара синә ҝәрмиш, идеоложи оппонентләри илә елми мүбаһисәләр тәшкил етмиш, Ислам мәдәни бөлҝәси фәлсәфи ирсинә, мәнәви дәјәрләринә, зәнҝин мәдәнијјәтинә гаршы идеоложи мүбаризә апаран емиссарларла елми мүбаризә апарараг мәнәви дәјәрләримизин кешијиндә дајанмышдыр. Ислам мәдәни бөлҝәси фәлсәфәси илә јанашы, Гәрб фәлсәфәсинә дә дәриндән бәләд олмасы онун бу дискуссијаларда уғур газанмасында хүсуси рол ојнамышдыр. Әгл вә мәнтиг әсасында апарылан бу мисилсиз фәалијјәтләр әҹнәби тәсиринә гапылмыш бир чох алим вә зијалыларын доғру јола јөнәлмәсиндә мүстәсна рол ојнамыш, һәгигәт ахтарышында оланлары елми вә дини һәгигәтләрлә јахындан таныш етмишдир.
Һал-һазырда дүнјада Ислам арашдырмалары илә мәшғул олан елә бир ҹидди мәркәз вә елм оҹағы тапмаг олмаз ки, орада мүтәфәккирин зәнҝин ирси өјрәнилмәсин, јахуд ондан бәһрә ҝөтүрмәсин.
Әлламә Тәбатәбаи тәләбә вә алим һазырламагда тәкҹә елми-нәзәри инкишафла кифајәтләнмәмиш, бу ишдә мәнәви сафлыға вә етник мәсәләләрә мүһүм әһәмијјәт вермишдир. О, елм вә мәнәвијјаты, ирфан вә үлви әхлагы өзүндә бирләшдирән јени бир мәктәбин әсасыны гојмуш, ҹәмијјәтә чох лајигли инсанлар тәгдим етмишдир; устад елмлә әхлагы бир-бириндән ајырмағы бөјүк фаҹиә һесаб етмиш, елм оҹагларында белә бир системин, мәнәвијјат атмосферинин јарадылмасы јолунда әлиндән ҝәләни әсирҝәмәмишдир.
Мүтәфәккирин әрсәјә ҝәтирдији ән мүһүм әсәри мүасир дөврдә ән бөјүк вә нәфис тәфсирләрдән сајылан ијирми ҹилддә јаздығы "әл-Мизан" китабыдыр. Бу әсәр индијә гәдәр мүхтәлиф дилләрдә дәфәләрлә чап олунмушдур. Гәдим дөврләрдә јазылан тәфсирләрин әксәријјәти мүасир тәләбләрә ҹаваб вермәдији үчүн устад белә бир әсәр јазараг ХХ әсрдә Ислам дүнјасына мисилсиз хидмәт ҝөстәрмиш, ону һал-һазыркы вә ҝәләҹәк нәсилләр үчүн јадиҝар гојуб ҝетмишдир. Әлламә Тәбатәбаи һәмин тәфсирдә јени методдан – әсас етибарилә бир ајәнин саир мүвафиг ајәләр контекстиндә тәфсир олунма үслубундан истифадә етмишдир.
Диҝәр мүһүм әсәри исә "Фәлсәфә үсулу вә реализм методу" адланыр. Бу китаб 14 фәлсәфи мәгаләдән ибарәтдир. 1941-1951-ҹи илләрдә јазылмыш бу әсәр Мүртәза Мүтәһһәри тәрәфиндән ҝениш шәрһ едилмишдир. Бурада Ислам фәлсәфәси Гәрб фәлсәфи мәктәбләри илә мүгајисәли шәкилдә тәсвир олунмагдадыр.
Әлламә Тәбатәбаи әрәб дилиндә "Рәсаил әс-сәбә" , "Рәсаилу әт-Товһидијјә", "Һашијә әл-Кифајә", "Тәлигә ваһидә әла миратул-угул", "Тәлигә әла әсфарул-әрбәә", "Елм трактаты", "Бидајәтул-һикмә" вә с. кими гијмәтли әсәрләр јаратмышдыр.
Бундан әлавә, Әлламә Тәбатәбаи фарс дилиндә "Фәлсәфәнин үсулу вә реализм методу", "Исламда Гуран", "Дин тәдриси: Ушаглар үчүн", " Ислами арашдырмалар" (3 ҹилддә), "Илк башланғыҹ вә миад барәсиндә трактат", "Нүбүввәт барәсиндә трактат", "Ешг барәсиндә трактат", "Азәрбајҹан Тәбатәбаиләринин мәншәји", "Нәстәлиг хәттиндә мәнзумә", "Исламда иҹтимаи әлагәләр" вә с. кими дәјәрли әсәрләр әрсәјә ҝәтирмишдир.
Әлламә чохлу сајда тәләбә тәрбијә едиб јетишдирмишдир. Сејид Ҹәлаләддин Аштијани, доктор Гуламһүсејн Ибраһими Динани, Әлламә Ибраһим Әмини, шәһид Сејид Мәһәммәд Һүсејн Беһишти, Әлламә Ҹавад Амули, Һәсән Һәсәнзадә Амули, Имам Муса Сәдр, Мәһәммәдтәги Мисбаһ Јәзди, Мүртәза Мүтәһһәри, Мәкарим Ширази кими ҝөркәмли алимләр бу сырада јер алмагдадырлар.
Гејд едәк ки, зәманәмизин ҝөркәмли мүтәфәккирләри профессор Һенри Корбен вә профессор Сејид Һүсејн Нәср дә Әлламә Тәбатәбаинин дәрсләриндән фајдаланмышлар.
Мараглы фактлардан бири дә будур ки, ардыҹыл олараг бир нечә ил, пајыз фәслиндә М. Һ. Тәбатәбаи илә профессор Һенри Корбен арасында бир чох алим вә тәләбәләрин иштиракы илә елми дискуссијалар, фикир мүбадиләләри тәшкил едилирди. Јүксәк мәнәвијјатлы бир шәхсијјәтлә һәгигәт ахтаран елм хадими арасында тәшкил олунан фәлсәфи-теоложи, еләҹә дә психоложи, сосиоложи вә диҝәр дүнјәви елмләрлә әлагәдар апарылан мүбаһисәләр заманы чох мараглы мәсәләләр арашдырылыр, бу ҝөрүшләр мүнтәзәм олараг мүһүм вә мүсбәт нәтиҹәләрлә сона чатырды. Бу елми мүзакирәләр елә јүксәк сәвијјәдә кечирилирди ки, бәлкә дә Исламла христианлыг арасында мәнәви-идеоложи әлагәләрин кәсилдији орта әсрләрдән бу вахта гәдәр Гәрб мүтәфәккирләри илә мүсәлман алимләр арасында бу мүстәвидә әлагәләр јарадылмамышды.
Әлламә Тәбатәбаинин јүксәк елми, бариз шәхсијјәти, ҝөзәл ә
