Азәрбајҹан Милли Ордусунун сабиг корпус командири, һазырда мүһаҹир һәјаты јашајан Иса Садыгов Азәрбајҹанын јахын кечмишиндә баш верән, үстү бағлы тарихи олајлар барәдә силсилә јазысынын “Азадлыг”да дәрҹини давам етдирир. И.Садыгов бу олајларын ҹанлы шаһиди олуб вә ҝөрүб-билдикләрини гәләмә алмагдадыр.
Сабиг корпус командири силсилә јазыларынын икинҹи һиссәсинә ики гоншу республиканын – Азәрбајҹан вә Ҝүрҹүстанын кечмиш рәһбәрләринин та ССРИ вахтына гәдәр ҝедиб чыхан мүгајисәсиндән башлајыр.
әввәли өтән сајларымызда
Бу һиссәдә ики гоншу республиканын рәһбәрләри һаггында сөһбәт ҝедәҹәк: Едуард Шеварднадзе вә Һејдәр Әлијев һаггында. Бир гәдәр кечмишдән башладығыма ҝөрә охуҹулары јормајаҹағыма әминәм, чүнки бу кечмиш чох гәрибә тәзадлар доғуран вә гәрибә ујғунсузлуглар јарадан ганунаујғунлугларла зәнҝиндир...
Мән Ҝүрҹүстанда доғулмушам, орада боја-баша чатмышам, Ҝүрҹүстаны тарихи вәтәним гәдәр севирәм вә һеч заман Азәрбајҹан вә Ҝүрҹүстан арасында фәрг гојмадан һәр ики өлкәни севмишәм. Һәтта ән чәтин заманларда да бүтүн варлығымла чалышмышам ки, Ҝүрҹүстана өз имканларым дахилиндә јардым едим. Талејин ирадәси илә хошбәхтликдән, бу ики Гафгаз дөвләти арасында һәмишә јахшы мүнасибәтләр олуб, хүсусилә өтән әсрин 80-ҹи илләринин сону вә 90-ҹы илләринин әввәлләриндә, мүһарибәләрин һәр ики өлкәнин халгыны имтаһана чәкдији заманларда да бу мүнасибәтләр бәлли бир таразлыгда горунуб сахланылыб. Мән ҝүрҹүләрин вә русларын бир јердә јашадығы јердә доғулмушам вә бөјүмүшәм. Орада азәрбајҹанлыларын сајы чох дејилди. Биз орада мәскунлашанда да кимсә билмирди ки, мәним атамын әҹдадлары өтән әсрин әввәлләриндә Ҝәдәбәјдән, анамын әҹдадлары исә Ҝүрҹүстанын Сагареҹо бөлҝәсинин Муғанлы кәндиндән ҝәлмишләр. Һамыја јахшы таныш олан пәһләванлар- Рәшид вә Ҹүмшүд Јусифовлар анамла әмиушағы олублар. Биз рус вә ҝүрҹү дилләриндә тәһсил алырдыг, орада Азәрбајҹан мәктәби јох иди вә буна ҝөрә дә ана дилимиздә јалныз евдә данышырдыг. Орада ҝүрҹүләр бизи татар (татреби), ермәниләр исә түрк адландырырдылар. Ушаг вахтларымызда бу сөзләр бизи гыҹыгландырырды вә бәзән һәтта бу зәминдә әлбәјаха савашлара гәдәр ҝедиб чыхырдыг. Амма бүтүн бунлара бахмајараг, биз бир јердә бөјүјүр, бир-биримизлә достлуг едир, бир-биримизин евинә гонаг ҝедирдик, һәтта чохлу сајда гарышыг аиләләр дә варды. Бир гәдәр бөјүјәндән сонра чох асанлыгла мүшаһидә едирдик ки, бу халгларын мәишәтиндә вә мәдәнијјәтиндә демәк олар ки, һеч бир ҹидди фәрг јохдур. Садәҹә дил вә дин фәрги варды вә о гәдәр. Амма бу фәргләрә дә кимсә үнсијјәт вә ја тәмас адына ҹидди әһәмијјәт вермәзди. Демәк олмаз ки, һәр шејимиз варды, амма үмумән пис јашамырдыг. Ејни заманда, бизләрдән һәр биримизин ичиндә мүдһиш бир Бакы севдасы варды. Бизим һамымыз һәтта һеч заман ҝөрмәдијимиз Бакыны даим өзләр, орада олмаг, орада тәһсил алмаг, орадакы инсанларын арасында јашамаг кими дујғулары арзуларымызын ән ширинләри арасында бәсләрдик. Азәрбајҹанла бағлы нә вардыса, нә ешидирдиксә, бизим үчүн мүгәддәс иди, сеһрли иди, әлчатмаз дәрәҹәдә пак иди. Шүбһәсиз, бу, доғал бир исрәк иди, доғал бир севҝи иди.
О заман бунлары дәрк етмәјәҹәк гәдәр балаҹајдыг
Азәрбајҹанла бағлы һәр шеј бизи севиндирәрди. Мәсәлән, филмләр. “Азәрбајҹан филми ҝөстәриләҹәк” хәбәри јајыланда бүтүн гәсәбә ушагдан-бөјүјә ораја ҝедәрди. Һәр кәс өз тарихи Вәтәнини даһа чох севмәк, даһа јахындан танымаг үчүн ҹан атарды. Хатырлајырам ки, һәр ҝүн ахшам хәбәрләриндән сонра әсасән ашыг мусигиси вериләрди. Хатырлајырам ки, валидејнләрим вә бүтүн бөјүкләр радионун бөјрүнү кәсдириб дөврә илә отурардылар ки, хәбәрләрдән сонракы мусиги верилишинә гулаг ассынлар. Нәјә ҝөрәсә, ашыг мусигисини динләдикҹә онларын һамысынын ҝөзләри јашарарды. Биз һәлә чох балаҹајдыг вә бу һикмәти дәрк етмирдик ки, бизим анламадығымыз бу сөзләрин һансы ҝүҹү варды ки, бизим бөјүкләримизи ағлатмаға белә јетирди.
Һејдәр Әлијевин орденләри вә бајраглары
Ону да хатырлајырам ки, адамлар һәтта Азәрбајҹанын 5 иллик планлары вахтындан әввәл јеринә јетирдији барәдә рәсми, һеч бир һиссијат билдирмәјән мәлуматлары белә һәјәҹанла гаршылајырдылар. Биз дә фәхр едәрдик ки, Азәрбајҹан бир даһа, јенидән бу бешиллик планы даһа тез јеринә јетирәрәк бизим үчүн анлашылмаз олан бу јарышманын галиби олуб, даһа бир мүкафат Азәрбајҹанын рәһбәри Әлијевә тәгдим едилиб. Брежневин Азәрбајҹана нөвбәти бир сәфәри тәшкил едилиб: бу мәлумат ҝүрҹүләри нә гәдәр дилхор етсә дә...
Хатырлајырам ки, бу уғурлар тојда да, јасда да, бүтүн јығынҹагларда да беләҹә мүзакирә едилирди. Ҝүрҹүләр исә һәрдән Азәрбајҹанын “уғурлары” барәдә бу хәбәрләрә һәсәдлә јанашырдылар. Хатырлајырам ки, Һејдәр Әлијевин гурултајларда вә башга мөтәбәр партија јығынҹагларында етдији 5 иллик планын уғурла јеринә јетирилдији һаггында “парлаг вә аловлу” чыхышларыны динләјәр, јолдаш Брежневин Азәрбајҹана ҝәтирдији кечиҹи гырмызы бајрагларла гүррәләнәрдик. Бүтүн бунлар бизи һүдудусуз дәрәҹәдә севиндирәр вә бизә елә ҝәләрди ки, биз әлбәттә, ҝүрҹүләрдән даһа јухарыда дајанырыг вә онлардан даһа јахшыјыг. Амма бунлар һамысы бизим ушаглыг дујғуларымыз иди.
Биз, әлбәттә Едуард Амвросијевичин дә чыхышларыны динләрдик. Бу чыхышлар о гәдәр дә ибарәли, ҝурултулу, ССРЫ вә Сов. ЫКП рәһбәрләринин үнванына јөнәлик ганадлы ифадәләрлә зәнҝин олмурду. Бизә елә ҝәлирди ки, Шеварднадзе инҹикдир, Әлијев кими гәләбә рапортлары верә билмәдијинә ҝөрә онун чыхышлары да белә сөнүк олур: Ҝүрҹүстан бу гәдәр гәләбә шансыны әлдән вердији үчүн онун чыхышлары белә мүтәвази олур дејә дүшүнүрдүк.
Тбилисидә азәрбајҹанлы “туристләр”
Амма Ҝүрҹүстанда да һәјат гајнајырды, ахы. Тикинти абадлыг ишләри исә јалныз ири шәһәрләрдә дејил, һәтта ән уҹгар кәндләрдә дә интенсив шәкилдә апарылырды. Јоллар чәкилир, шәктәбләр, ушаг бахчалары, идман комплексләри тикилирди. Хүсусилә, Гәрби Ҝүрҹүстан тәсвиредилмәз дәрәҹәдә ҝөзәл иди, ҝөзәл шәһәрләр вә гәсәбәләр варды. Мағазаларда тапылмајан һеч нә јох иди. Тбилиси јалныз Гафгазда дејил, бүтүн ССРЫ-дә ән ҝөзәл шәһәрләрдән бири һесаб олунурду.
Биз тез-тез Тбилисијә ҝедәрдик. Садәҹә ҝәзмәјә, имканымыз олса, нәләрисә алмаға ҝедәрдик. Һәр дәфә Тбилисијә ҝедәндә Азәрбајҹандан ҝәлән чохлу сајда адамлар, машынлар ҝөрәрдик. Әлбәттә, биз мәмнунијјәтлә онлара јахынлашыр, Азәрбајҹан һаггында, Азәрбајҹанда әлдә едилән бөјүк уғурлар һаггында онларла сөһбәт етмәк истәрдик. Уғурлар барәдә нәсә сорушмаг истәјәндә, сөһбәт буралара ҝәлиб чатанда онларын әксәријјәти башларыны ашағы салмаға, сусмаға үстүнлүк верәрдиләр. Хатырлајырам ки, онлар һәр шеј алмаға чалышардылар: кисәләрлә әт, јешикләрлә гәнд вә ја кәрә јағы... Хатырлајырам ки, о заман бир јешик кәрә јағы Тбилисидә 25 рубла, Азәрбајҹанда исә 75 рубла олдуғуну дејирдиләр. Һәр шеји алыр, машынларын багажларыны ағзына гәдәр долдурурдулар. Бу, чох гәрибә мәнзәрә иди. Јеринә јетирилмиш, әлавә өһдәликләрлә долдурулмуш планлар, гәләбә рапортлары, кечиҹи гырмызы бајраглар, орден-медаллар вә бурада Тбилисидә аҹҝөзлүклә һәр шеји алан инсанлар дәһшәтли бир контраст јарадырдылар.
арды вар
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
