Азәрбајҹан үчүн даһа бир ил торпагларынын 20 фаизинин Ермәнистанын ишғалы алтында галмагла башлады. Даһа бир ил бу проблемин һәлли бахымындан боша ҝетди вә ермәниләрин ишғал алтында сахладыглары Азәрбајҹан әразиләриндән чәкилмәјә мәҹбур едә биләҹәк шәраит формалашмады: мүнагишәнин данышыглар јолу илә низамланмасына јөнәлән ҹәһдләрин һамысы боша чыхды, ишғал алтындакы торпаглары ҝүҹ јолу илә гајтармаг үчүн һәрби әмәлијјатлара башламаг үчүн исә шәртләр јаранмады.
Беләликлә, даһа бир ил архада галды вә инди Дағлыг Гарабағ мүнагишәси илә бағлы гејри-мүәјјәнликләрлә долу јени ил башлајыр. 2012-ҹи илдән ҝөзләнтиләр о гәдәр дә оптимист дејил. Ил әрзиндә мүнагишәнин һәлли үчүн васитәчилик миссијасыны өз үзәринә ҝөтүрмүш дөвләтләрдә сечкиләр олаҹаг, һәмсәдр өлкәләрин президентләри Гарабаға диггәт ајырмаг һәвәсиндә олмајаҹаглар. Ермәнистанда да ҝәрҝин сечкиләр, һакимијјәтлә мүхалифәт арасында сәрт гаршыдурма ҝөзләнилир вә дүшмән өлкәнин рәһбәрлији гәтијјән конструктивлијә мејл етмәк нијјәтиндә дејил. Әксинә, Ермәнистан ишғал алтындакы әразиләрдә, хүсусән Дағлыг Гарабағ әтрафындакы рајонларда мөһкәмләнмәк үчүн јени-јени ҹәһдләр ҝөстәрир. Инфраструктур лајиһәләри һәјата кечирилир, тәбии сәрвәтләрин таланыб дашынмасы үчүн јени планлар гурулур, ганунсуз мәскунлашманы сүрәтләндирмәк үчүн кампанија апарылыр.
***
Александр ХрамчихинИл әрзиндә Ермәнистанла Азәрбајҹан арасында һазырда фактики олараг дајанмыш вәзијјәтдә олан данышыглар просесинин неҹә ҹәрәјан едәҹәји барәдә мүхтәлиф мүлаһизәләр вар. Белә баша дүшмәк олар ки, һәмсәдрләр ил әрзиндә президентләрин бир-ики формал ҝөрүшүнә наил олмағы, беләликлә дә тәрәфләри данышыглар масасы архасында сахлајараг мүһарибәнин башламасыны өнләмәји әсас вәзифә кими гаршыја гојублар.
Мүнагишәни исә данышыглар јолу илә һәлл етмәк артыг мүмкүн дејил. Буну русијалы һәрби вә сијаси експертләр дә тәсдиг едир. Русијадакы Сијаси вә Һәрби Анализ Институтундан олан експерт Александр Храмчихин Ермәнистанын “НЕWС.ам” порталына ачыгламасында дејир ки, Ҹәнуби Гафгаз реҝионунда өтән ил әрзиндә Русијанын Ермәнистандакы һәрби базасынын дислокасија мүддәтинин артырылмасындан башга әһәмијјәтли һадисә олмады. Лакин реҝион үчүн әсас әһәмијјәтли вә мүһүм һадисәләр габагдадыр.
“99,99 фаиз еһтималла Дағлыг Гарабағда јени мүһарибә олаҹаг. Өзү дә бу мүһарибәни истәнилән вахт ҝөзләмәк олар, о ҹүмләдән 2012-ҹи илдә. Мүнагишәнин ”низамланмасы" ачыг-ајдын фантастика кими ҝөрүнәрди" - дејә А.Храмчихин билдирир.
Експерт “Дај.аз” порталына ачыгламасында да аналожи фикирләрлә чыхыш едиб. О билдириб ки, Гарабағ мүнагишәсинин данышыглар јолу илә низамланмасы практики олараг мүмкүн дејил: “Чүнки бу ҹүр мүнагишәләрин сүлһ јолу илә һәлли илә бағлы индијәдәк тарихдә һеч бир преседент јохдур. Мән баша дүшмүрәм ки, нәјә ҝөрә Гарабағ илк белә преседент олмалыдыр. Мәним фикримҹә, мүһарибә гачылмаздыр, чүнки Азәрбајҹан әбәди олараг 20 фаиз әразиләринин иткисинә дөзмәз. Ермәнистаны исә статус-квону сахламагдан башга һеч нә гане етмир. Бу ҹүр вәзијјәтдә мүһарибә һөкмән башлајаҹаг”.
А.Храмчихинин сөзләринә ҝөрә, мүһарибәнин елә бу ил башламасы да мүмкүндүр. Чүнки мүрәккәб ојун ҝедир: “Азәрбајҹан өз һәрби потенсиалыны артырыр, Ермәнистана исә әлверишлидир ки, мүһарибә мүмкүн гәдәр, Бакынын үстүнлүјүнүн һәлә истәнилән сәвијјәдә јүксәк олмадығы бир вахтда тез башласын. Бунунла белә Азәрбајҹан вахты бир гәдәр дә узада вә игтисади имканлары һесабына үстүнлүкләрини даһа да мөһкәмләндирә биләр”.
Русијалы експерт дејир ки, мүһарибә башласа, Русија Азәрбајҹанын тәрәфиндә олмајаҹаг. Ермәнистана исә о һалда дәстәк верәҹәк ки, һәрби әмәлијјатлар бу өлкәнин әразисинә кечсин. Експертин фикринҹә, һәрби әмәлијјатлар Гарабағла мәһдудлашса, Русија чох ҝүман ки, она гарышмајаҹаг: “Ола билсин ки, Русија Ермәнистана һава јолу илә һансыса силаһлар чатдырсын, анҹаг бу да гүввәләр балансыны дәјишдирмәјәҹәк. Чүнки һава јолу илә јүнҝүл силаһлар чатдырмаг олар. Ермәнистанын Ҝүрҹүстан үзәриндән һәрби јүк алмаг үчүн јолу бағлыдыр”.
А.Храмчихин һесаб едир ки, һәмсәдр дөвләтләрдән һеч бири мүнагишәнин динҹ јолла низамланмасыны тәмин едә билмәз. Чүнки мүнагишә тәрәфләринин мөвгеләри барышмаздыр вә бир араја сығмаздыр.
***
Андреј АрешевДиҝәр русијалы експерт, Русија Елмләр Академијасы Орта Асија вә Гафгаз Мәркәзинин әмәкдашы Андреј Арешев исә һесаб едир ки, Гарабағда мүһарибәнин башламасына Ирана мүдахилә сәбәб олаҹаг. Онун фикринҹә, Ирана мүдахиләдән сонра бөлҝәдәки вәзијјәт радикал шәкилдә дәјишәҹәк. Орта Асија республикалары, һабелә Азәрбајҹан Гәрбә мејл едәҹәк. Ҝүрҹүстан НАТО-ја дахил олаҹаг, Ермәнистан Русијадан гопмуш вәзијјәтә дүшәҹәк вә мәҹбур олуб Гарабағы Азәрбајҹана гајтараҹаг.
Русија Елмләр Академијасы Шәргшүнаслыг Институтунун Гафгаз вә Орта Асија үзрә тәдгигатчысы Александр Скаков да бу фикирдәдир ки, Гарабағда јени мүһарибә тамамилә реалдыр. О, “НЕWС.ам”а ачыгламасында дејиб ки, проблемин һәлли јолуну һеч ким тапа билмир вә үмумән Гафгаз реҝионунда вәзијјәт ҝәрҝинләшир: “2012-ҹи ил үчүн прогнозлар кифајәт гәдәр пессимистдир. О ҹүмләдән Ермәнистан-Азәрбајҹан мүнагишәси илә бағлы. Мүнагишә әтрафында ҝәрҝинлијин артмасы давам едәҹәк вә данышыглар просесиндә һәр һансы ирәлиләјиш әлдә олунмајаҹаг, өз нөвбәсиндә һәрби әмәлијјатларын башламасы риски артаҹаг”.
А.Скаковун сөзләринә ҝөрә, мүнагишә тәрәфләри компромисләрә һазыр дејил. Азәрбајҹан исә мүнагишәнин һәрби јолла өз хејринә һәлл етмәк хәттини сечиб вә бу сечимдә мәнтиг вар. “Чүнки рәсми Бакы әминдир ки, Москва мүнагишәјә гарышмајаҹаг. Һәләлик Бакыны Гарабағда блитскригин мүмкүн олмамасы чәкиндирир, лакин Азәрбајҹанын өз ҝүҹүнә әминлији дә дурмадан артыр” - дејә русијалы експерт ермәни сајтына билдириб.
***
Александр ИсҝәндәрјанИрәвандакы Гафгаз Институтунун рәһбәри Александр Исҝәндәрјан да һесаб едир ки, Азәрбајҹан вә Ермәнистан ҹәмијјәтләри нәзәри бахымдан сүлһ арзуласалар да конкрет һәлл јолуна ҝәлдикдә ҝүзәштләрә һазыр дејилләр. Онун сөзләринә ҝөрә, ермәниләр Дағлыг Гарабағы мүстәгил, азәрбајҹанлылар исә реҝиону Азәрбајҹанын тәркибиндә ҝөрмәкдә гәтидирләр.
Ермәни експерт “Американын сәси”нә мүсаһибәсиндә дејиб ки, бу мүнагишә реҝионун инкишафына негатив тәсир ҝөстәрир: “Абхазија вә Ҹәнуби Оссетија кми, Дағлыг Гарабағ мүнагишәси ситуасијаны о һәддә чыхарыб ки, реҝион анлајышы белә јохдур. Ҝүрҹүстанла Русија арасында сәрһәдләр бағлыдыр. Дағлыг Гарабағ үзүндән Ермәнистанла Азәрбајҹан, Ермәнистанла Түркијә арасындакы сәрһәдләр бағлыдыр. Дағлыг Гарабағ мүнагишәси үзүндән мәним өлкәмин ики өлкә илә сәрһәдләри бағлыдыр. Бу конфликт реҝион үчүн бөјүк әһәмијјәт кәсб едир. Мән дејәрдим ки, индики дурумда Америка бизә даһа јахындыр, нәинки Азәрбајҹан. Ҹоғрафи бахымдан јох, психоложи бахымдан. Ирәван күчәләриндә америкалы ҝөрмәк мүмкүндүр, амма азәри јох. Мән бурада сизинлә сөһбәтләшә билирәм, онларла башга өлкәјә ҝедә билирәм, амма Азәрбајҹана ҝедә билмирәм. Бу конфликт реҝиону парчалајыб”.
А.Исҝәндәрјан Ермәнистан ҹәмијјәтинин Азәрбајҹанла сүлһә нә дәрәҹәдә һазыр олмасы һагда данышаркән дејиб ки, бу суала “һә”, јахуд “јох” ҹавабы вермәк асан дејил. Онун фикринҹә, нәзәри бахымдан инсанлар сүлһә һазырдылар: “Әҝәр күчәдә кимдәнсә сүлһә һазыр олуб-олмадығыны сорушсаныз, мүсбәт ҹаваб верәр. Амма конкрет сијаси механизмә ҝәлдикдә, ермәниләрин азәрбајҹанлылара тәклиф етдикләри, јахуд азәрбајҹанлыларын ермәниләрә тәклиф етдикләри шәртләр гәбуледилмәздир. Ермәнистанда да, Дағлыг Гарабағда да консенсус будур ки, Гарабағ Азәрбајҹанын тәркибиндә гала билмәз. Азәрбајҹанлыларла данышсаныз, онлар үчүн јалныз мүхтәлиф формаларда мухтаријјәт мәгбулдур, амма Дағлыг Гарабағын мүстәгиллији јох. Ермәнистанда һансы мәсәләдә консенсус јохдур? Бу, әлавә торпагларын статусуна аиддир. Бәзиләри дејирләр ки, биз Азәрбајҹана һеч нә вермәјәҹәјик. Амма бәзиләри башга әразиләрин Азәрбајҹана гајтарылмасына разы ола биләр, әҝәр Азәрбајҹан Дағлыг Гарабағын мүстәгиллијини таныса. Конкрет мәсәләләрә ҝәлдикдә исә еһтијат едирәм ки, ҹәмијјәтләр компромисә һазыр дејилләр”.
***
А.Исҝәндәрјан тез-тез азәрбајҹанлы ГҺТ тәмсилчиләри илә бирҝә бејнәлхалг конфрансларда иштирак едир, бирҝә лајиһәләрә гатылыр. Сонунҹу белә конфранс декабрда Тифлисдә олуб. Лакин о һесаб едир ки, ермәни вә азәрбајҹанлы ГҺТ тәмсилчиләринин бу ҹүр тәдбирләрдә бир араја ҝәлмәси бир о гәдәр дә фајдалы дејил: “Биз дејиләнләри онсуз да билирик. Мән Азәрбајҹандан ҝәлмиш һәмкарларыма, достларыма мүхтәлиф форматларда тез-тез гулаг асырам. Зәннимҹә, бизим дедикләримиз информасија бахымдан бу реҝионла мәшғул олан башгалары үчүн - авропалылар вә америкалылар үчүн чох фајдалыдыр. Мүнагишә илә марагланан експертләр, академикләр вә дөвләт адамлары үчүн Гафгаз һагда тәсәввүр алмаг фајдалыдыр”.
Ермәни експерт билдириб ки, мүнагишәнин һәлли илә бағлы пессимистдир. Чүнки Азәрбајҹан вә Ермәнистанда ҹәмијј
