Азәрбајҹанда бүтүн иҹтимаи идеолоҝилардан даһа тәһлүкәли бир реаллыг вар: бу, дөвләтин инзибати ресурслары һесабына сијаси бүтпәрәстлик гәлибиндә күтләвиләшдирилән тоталитаризмдир. Өзү-өзлүјүндә, бу, бир һечдир. Амма һәдсиз коррупсија вә инзибати зоракылыг бу сијаси бүтпәрәстлији бүтүн диҝәр идејалардан ҝүҹлү һала ҝәтириб. Бәшәријјәтин бу замана гәдәр әхз едә билдији бүтүн позитив дәјәрләрин мәнтигинә зидд олан бу реаллығы Азәрбајҹандан кәнарлашдырмаг үчүн јалныз сијаси методлар мәгбулдур. Чүнки зор онун мүстәвисидир. Азәрбајҹанда бу өлкә үчүн характерик олан сивил сијаси мүнасибәтләрин бәргәрар едилмәси дә һеч кимин инһисарында дејил вә ола да билмәз. Буна ҝөрә дә, һансыса идеоложи тәмајүлүн дашыјыҹылары демократија уғрунда мүбаризә апаран сијаси мүхалифәтин сыраларында дајанырса, буну садәҹә олараг, алгышламаг лазымдыр. Азәрбајҹанда дини дөвләт гурула биләҹәјиндән еһтијат едәнләр ја өлкәнин потенсиалыны, ја да дүнјада баш верән глобал дәјишикликләрин мәнтигини нәзәрә алмырлар. Һәр ики аргумент Азәрбајҹанда дини дөвләтин гурула биләҹәји барәдә тәсәввүрләри истисна едир.
Амма буна бахмајараг, дини инанҹлары илә иҹтимаи лидерләрә чеврилмиш инсанлары өлкәнин перспективи үчүн тәһлүкә мәнбәји кими гијмәтләндирәнләр өзләри дә билмәдән авторитаризм үчүн аргументләр һазырлајырлар. Узун илләр әрзиндә һәм постсовет өлкәләриндә, һәм дә бир сыра әрәб өлкәләриндә авторитар дөвләт башчылары өз зоракылыгларыны дүнјаја мәһз, бу аргументлә әсасландырырдылар ки, дини фундаментализм глобал террорун ресурсу олараг бу реҹимләри тәһдид едир. Апарыҹы дүнја дөвләтләри дә бу “тәһлүкәни” зәрәрәсизләшдирмәк үчүн онларла әмәкдашлыг едирди.
Амма Бөјүк Британијанын Өзбәкистанда сәфири олмуш Грејг Мурреј бу мифи дағытды. Өз карјерасы һесабына бөјүк дөвләтләрин бу сијасәтини ифша етди. (О, мүстәбид Ислам Каримовун јерли мифик дини груплашмалары мәһв етмәк ады илә Британија вә АБШ-ла әмәкдашлығыны ифша едән китаб јазды). Бу, бир мәрһәлә иди. Бундан сонра тәдриҹән дәрк едилди ки, әслиндә глобал террорун әсас ресурслары авторитар режимләрин јаратдығы гејри-шәффаф игтисади системин бәтниндәдир; терроризм өз малијјәсини бурадан ҝөтүрүр. Буна ҝөрә дә, һәмин авторитар режимләрлә бирләшиб террора гаршы мүбаризә апармаг әвәзинә онларын өзләрини дәјишәрәк террорун потенсиал малијјә мәнбәләрини јох етмәк сијасәти сечилди.
... Азәрбајҹан инди дүнјадан гапалы сахланылан өлкәдир. Апарылан сијаси мүбаризәнин мәгсәди бу өлкәнин гапыларыны дүнјаја ачмагдыр. Јохса, дүнјанын да гапылары бизим үзәримизә гапалы олараг галаҹаг. Јохса, бо өлкәнин гапылары бу өлкәнин вәтәндашларынын белә үзүнә гапалы галаҹаг. Дүнја илә бүтүнләшмәк, үмумбәшәри дәјәрләрин јарадылмасында иштирак етмәк әзминдә вә имканында олан бир милләти бағлы гапылар архасында сахлајанлары рәдд еләмәк лазымдыр. Буну үчүн демократик, динҹ мүбаризәнин принсипләрини гәбул едән һәр кәсин енержиси мәгбулдур.
Азәрбајҹанда дин дөвләтин гуллуғундадыр
Инди Азәрбајҹанда динин бир бир мүһүм проблеми вар. Конститусијаја ҝөрә дин дөвләтдән ајрыдыр. Амма бу ганун да башга ганунлар кими ишләмир. Дин дөвләтдән ајры дејил. Дөвләт дини өзүнә лазым олан бүтүн мүстәвиләрдә истисмар едир. Дөвләт дини өзүнүн истисмар вә зор механизминин әлавәсинә чевириб. Һаҹы Илгар кими инсанлар исә бунун әлејһинәдир. Онлар дөвләтин дини бу көкә салмасындан нараһат олан вә иман ҝәтирдикләри динин сахта бир гурум тәрәфиндән суи-истифадә едилмәси илә барышмајан инсанлардыр. Вә бу инсанлар индики дурумун дәјишдирилмәси, өлкәдә демократик мүнасибәтләрин јаранмасы, инсанларын инанҹларынын алвер предметинә чеврилмәсинә сон гојулмасыны истәјирләрсә, бурада тәнгид едиләси нә вар ки?..
... Тоталитаризм дүнјәви идарәтмә системи дејил. Ән азы, она ҝөрә ки, дүнја буну инкар едир. Дини дөвләт модели исә дүнјанын ҝүндәминдән чыхдығы кими Азәрбајҹанын да ҝүндәминдә дејил вә бизим өлкәмиздә белә бир системин гурула биләҹәјини еһтимал едәрәк сијаси симпатија вә ја антипатија билдирмәк сүни ҝөрүнүр.
***
Нәһајәт, фикрими Әли Кәримлинин бир мүлаһизәси илә битирмәк истәрдим: “Аллаһу-Әкбәр сәдалары залымдан башга һеч кими тәһдид етмир”. (Әли бәј бу ифадәни әрәб ингилаблары һаггында блог јазысында ишләтмишди)...
Гәнимәт Заһид
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
