Дүнјанын ҝеополитик ҝүндәминдә АБШ-Иран гаршыдурмасы ән тәһлүкәли гаршыдурмадыр. АБШ-Иран гаршыдурмасында Америка үчүн үч мүнасиб һәрби мејданча вар: Түркмәнистан, Ермәнистан вә Азәрбајҹан. Бу үч өлкәнин сәрһәдләри Иран пајтахтына даһа јахындыр вә АБШ тәрәфиндән гурудан һәр һансы агрессија јалныз бу сәрһәдләрдән мүмкүндүр.
Иран бу үч өлкә илә сәрһәдләриндә јәтиринҹә һәрби гүввә сахламагла јанашы икитәрәфли мүнасибәтләри ҝенишләндирмәк истигамәтиндә фәалдыр. Сијасәтдә достлуг факторунун ән етибарсыз фактор олдуғуну нәзәрә алсаг, Иран һеч бир өлкә илә достлуға ҝүвәнмир вә бүтүн еһтијат тәдбирләрини ҝөрүр.
Ағ Ев үчүн һансы өлкә әразисиндә дислокасија имканлары даһа асандыр? Әҝәр АБШын бу реҝионда дипломатик тәлашларыны нәзәрдән кечирсәк әмин оларыг ки, Ағ Ев Иран хариҹиндә јалныз Азәрбајҹан версијасы үзәриндә ҹидди ишләјир. Һазырда Иран-Түркмәнистан вә Иран-Ермәнистан мүнасибәтләри елә бир сәвијјәдәдир ки, санки Ағ Ев бу истигамәтләрдә енержи сәрф етмәк фикриндән дашыныб.
Америка өтән 90 илдә Ирана гаршы Азәрбајҹан факторуну мүһүм сајыб вә бу истигамәтдә тәлаш ҝөстәриб. 2000-ҹи илдә бу фәалијјәтләр јени форма алыб, јени тапшырыглар ҝүндәмә ҝәтириб. АБШ вә Исраил Иран Ислам ингилабындан дәрһал сонра етник – азәрбајҹанлылыг факторундан истифадә етмәјә чалышыб. Амма АБШ стратегләри Ирана гаршы етник фактору ән сәмәрәсиз фактор кими дәјәрләндирдијиндән АБШ даим тәрәддүддә олуб. Бу мөвзу АБШ-ын РЕНД, Карнеги кими гурумларында даим арашдырылан мөвзулардандыр. Ағ Еви етник фактордан истифадәјә сүрүкләјән әсасән Исраил институтларыдыр. Тел-Әвив бу фактордан ән азы психоложи мүһарибәдә шанташ васитәси кими јарарланыр. Американын милли институтлары исә Иранда түрк әсиллиләрин дөвләт идарәчилијиндәки пајыны бу фактору ҹәфәнҝијјат сајмаг үчүн јертәрли билирләр.
Ағ Евин Ирана гаршы Азәрбајҹанла бағлы ән чох сәрмајә гојулан планы Азәрбајҹан әразисиндә Ирана гаршы мүхалифәт ҹәбһәси ачмагдыр. Бу мәгсәдлә бир чох истигамәтләрдә ҹидди иш ҝедир. Амма Иран һәјатында азәрбајҹанлы әсилли әһалинин рәһбәрликдә ән чох тәмсил олунмасы Американын ишини ҹидди әнҝәлләјир. Әслиндә Иранда етник јох, лингвистик проблем вар. Бир ҝүн Иранда түрк дили фарс дили илә бәрабәр сәвијјәдә тәмсил едилсә етник фактора үз тутанларын бүтүн сәрмајәләри батаҹаг.
Иран азәрбајҹанлылары радикаллыгдан даһа чох конструктивдирләр. Онларын дөвләтдән тәләбләри реал имканлара әсасланыр вә сосиал характерлидир. Ингилабдан 30 ил кечмәсинә бахмајараг азәрабјҹан вилајәтләриндә ҹидди мүхалифәт јохдур. Һансы ки Иранын диҝер етник бөлҝәләриндә сајҹа азлыға бахмајараг даһа ҹидди мүхалифәт мөвҹуддур. Гејд етдик ки, бунун әсас сәбәбләриндән бири азәрбајҹанлыларын даһа бөјүк һакимијјәт пајыдыр.
Аамрикалылар Иранда өз сијасәтләрини даһа чох күрд факторуна һесаблајыр. Бүтүн дүнја күрдләри АБШ-ы јеҝаны стратежи партнјор сајыр.
Һазырда америка ордусунун үчдә ики ҹанлы гүввәси өлкәдән хариҹдә дислокасија олуб. Пентагон бу вәзијјәтин узун мүддәт давам едәҹәјини дүшүнүр. Американын Ирана гаршы даһа чох реал сајдығы вариант өлкә дахилиндә вәтәндаш мүһарибәси вә Американын һәрби дәстәјидир. Мараглыдыр ки, америкалылар јалныз күрдүстанда белә бир вәзијјәтин јаранмасыны мүмкүн сајыр вә азәрбајҹан факторуна үмид етмирләр. Иранда вәтәндаш мүһарибәси галдырмаг вә һәрби агрессија планында Американын ән чох еһтијатландығы Түркијәдир. Түркијә ән азы күрдләрин мөвгејинин мөһкәмләнмәси илә барышмаз. Мәркәзи Кәшфијјат Идарәси дахили гаршыдурмалар истигамәытиндә “түркләрин тәһгир олунмасы” версијасына ағлаҝәлмәз ҝүҹ сәрф едир. Һәлә ки бу саһәдә дә һеч бир уғурдан данышмаг олмаз. Амриканы ән чох үмидсиз едән исә 2009-ҹу илин президент сечкиләри олуб. Бу сечкиләрдә Мусәвинин мүдафиәсинә бүтүн азәрбајҹан әһалисинин ајаға галхаҹағыны ҝөзләјән Ағ Ев фиаскоја уғрајыб. Сечкиләрдән сонра Иранда американын 30 ил сәрмајә јатырдығы чох дәјәрли ҹасус шәбәкәси ашкарланыб.
Нөвбәти планлар нәдир? АБШ Русија факторуну ҝүҹләндирмәјә чалышыр. Амма Иранла Русија арасында мүштәрәк мараглар һәр һансы фәаллашманын өмрүнү гысалдыр.
Бабәк Тәбризи
