Әһли-Бејт (әлејһимус сәлам) – Бејнәлхалг Хәбәр Аҝентлији- АБНА: Пејғәмбәр сүннәсинә (с) мүраҹиәт кечмишә гајытмаг дејил. Бу, әсрләр әввәл формалашмыш дәјәрләрин мүасир дүнјанын проблемләринә неҹә тәтбиг олуна биләҹәјини јенидән дүшүнмәкдир. Әдаләт, инсан ләјагәти, иҹтимаи һәмрәјлик, мәсулијјәтли идарәчилик вә етимад кими принсипләр заман кечдикҹә өз актуаллығыны итирмир.
Мүасир дүнја ҹидди сијаси, сосиал, игтисади вә мәнәви бөһранларла үз-үзәдир. Дөвләт вә ҹәмијјәт арасында етимадын азалмасы, сосиал әдаләтсизлик, коррупсија, иҹтимаи парчаланма, ҝәнҹләрин идарәчиликдән кәнарда галмасы вә информасија тәһлүкәсизлији кими проблемләр бир чох өлкәләрин гаршысында мүһүм чағырышлар јарадыр.
Белә бир шәраитдә Ислам Пејғәмбәринин (с) һәјат вә фәалијјәтинә, хүсусилә Мәдинә дөврүндә формалашдырдығы иҹтимаи-сијаси моделә нәзәр салмаг мүһүм нәтиҹәләр ортаја чыхара биләр.
Мәдинә: дини дәјәрләрин иҹтимаи һәјата чеврилдији мәкан
Ислам Пејғәмбәринин (с) Мәдинәјә һиҹрәти јалныз ҹоғрафи көч дејилди. Бу һадисә јени иҹтимаи мүнасибәтләрин, сијаси тәшкилатланманын вә һүгуги принсипләрин формалашмасына јол ачды.
Пејғәмбәр (с) Мәдинәјә дахил олдугдан сонра ҹәмијјәтин мүхтәлиф тәбәгәләрини бир араја ҝәтирәрәк үмуми иҹтимаи низам јаратмаға башлады. Бурада әсас мәгсәд јалныз һакимијјәт гурмаг дејил, инсанлары әдаләт, мәсулијјәт вә гаршылыглы һүгуглара әсасланан мүнасибәтләр системиндә бирләшдирмәк иди.
Мәдинә тәҹрүбәси ҝөстәрирди ки, дини вә мәнәви дәјәрләрин ҹәмијјәтдә реал нәтиҹәјә чеврилмәси үчүн онлары иҹтимаи институтлар, һүгуги нормалар вә мәсулијјәтли идарәчилик механизмләри илә әлагәләндирмәк лазымдыр.
Һакимијјәтин маһијјәти: үстүнлүк дејил, мәсулијјәт
Пејғәмбәрин (с) идарәчилик фәлсәфәсиндә һакимијјәт шәхси имтијаз васитәси кими дејил, мәсулијјәт кими нәзәрдән кечирилирди.
Онун садә һәјат тәрзи бунун мүһүм ҝөстәриҹиләриндән бири иди. Пејғәмбәр (с) өзүнү ҹәмијјәтин диҝәр үзвләриндән ајырмыр, еһтијаҹы олан инсанларла бир јердә олур, садә јашајыр вә һакимијјәтин јаратдығы сосиал мәсафәни минимума ендирирди.
Бу јанашманын мүасир идарәчилик үчүн мүһүм месажы вар: дөвләт вә сијаси һакимијјәт ҹәмијјәтдән узаглашдыгҹа етимад зәифләјир. Әксинә, рәһбәрлик халгын проблемләрини јахындан ҝөрдүкдә, ҹәмијјәтлә ачыг үнсијјәт гурдугда вә өзүнү халгдан үстүн тутмадыгда иҹтимаи етимад мөһкәмләнир.
Әдаләт: идарәчилијин әсас мејары
Нәбәви моделдә әдаләт јалныз мәһкәмә вә һүгуг мәсәләси дејилди. Әдаләт иҹтимаи мүнасибәтләрдән игтисади һәјата, сијаси гәрарлардан инсан һүгугларына гәдәр бүтүн саһәләри әһатә едән фундаментал принсип иди.
Мүасир дөвләт үчүн дә әдаләт јалныз ганунларын мөвҹудлуғу илә тәмин едилмир. Ганун гаршысында бәрабәрлик, сосиал имканларын әдаләтли бөлүшдүрүлмәси, вәзифәләрә ләјагәтли инсанларын ҝәтирилмәси вә коррупсијанын гаршысынын алынмасы әдаләтли идарәчилијин әсас ҝөстәриҹиләриндәндир.
Бу бахымдан нәбәви тәҹрүбәнин әсас месажларындан бири белә ифадә олуна биләр: һакимијјәтин ҝүҹү јалныз онун нә гәдәр сәрт олмасында дејил, нә гәдәр әдаләтли олмасындадыр.
Мәсләһәтләшмә вә коллектив дүшүнҹә
Пејғәмбәрин (с) мүһүм мәсәләләрдә сәһабәләри илә мәсләһәтләшмәси дә мүасир идарәчилик бахымындан диггәтәлајиг принсипдир.
Вәһјә әсасланан бир рәһбәр олмасына бахмајараг, Пејғәмбәр (с) инсанларын фикирләрини динләјир вә иҹтимаи мәсәләләрдә мәсләһәтләшмәјә әһәмијјәт верирди. Бу јанашма ҝөстәрир ки, рәһбәрлик бүтүн гәрарлары тәкбашына гәбул етмәк дејил, мүхтәлиф бахышлары динләмәк вә даһа доғру гәрара ҝәлмәк баҹарығыдыр.
Бу принсип мүасир дөврдә дөвләт идарәчилијиндә иҹтимаи иштирак, експерт рәји, институсионал мәсләһәтләшмә вә коллектив гәрарвермә механизмләринин әһәмијјәтини хатырладыр.
Әһдә вәфа вә иҹтимаи етимад
Дөвләтләрин сабитлијинин әсас шәртләриндән бири етимаддыр. Етимад олмадығы һалда ән ҝүҹлү сијаси институтлар белә узунмүддәтли сабитлик јаратмагда чәтинлик чәкә биләр.
Пејғәмбәрин (с) һәјатында әһдә вәфа мүһүм әхлаги вә сијаси принсип кими өзүнү ҝөстәрирди. Бағланмыш мүгавиләләрә вә верилмиш сөзләрә садиглик ҹәмијјәт дахилиндә вә мүхтәлиф тәрәфләрлә мүнасибәтләрдә етимадын формалашмасына хидмәт едирди.
Мүасир сијасәт үчүн бу принсип олдугҹа актуалдыр. Дөвләтин вә сијаси рәһбәрлијин вердији вәдләрә әмәл етмәси, гәбул етдији гәрарларын архасында дајанмасы вә һүгуги өһдәликләрә риајәт етмәси иҹтимаи етимадын әсасыны тәшкил едир.
Тәһлүкәсизлик вә информасија мәсулијјәти
Пејғәмбәр (с) дөврүнүн сијаси вә һәрби реаллыгларыны нәзәрә алараг тәһлүкәсизлик мәсәләләринә хүсуси диггәт јетирирди. Стратежи мәлуматларын горунмасы вә дүшмәнә гаршы һәрби планларын вахтындан әввәл ачыгланмамасы бунун мүһүм нүмунәләриндәндир.
Мәккәнин фәтһи әрәфәсиндә һәјата кечирилән тәдбирләр ҝөстәрир ки, сијаси вә һәрби идарәчиликдә информасија тәһлүкәсизлији һәмишә мүһүм амил олуб.
Бу ҝүн исә информасија тәһлүкәсизлији даһа ҝениш мәна дашыјыр. Дезинформасија, сахта хәбәрләр, киберһүҹумлар вә сосиал шәбәкәләр васитәсилә ҹәмијјәтин манипулјасија едилмәси мүасир дөвләтләрин гаршысында јени чағырышлар јарадыр. Бу бахымдан нәбәви тәҹрүбәдәки мәсулијјәтли информасија сијасәти мүасир дөврдә дә мүәјјән принсипләр бахымындан әһәмијјәтини горујур.
Бирлик вә сосиал һәмрәјлик
Мәдинә ҹәмијјәтинин гаршысында дуран ән мүһүм проблемләрдән бири мүхтәлиф груплар арасындакы парчаланманы арадан галдырмаг иди.
Пејғәмбәр (с) мүһаҹирләрлә әнсар арасында гардашлыг јаратмагла јалныз фәрдләр арасында мүнасибәтләри јахшылашдырмады; ејни заманда јени иҹтимаи һәмрәјлик моделинин әсасыны гојду.
Овс вә Хәзрәҹ арасындакы узунмүддәтли гаршыдурманын арадан галдырылмасы бу сијасәтин мүһүм нәтиҹәләриндән бири иди.
Бу тәҹрүбә мүасир ҹәмијјәтләр үчүн дә мүһүм дәрс верир: дәрин сосиал парчаланмалар јалныз инзибати вә һүгуги васитәләрлә һәлл олунмур. Инсанлары бирләшдирән ортаг дәјәрләр, гаршылыглы һөрмәт вә әдаләт һисси олмадан давамлы иҹтимаи һәмрәјлик јаратмаг чәтиндир.
Ҝәнҹләрә етимад: ҝәләҹәјә сәрмајә
Пејғәмбәрин (с) идарәчилик моделиндә ҝәнҹләрин хүсуси јери варды. Үсамә ибн Зејдин ордуја командан тәјин едилмәси бунун ән мәшһур нүмунәләриндән биридир.
Бу сечим ҝөстәрир ки, рәһбәрлик үчүн јалныз јаш вә тәҹрүбә мејарлары әсас ҝөтүрүлмәмәли, инсанын габилијјәти, ләјагәти, мәсулијјәт һисси вә потенсиалы да нәзәрә алынмалыдыр.
Мүасир ҹәмијјәтләр үчүн бу принсип хүсусилә әһәмијјәтлидир. Ҝәнҹләрин сијаси, игтисади, елми вә иҹтимаи идарәчиликдә иштиракынын тәмин едилмәси јалныз онларын һүгугларынын танынмасы дејил, һәм дә ҹәмијјәтин ҝәләҹәјинә сәрмајә гојулмасыдыр.
Нәбәви моделин бу ҝүн үчүн месажы
Пејғәмбәрин (с) Мәдинә дөврү тарихи бир һадисә олмагла јанашы, идарәчилик вә иҹтимаи мүнасибәтләр бахымындан мүһүм принсипләр топлусудур.
Лакин бу моделдән фајдаланмаг онун 14 әср әввәлки заһири формаларыны олдуғу кими тәкрарламаг демәк дејил. Мүасир дүнјада әсас мәсәлә нәбәви тәҹрүбәнин архасында дајанан дәјәрләри вә идарәчилик принсипләрини дүзҝүн анламагдыр.
Бу принсипләр сырасында:
- әдаләтин тәмин едилмәси;
- инсан ләјагәтинә һөрмәт;
- ганунун алилији;
- әһдә вәфа;
- халгла ачыг вә сәмими үнсијјәт;
- мәсләһәтләшмә вә коллектив дүшүнҹә;
- коррупсијаја гаршы мүбаризә;
- иҹтимаи һәмрәјлијин ҝүҹләндирилмәси;
- ҝәнҹләрә етимад;
- тәһлүкәсизлик вә информасија мәсулијјәти хүсуси әһәмијјәт дашыјыр.
Нәтиҹә
Бу ҝүн дүнјада сијаси вә сосиал бөһранларын һәлли үчүн јалныз техники вә игтисади механизмләр кифајәт етмир. Ҹәмијјәтин мәнәви дајаглары, әдаләт һисси вә инсанлар арасында гаршылыглы етимад да ән азы диҝәр амилләр гәдәр әһәмијјәтлидир.
Пејғәмбәр сүннәси бу бахымдан јалныз тарихи ирс дејил, һәм дә дүшүнмәк үчүн мүһүм бир мәнбәдир. Онун әсас принсипләри мүасир шәраитдә јенидән шәрһ вә тәтбиг едилә биләр.
Әҝәр әдаләт, мәсулијјәт, инсан ләјагәти, иҹтимаи һәмрәјлик, мәсләһәтләшмә вә ҝәнҹләрә етимад кими дәјәрләр јалныз шүар олараг дејил, реал идарәчилик практикасында өз әксини тапарса, даһа етибарлы, әдаләтли вә сабит ҹәмијјәт гурмаг мүмкүн олар.
Демәли, нәбәви сүннәјә гајыдыш кечмишдә јашамаг дејил; кечмишин мәнәви вә идарәчилик тәҹрүбәсиндән истифадә етмәклә бу ҝүнүн проблемләринә даһа дүзҝүн ҹаваб ахтармагдыр.
Әхлагдан иҹтимаи мәсулијјәтә: нәбәви дәјәрләрин мүасир ҹәмијјәтдә ролу
Пејғәмбәр сүннәсинин мүһүм хүсусијјәтләриндән бири фәрди әхлагла иҹтимаи мәсулијјәт арасында сых әлагәнин гурулмасыдыр. Сөзүндә дүрүст олмаг, әһдә вәфа ҝөстәрмәк, башгаларынын һүгугларына риајәт етмәк, һөкм верәркән әдаләтли давранмаг вә гәзәби ҹиловламаг јалныз фәрдин мәнәви камиллијинә хидмәт едән кејфијјәтләр дејил. Бу хүсусијјәтләрин һәр биринин ҝениш иҹтимаи нәтиҹәләри вардыр.
Бу ҝүн гаршылашдығымыз проблемләрин әһәмијјәтли бир һиссәси мәһз бу принсипләрдән узаглашма илә бағлыдыр. Јанлыш мәлуматларын јајылмасы, сосиал шәбәкәләрдә инсанларын нүфузунун мәгсәдли шәкилдә зәдәләнмәси, тәһгирин ади һала чеврилмәси вә инсанлар һаггында тәләсик һөкм верилмәси информасија әсриндә мәнәви бөһранын бариз нүмунәләридир.
Пејғәмбәр (с) инсанларла онларын игтисади имканларына, сосиал мөвгеләринә вә ја гәбилә мәнсубијјәтләринә ҝөрә фәргли мүнасибәт ҝөстәрмирди. Онун давранышынын әсас мејары инсан ләјагәтинә һөрмәт иди. Ајры-сечкилик, алчалдылма вә сосиал тәҹридин мүхтәлиф формаларынын мөвҹуд олдуғу мүасир ҹәмијјәтдә бу принсип хүсуси әһәмијјәт дашыјыр.
Зәиф вә еһтијаҹлы инсанлара мүнасибәт: мәрһәмәтдән системли мәсулијјәтә
Пејғәмбәр (с) дөврүндә јохсуллара, јетимләрә, еһтијаҹ саһибләринә вә ҹәмијјәтин һәссас тәбәгәләринә гаршы лагејдлик гәбулолунан мүнасибәт дејилди. Еһтијаҹ ичиндә олан инсанлара јардым јалныз емосионал вә хејријјә характерли төвсијә кими дејил, ҹәмијјәтин мәнәви вә сосиал мәсулијјәтинин бир һиссәси кими гәбул едилирди.
Мүасир дөврдә дә еһтијаҹ саһибләринә јардым јалныз гысамүддәтли вә емосионал кампанијаларла мәһдудлашмамалыдыр. Тәһсил имканларынын јарадылмасы, мәшғуллуғун дәстәкләнмәси, инсанларын ләјагәтинин горунмасы вә јохсуллуғун јаранмасына сәбәб олан амилләрин арадан галдырылмасы даһа давамлы һәлл јолларыдыр.
Ҹәмијјәтин бир һиссәси диҝәр инсанларын проблемләринә гаршы мәсулијјәт һисс етмәдикдә, мадди имканларын чохлуғуна бахмајараг, һәмин ҹәмијјәтдә һәгиги бирлик вә сосиал раһатлыг формалашдырмаг чәтинләшир.
Пејғәмбәр (с) һәлә пејғәмбәрликдән әввәл дә әманәтә садиглији вә дүрүстлүјү илә танынырды. Бу мәнәви етибар онун инсанларла мүнасибәтләриндә мүһүм рол ојнајырды. Мүасир ҹәмијјәт дә бәлкә һеч вахт олмадығы гәдәр етимада еһтијаҹ дујур. Лакин етимад јалныз дүрүстлүк, шәффафлыг, мәсулијјәт вә верилән өһдәликләрә садиглик әсасында формалаша биләр.
Чәтинликләр гаршысында үмид вә мәсулијјәт
Пејғәмбәрин (с) һәјаты чәтинликләр, мүхалифәт вә мүхтәлиф тәзјигләрлә мүшајиәт олунурду. Лакин бу чәтинликләр һеч вахт үмидсизлијә, пассивлијә вә мәсулијјәтдән јајынмаға ҝәтириб чыхармады.
Нәбәви дүнјаҝөрүшүндә үмид реаллыгдан узаг никбинлик дејилди. Үмид сәбир, планлашдырма, зәһмәт вә Аллаһа тәвәккүллә тамамланырды. Мүасир инсан да игтисади, аилә вә психоложи характерли чохсајлы проблемләрлә гаршылашыр. Белә бир шәраитдә нәбәви јанашма проблемләри инкар етмәк дејил, онларын гаршысында тәслим олмамаг месажыны верир.
Бу јанашма хүсусилә бөһран дөврләриндә мүһүм әһәмијјәт дашыјыр: инсан чәтинлији гәбул етмәли, онун сәбәбләрини анламалы, мүмкүн чыхыш јолларыны мүәјјәнләшдирмәли вә нәтиҹә әлдә етмәк үчүн һәрәкәтә кечмәлидир.
Иман вә ағыл: бир-бирини тамамлајан ики әсас
Нәбәви сирләрдән бири иманла расионал дүшүнҹәнин бир-биринә гаршы гојулмамасыдыр. Мәсләһәтләшмә, шәраитин дүзҝүн гијмәтләндирилмәси, мүмкүн нәтиҹәләрин нәзәрә алынмасы вә башгаларынын тәҹрүбәсиндән јарарланмаг дүзҝүн гәрарвермәнин мүһүм елементләридир.
Шајиәләрин вә емосионал реаксијаларын сон дәрәҹә сүрәтлә јајылдығы мүасир информасија мүһитиндә бу принсип даһа да актуал ҝөрүнүр. Һәр ешидилән хәбәрә инанмаг, јохланылмамыш мәлуматы јајмаг вә емосионал тәсир алтында гәрар вермәк һәм фәрди, һәм дә иҹтимаи мүнасибәтләрә ҹидди зәрәр вура биләр.
Бу бахымдан нәбәви јанашма инсаны дүшүнмәјә, мәсләһәтләшмәјә, мәлуматы гијмәтләндирмәјә вә гәрарын мүмкүн нәтиҹәләрини әввәлҹәдән нәзәрдән кечирмәјә чағырыр.
Аилә мүнасибәтләриндә нәбәви модел
Мәрһәмәт, дөзүмлүлүк, һөрмәт, мәсләһәтләшмә вә аилә үзвләринин емосионал еһтијаҹларына диггәт Пејғәмбәрин (с) һәјатында мүһүм јер тутурду.
Мүасир дөврдә исә фасиләсиз иш режими, смартфон вә сосиал шәбәкәләрдән һәддиндән артыг истифадә, еләҹә дә аилә дахилиндә ҹанлы үнсијјәтин азалмасы јахын мүнасибәтләрә ҹидди тәзјиг ҝөстәрир.
Нәбәви аилә моделинә гајыдыш мүрәккәб вә баһалы тәдбирләрдән башламыр. Бунун үчүн аилә үзвләринә реал вахт ајырмаг, бир-биринин сөзүнү динләмәк, тәһгир вә алчалтмадан чәкинмәк, мәсулијјәтләри бөлүшмәк вә фикир ајрылыгларыны зоракы вә тәһгирамиз үнсијјәтә чевирмәдән һәлл етмәк кифајәтдир.
Аиләдә сағлам мүнасибәтләрин гурулмасы, әслиндә, даһа сағлам ҹәмијјәтин формалашмасынын илк мәрһәләсидир. Чүнки иҹтимаи давранышын бөјүк һиссәси аиләдә өјрәнилир.
Ҝүҹлү дөвләт вә мәрһәмәтли идарәчилик
Бүтүн бу принсипләр бирликдә ҝөстәрир ки, Пејғәмбәрин (с) сијаси вә идарәчилик сүннәси јүксәк идарәчилик үчүн мүһүм ҝөстәриҹиләр системи формалашдырыр.
Нәбәви моделдә сијаси систем дүшмән гаршысында гәтијјәтли вә ҝүҹлү олмагла јанашы, өз халгына мүнасибәтдә мәрһәмәт, әдаләт вә мәсулијјәт принсипләринә әсаслана биләр. Гануна бағлылыг, һакимләрин садә һәјат тәрзи, әхлаг әсаслы дипломатија, ләјагәтә әсасланан сечим вә ҝәнҹләрә етимад бу моделин әсас хүсусијјәтләри сырасындадыр.
Бурада мүһүм мәгам ҝүҹ вә мәрһәмәтин бир-биринә зидд анлајышлар кими тәгдим едилмәмәсидир. Әксинә, нәбәви модел ҝөстәрир ки, сијаси ҝүҹ әдаләт вә мәнәвијјатла бирләшдикдә ҹәмијјәтин сабитлијинә хидмәт едә биләр.
Нәбәви һакимијјәтин нәзәри вә структур әсаслары
Пејғәмбәр (с) тәрәфиндән Мәдинәдә гурулан иҹтимаи-сијаси системин нәзәри вә структур әсасларыны үч мүһүм анлајыш әтрафында үмумиләшдирмәк олар: әдаләт, бәндәлик вә мәһәббәт.
Башга сөзлә, Пејғәмбәрин (с) Мәдинәјә дахил олдугдан сонра атдығы илк мүһүм аддымлардан бири сијаси вә иҹтимаи ҝүҹүн формалашдырылмасы олду. Һакимијјәтин јарадылмасы нәбәви миссијанын кәнарында дајанан тәсадүфи вә ја икинҹи дәрәҹәли мәсәлә дејилди; ҹәмијјәтин идарә олунмасы, әдаләтин тәмин едилмәси вә дини принсипләрин иҹтимаи һәјатда һәјата кечирилмәси үчүн зәрури васитәләрдән бири иди.
Бу јени гурулан системдә мәсҹид јалныз ибадәт мәканы функсијасыны дашымырды. О, ејни заманда иҹтимаи, сијаси вә идарәчилик һәјатынын мүһүм мәркәзи ролуну ојнајырды.
Нәбәви моделдә ҹәмијјәт үзвләринин мәнәви тәрбијәси, дөвләтин идарә олунмасы, Ислам ҹәмијјәтинин мүдафиәси вә дини дәјәрләрин јајылмасы бир-бириндән ајры просесләр кими нәзәрдән кечирилмирди.
Бу идарәчилик моделинин ән мүһүм хүсусијјәтләриндән бири исә “әдаләт вә шүур”ун “зүлм вә ҹәһаләт” үзәриндә үстүнлүјү иди.
Ганун һамы үчүн ејни иди. Пејғәмбәр (с) өзү дә гануна риајәт етмәји рәһбәрлик мәсулијјәтинин ајрылмаз һиссәси һесаб едир вә һеч кимә, һәтта өзүнә јахын олан инсанлара белә гануну позмаг имканы вермирди.
Бу бахымдан нәбәви системин әсас дајагларыны дөрд принсипдә үмумиләшдирмәк мүмкүндүр:
1. Дин, ҹәмијјәт вә инсанын вәзифәләри барәдә ајдын вә дүзҝүн шүур;
2. Мүһакимәдә, ресурсларын бөлүшдүрүлмәсиндә вә мәсул вәзифәләрин мүәјјәнләшдирилмәсиндә әдаләт;
3. Јарадан гаршысында там бәндәлик;
4. Ҹәмијјәт үзвләри вә рәһбәрлик арасында дәрин севҝи, мәрһәмәт вә гаршылыглы мәсулијјәт.
Нәбәви сүннәдә дипломатик вә стратежи јанашма
Пејғәмбәрин (с) дипломатик вә стратежи јанашмасы дүшмәнләрин дүзҝүн тәснифләндирилмәси, узагҝөрәнлик вә ләјагәт принсипинә әсасланырды.
О, һадисәләри аддым-аддым вә диггәтлә планлашдырыр, гәрарларын гәбулунда вахтын вә имканларын сәмәрәсиз шәкилдә итирилмәсинә јол вермирди.
Нәбәви дипломатијанын мүһүм принсипләриндән бири мүхтәлиф тәһлүкәләрә ејни мүнасибәтин ҝөстәрилмәмәси иди. Мәдинәдә формалашан јени ҹәмијјәт бир нечә истигамәтдән тәһлүкә илә үзләширди: әтрафдакы дүшмән гәбиләләр, Мәккәнин һәрби-сијаси мәркәзи, мүгавиләни позан јәһуди груплары, дахилдә фәалијјәт ҝөстәрән мүнафигләр вә нәһајәт, инсанын өз дахилиндәки зәифлик вә мәнәви нәфси.
Пејғәмбәрин (с) бу гүввәләрин һамысына мүнасибәти ејни дејилди. Ҹидди вә тәшкилатланмыш тәһлүкә јарадан гүввәләрә гаршы гәтијјәт ҝөстәрилир, тәҹили тәһлүкә јаратмајан тәрәфләрлә исә даһа јумшаг вә барышдырыҹы мүнасибәт гурулурду.
Диҝәр тәрәфдән, нәбәви дипломатијанын әсас хүсусијјәтләриндән бири әхлага бағлылыг иди. Пејғәмбәр (с) бағладығы әһд вә мүгавиләләри позмурду. Һалбуки гаршы тәрәфләрин, о ҹүмләдән Гүрејшин вә бәзи јәһуди групларынын мүгавиләләри поздуғу һаллар олмушду.
Бу сијаси узагҝөрәнлијин ән парлаг нүмунәләриндән бири Һүдејбијјә сүлһү иди. Илк бахышда мүвәггәти ҝери аддым тәсири бағышлајан бу мүгавилә әслиндә Исламын даһа ҝениш шәкилдә јајылмасы үчүн әлверишли сијаси вә сосиал мүһит јаратды вә сон нәтиҹәдә Мәккәнин бөјүк ган төкүлмәдән фәтһинә зәмин һазырлады.
Беләликлә, Һүдејбијјә тәҹрүбәси ҝөстәрир ки, стратежи сәбир бәзән дәрһал нәтиҹә әлдә етмәк истәјиндән даһа ҝүҹлү сијаси васитәјә чеврилә биләр.
Нәбәви идарәчиликдә инсанын јашындан чох онун тәгвасы, баҹарығы вә ләјагәти әсас мејар һесаб олунурду. Буна ҝөрә дә хариҹи сијасәт вә инсан ресурсларынын идарә олунмасы саһәсиндә Пејғәмбәрин (с) стратеҝијасы әхлаг, расионал дүшүнҹә вә ләјагәт принсипинин вәһдәтинә әсасланырды.
Әхлаг вә иҹтимаи һәјат: фәрди давранышдан иҹтимаи сағламлыға
Нәбәви сүннәнин әхлаги вә сосиал тәрәфләри мәрһәмәт, мәсләһәтләшмә, садәлик, сосиал әдаләт вә һәссас груплар гаршысында мәсулијјәтин вәһдәтиндә өзүнү ҝөстәрир.
Пејғәмбәрин (с) һәјатында диггәт чәкән мәгамлардан бири дә инсан ҹәмијјәтинин әнәнәви сијаси дүшүнҹәсиндә бәзән бир-биринә зидд һесаб едилән анлајышлары бир араја ҝәтирмәсидир: һакимијјәт вә һикмәт, ибадәт вә халга хидмәт, мүбаризә вә мәрһәмәт.
Бу мәрһәмәтин ән мүһүм нүмунәләриндән бири Мәккәнин фәтһи заманы өзүнү ҝөстәрди. Пејғәмбәр (с) узун мүддәт она вә мүсәлманлара гаршы мүбаризә апармыш инсанлара галиб ҝәлдији һалда, ҝенишмигјаслы гисас јолуну сечмәди вә үмуми әфв елан етди. Бу аддым тарихи дүшмәнчиликләрин арадан галдырылмасына вә јени иҹтимаи мүнасибәтләрин формалашмасына мүһүм зәмин јаратды.
Халга јахын рәһбәрлик вә садә һәјат
Пејғәмбәрин (с) идарәчилик моделиндә фәрди диктә вә өзбашыналыға јер јох иди. Халга јахынлыг онун үчүн садәҹә сијаси шүар дејилди; бу, ҝүндәлик һәјат тәрзиндә өзүнү ҝөстәрән реал давраныш иди.
Бөһран вә чәтинликләр заманы Пејғәмбәр (с) инсанлары јалныз мүбаризәјә чағырмагла кифајәтләнмирди. Мәсәлән, Хәндәјин газылмасы заманы өзү дә ишин ичиндә олур, инсанларла чијин-чијинә чалышыр вә онларын јашадығы аҹлығы бөлүшүрдү.
Сијаси һакимијјәт вә мадди имканлар онун садә һәјат тәрзини вә инсанларла мүнасибәтини дәјишмәди.
Бу нүмунә мүасир идарәчилик үчүн мүһүм бир һәгигәти хатырладыр: рәһбәрин ҹәмијјәтин проблемләриндән узаглашмасы илә онун гәрарлары арасындакы мәсафә артыр. Әксинә, халгын ичиндә олмаг, чәтинликләри билаваситә јашамаг вә мәсулијјәти ҹәмијјәтлә бөлүшмәк идарәчилијә етимады ҝүҹләндирир.
Нәбәви сүннәнин әсас месажларындан бири дә будур ки, әхлаг јалныз шәхси давраныш мәсәләси дејил; сағлам ҹәмијјәтин тәмәлидир.
Инсанын дүрүстлүјү иҹтимаи етимад јарадыр, әдаләти сосиал сабитлији ҝүҹләндирир, мәрһәмәти һәмрәјлији артырыр, мәсулијјәт һисси исә ҹәмијјәтин зәиф тәбәгәләринин горунмасына хидмәт едир.
Бу сәбәбдән Пејғәмбәрин (с) сүннәсини јалныз фәрди ибадәт вә әхлаг чәрчивәсиндә дејил, һәм дә аилә, ҹәмијјәт, дөвләт вә бејнәлхалг мүнасибәтләр мүстәвисиндә нәзәрдән кечирмәк мүмкүндүр.
Мүасир дөврдә нәбәви моделин әсас чағырышы мәһз будур: мәнәви дәјәрләри јалныз данышылан принсипләрдән реал иҹтимаи давраныша чевирмәк.
Sizin rəyiniz