Әһли-Бејт (әлејһимус сәлам) – Бејнәлхалг Хәбәр Аҝентлији- АБНА: Нефт, нефт, нефт... Доналд Трамп Венесуелаја мүдахиләсиндән вә Николас Мадуронун оғурланмасындан сонра кечирилән мәтбуат конфрансында "гара гызыл"дан 26 дәфә бәһс етди.
Ағ Ев һеч бир сөз демәди, һеч бир бәһанә вә ја евфемизм истифадә етмәди вә Каракасдакы чеврилиш заманы төрәдилән бејнәлхалг һүгугун позулмасынын әсас Америка енержи ширкәтләринин Венесуела нефтини әлә кечирмәсинә имкан вермәк мәгсәди дашыдығыны етираф етди.
Лакин јалныз нефт еһтијатларына диггәт јетирмәк сәтһи тәһлилә сәбәб ола биләр, чүнки ејни хам нефт јалныз нефт ширкәтләринин вә ја истеһсалчы өлкәләрин мәнфәәтини дәстәкләмир; бу, һәм дә АБШ-ын глобал һеҝемонлуғунун әсас вә ән ҝүҹлү силаһларындан бири үчүн зәрури дәстәкдир: “Глобал игтисадијјатын долларлашмасы вә хүсусән дә нефт тиҹарәтинин долларлашмасы.”
Бир чох аналитик гејд едир ки, нефт бизим ҝөрдүјүмүз шејдир, лакин Трамп Венесуела нефтинин диҝәр валјуталарла тиҹарәтинин гаршысыны алмаг үчүн мәһз бу гәтијјәтли аддымы атды.
Глобал нефт тиҹарәт системи, Һенри Киссинҹерин рәһбәрлик етдији АБШ илә ОПЕK-ин апарыҹы үзвү олан Сәудијјә Әрәбистаны арасында 1974-ҹү илдә имзаланмыш мүгавиләнин мирасыдыр. Бөјүк Шимали Америка ҝүҹү, нефтини јалныз доллара сатмаг вә артыг истеһсалыны АБШ Хәзинәдарлыг истигразларына јатырмаг мүгабилиндә Сәудијјә режиминә һәрби мүдафиә вә силаһ сатышыны тәмин етди. Даһа сонра галан ОПЕK өлкәләри Сәудијјә Әрәбистанынын нүмунәсини изләдиләр вә доминант глобал нефт доллары системи јаранды. Һәмин андан етибарән нефт базары долларла тиҹарәт етмәјә башлады вә бу валјутаја даими тәләбат јаратды.
Нефт идхалына еһтијаҹы олан һәр кәс үчүн доллара еһтијаҹ, валјутаја сүни шәкилдә јүксәк тәләбаты горујур вә АБШ-а өзүнү даһа уҹуз малијјәләшдирмәјә (фаиз дәрәҹәләрини ашағы салмагла) вә игтисадијјата зәрәр вермәдән бүдҹә вә тиҹарәт кәсирләрини идарә етмәјә имкан верир, һәр һансы диҝәр өлкәдә олдуғу кими.
Беләликлә, АБШ игтисадијјаты валјутанын дәјәрдән дүшмәсиндән горхмадан вә базарлардан малијјәләшдирмә хәрҹләрини әһәмијјәтли дәрәҹәдә артырмадан кәсири (ҮДМ-ин 6%-дән чоху) вә борҹун ҮДМ-ә нисбәтини (122%-дән чох) артырараг хәрҹләмәјә давам едә биләр. Лакин игтисади ҝөстәриҹиләрдән башга диҝәр сәбәбләр дә вар: Долларын глобал валјута кими доминантлығы АБШ-а бөјүк ҝеосијаси ҝүҹ вә Ағ Евин сечдији өлкәләрә санксијалар тәтбиг етмәк имканы верир.
Трамп штатларын доллар активләрини дондура вә ја онлары бејнәлхалг өдәниш системиндән кәнарлашдыра биләр ки, бу да онларын тиҹарәтини дондура вә ја хам нефт кими долларла әлагәли малларын идхалыны гадаған едә биләр. Бу, АБШ-ын һеҝемон ҝүҹүнүн әсасларындан биридир. Нефт тиҹарәти фәргли бир валјутада апарылмаға башласа, АБШ һеҝемонлуғуну итирә биләр. Мәһз бурада Венесуела вә глобал доминантлыг уғрунда рәгиб олан Си Ҹинпинин Чини рол ојнајыр.
Оксфорд Университетиндән докторлуг дәрәҹәси алмыш алман игтисадчы Ричард Вегнер сосиал медиада иддиа едир ки, "Венесуелада АБШ тәрәфиндән дәстәкләнән чеврилиш һәм дә нефт доллары системини ҝүҹләндирмәјә јөнәлиб". Игтисадчы Вашингтонун Каракасдакы гәзәбинин әсас сәбәби кими "Дүнјанын ән бөјүк нефт еһтијатларына малик олан Венесуела, доллары кечәрәк, Чинлә алтернатив өдәниш каналлары јаратмагла, јуан, авро вә рубла нефт сатмагла доллара мејдан охујуб". Бу да нефт доллары һеҝемонлуғуну тәһлүкә алтына атмаг демәкдир. Нефт доллары һеҝемонлуғу тәһлүкә алтында олдугда, АБШ асајиши горумаг үчүн там һәрби ҝүҹүндән истифадә едир. Вә бу, белә бир һадисәнин баш вермәси илк дәфә дејил.
Веҝнер ики тарихи преседентә ишарә едир: аврону тиҹарәт валјутасы кими гәбул етмәјә чалышдығына ҝөрә Ирагда Сәддам Һүсејнин деврилмәси вә һәмчинин Гәрб мүттәфиги олмагдан (унутмајаг ки, Алберто Руиз-Галлардон она 2007-ҹи илдә Мадридин гызыл ачарларыны вермишди) нефт тиҹарәти үчүн "гызыл дәстәкли динар тәклиф етдијинә" ҝөрә бир нөмрәли иҹтимаи дүшмәнә чеврилән Ливија лидери Мүәммәр Гәддафинин деврилмәси. Демәли ҝөрүндүјү кими нефт доллары һеҝемонијасы тәһлүкә алтында олдугда, АБШ асајиши горумаг үчүн бүтүн һәрби ҝүҹүндән истифадә едир.
Әҝәр сајсыз-һесабсыз игтисади санксијалара мәруз галан Венесуела кими бир өлкә доллардан истифадә едә билмирсә, ҝениш нефт һасилатыны сатмаг үчүн јоллар вә мүттәфигләр тапмалыдыр. Чин дә бурада рол алыр. Санксијаларла үзләшән Мадуро һөкумәти артыг бир илдир ки, Чин валјутасы олан јуандан (ренминби) истифадә едәрәк нефт һасилатынын 80%-ни Асија нәһәнҝинә сатыр. Бу тиҹарәт каналы долларын глобал доминантлығына мејдан охумаг үчүн кифајәтдирми? Хејр, амма бу, Ағ Евин тәсәввүр етмәк истәмәдији бир ҝөрүнтү јарадыр: 50 илдән чохдур ки, Вашингтондан кечән мүхтәлиф администрасијалар тәрәфиндән тәшвиг едилән малијјә вә һәрби империализмдән безмиш өлкәләрлә тиҹарәт етмәклә доллардан кәнарда, АБШ нәзарәтиндән узагда тиҹарәт етмәк вә јашамаг мүмкүндүр.
"Бу мүдахилә, өлкәләрин доллардан вә SWIFT-ә алтернативләрдән башга өдәниш үсулларына кечдији үчүн Русија, Чин, Иран вә БРИКС өлкәләринин рәһбәрлик етдији сүрәтләнмиш глобал дедолларизасијаја гаршы чыхыр", - дејә Вегнер дүнјанын доғру ирәлиләдији бу јени чохгүтблү трендә истинад едәрәк гејд едир.
Вегнерин аргументләринә чох охшар оланлар бејнәлхалг тәдгигатлар үзрә ихтисаслашмыш сосиолог вә "БРЫҸС: Алтернатив Дүнја Низамына Кечид" (Акал, 2024) китабынын мүәллифи Анибал Гарзонун аргументләридир.
"Венесуела сон ҝөрүшдә Бразилијанын вето һүгугуна ҝөрә БРИКС-ин бир һиссәси олмаса да, Русија вә Чин һәмишә онун үзвлүјүндә мараглы олублар", - дејә аналитик гејд едир вә Русијанын марағынын даһа чох сијаси ола биләҹәјини, Чинин нијјәтләринин даһа чох нефтә јөнәлдијини гејд едир. Гарзон изаһ едир: "Чин Венесуелада бу сәнајејә инвестисија гојуб вә өлкәдән идхалы артырыб, бу да Венесуеланын санксијалардан јајынмасына вә ики өлкә арасында мүнасибәтләри ҝүҹләндирмәсинә имкан вериб". Лакин, БРИКС һаггында китабын мүәллифи башга бир өлкә клубуна, нефт истеһсал едән ОПЕK групуна да ишарә едир: "Сәудијјә Әрәбистаны да бу аддымы атыр; Һәмишә АБШ-ын тәрәфдашы олса да, инди нефтинин бир һиссәсини Чинлә јуанла тиҹарәт едир вә Иран да ејни шеји едир." Бу долларсызлашдырма просесләриндә БРИКС вә ОПЕK клублары бир араја ҝәлир, "буна ҝөрә дә Венесуела, БРИКС-ин бир һиссәси олмаса да, һәм Русија, һәм дә Чин үчүн әсас тәрәфдашдыр", Гарзон дејир.
Даһа Мүрәккәб Тапмаҹа
Тәһлили, һеҝемонлуг уғрунда бу мүрәккәб мүбаризәјә башга бир тәбәгә әлавә етмәклә әһәмијјәтли дәрәҹәдә ҝенишләндирмәк олар.
"Әлбәттә ки, Венесуеланын нефт еһтијатларынын әһәмијјәти вардыр вә онларын Америка ширкәтләри тәрәфиндән истисмары да ваҹибдир вә әлбәттә ки, долларсызлашдырма да ваҹибдир, лакин бунларын һамысы даһа мүрәккәб бир тапмаҹанын јалныз һиссәләридир", - дејә игтисад үзрә фәлсәфә доктору, Камило Хосе Села Университетинин профессору вә тәдгигатчысы, доллар һеҝемонијасы вә јуанын бејнәлхалглашдырылмасы, јәни Чин игтисади модели үзрә експерт Хуан Васкес Рожо Ел Салто илә мүсаһибәсиндә изаһ едир. Игтисадчы Ағ Евин бу һеҝемон ҝүҹүнү горумаг үчүн јени стратеҝијасына ишарә едир вә бу стратеҝија нојабр ајында дәрҹ олунмуш милли тәһлүкәсизлик сәнәдиндә ачыг шәкилдә гејд олунуб: "Әсасән, орада дејилир ки, онлар өз реҝионлары, Америка гитәсиндә тәсирләрини горумалы вә ҝүҹ үзәриндә инһисарчылығы горумалыдырлар. Онлар бу гәрары гәбул етдиләр, чүнки диҝәр ҝүҹләр, хүсусән дә Чин, реҝионда мөвгеләрини ҝүҹләндирибләр", - дејә игтисадчы гејд едир вә Асија нәһәнҝинин Латын Америкасы бојунҹа инфраструктур инвестисијаларына, еләҹә дә истеһсал олунмуш малларын ихраҹы вә әсасән хаммалын идхалыны әһатә едән тиҹарәт әлагәләринә тохунур. О, һәмчинин Чин ширкәтләринин АБШ да дахил олмагла, реҝиондакы өлкәләрә ихраҹ едә билмәси үчүн истеһсалын бу өлкәләрә көчүрүлмәсиндән дә бәһс едир.
Буна бахмајараг, Васкес Рожо гејд едир ки, Латын Америкасындакы инвестисија, технолоҝија вә корпоратив ҝүҹә бахдыгда АБШ-ын ҝүҹү вә тәсири даһа үстүн олараг галыр, "амма Трамп бу чәкисини итирдијини һисс едир вә Чин реҝиона нүфуз едиб". Онун тәһлилинә ҝөрә, стратеҝија ајдындыр: "Валјута мүбадиләси илә ҝөрдүјүмүз кими, јахшы мүнасибәтләрим олан һөкумәтләри ҝүҹләндирмәјә чалышын. Трампын бунун мүгабилиндә нә истәдијини билмирик. Венесуела кими дост олмајан һөкумәтләрә ҝәлдикдә исә, милли тәһлүкәсизлик сәнәдиндә ачыг шәкилдә дејилир: "Лазым ҝәләрсә, реҝион үзәриндә нәзарәти бәрпа етмәк үчүн бүтүн васитәләрдән истифадә едәҹәјик." Вә бу, мәнтиги олараг ҝөстәрир ки, әҝәр бир һөкумәт деврилмәлидирсә, о, девриләҹәк... вә Венесуелада мәһз белә едилиб", - дејә игтисадчы гејд едир.
Өнүмүздәки һәфтәләрдә һеч ким Трампы дајандырмаса, Венесуела һөкумәтинә һансы шәртләрин гојулаҹағыны ҝөрмәлијик, лакин Васкес Рожо јенидән Ағ Евин милли тәһлүкәсизлик стратеҝијасына истинад едир: "Бу, Америка ширкәтләринин инвестисијалары вә Венесуелаја фајда верәҹәк технолоҝија трансферләри илә гаршылыглы фајдалы бир стратеҝија кими тәгдим едиләҹәк, лакин сәнәддә гејд едилдији кими, бу өлкәләр диҝәр ҝүҹләрлә мүгавиләләрдән имтина етмәли олаҹаглар." Гысаҹасы, "АБШ Венесуелада Чин тәсирини арадан галдырмаг истәјәҹәк."
Чин вә Русијанын бејнәлхалг һүгугун позулмасына - Венесуеладакы чеврилиш вә Мадуронун гачырылмасына - ҹаваб олараг һәр һансы конкрет тәдбир ҝөрүб-ҝөрмәјәҹәји һәлә дә бәлли дејил, лакин бунун артан тенденсијаны позмасы еһтималы аздыр: өлкәләр АБШ-ын игтисади вә һәрби тәзјигиндән безирләр. Әслиндә, Венесуеладакы чеврилиш әкс тәсир ҝөстәрә биләр: "Бу, Глобал Ҹәнубдакы өлкәләр АБШ-дан асылылыгларындан вә валјутасынын доминантлығыны горумаг үчүн һәрби ҝүҹдән истифадә етмәсиндән наразы олдуглары үчүн нефт долларынын азалмасыны сүрәтләндирә биләҹәк бир үмидсизлик әламәтидир", -дејә Ричард Вернер гејд едир.
Бунун сүбуту БРИКС өлкәләринин клуба гошулмаг истәјәнләрин сијаһысынын артмасы, нефт истеһсалчыларынын ихраҹ үчүн ҝетдикҹә Чинә үз тутмасы, Ағ Евлә әлагәси олмајан һөкумәтләрин бу алтернатив дүнјада санксијалардан јајынмағын јолуну тапмасы вә шүбһәсиз ки, һәлә дә доминант олса да, долларын Чин валјутасына гаршы мөвгејинин тәдриҹән итирилмәсидир. Нөвбәти ҝүнләрдә вә һәфтәләрдә нә баш верәҹәјини ҝөрәҹәјик, амма бир шеј ајдындыр: Анибал Гарзонун дедији кими, өтән һәфтәсону баш верән һадисәләр "тәкҹә Венесуела вә Николас Мадуроја зәрбә дејил, һәм дә икигүтблү дүнјаја, БРИКС-ә, Чинә, Русијаја вә долларсызлашмаја зәрбә иди".
Sizin rəyiniz