Әһли Бејт - АБНА – Хәбәр Аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән, Туркијә Силаһлы Гуввәләри сабиг Баш Гәрарҝаһ рәиси Илкер Басбуғ һәр заман озпринсипиаллығы илә сеҹилән ҝенераллардан олуб. Фәргли мөвгеји, Ататүркҹү дүшүнҹәсилә ән ағыр заманларда белә, фикрини демәкдән, јол ҝөстәрмәкдән чәкинмәјиб. Заман–заман АКП һакимијјәтијлә кәллә-кәлләјә ҝәлиб. Сијаси мөвгејинә ҝөрә һәтта һәбсә дә атылыб. Бүтүн мүнагисәли дурумларын мәркәзиндә дајанмасына бахмајараг, заман чох вахт ону һаглы ҹыхарыб.
Баш Гәрарҝаһ рәиси кими һакимијјәт–орду мүнасибәтләринин формаласмасындаөнәмли рол ојнајан Илкер паша гардаш өлкәнин сон дөнәм тарихиндәјасананларын ән јахшы билиҹиләриндән һесаб олунур.
Пашанын Түркијәнин "Һурријет" гәзетинә вердији бу мусаһибә дә бир чох ҝизлинләри су үзүнә ҹыхарыр. Мүсаһибәдә үстүөтрүлү олса да, Түркијәнин сабиг президенти Абдуллаһ Ҝүлүн вә Илкер Башбуғдан сонра Баш Гарарҝаһ рәиси вәзифәсинә јүксәлмиш Неҹдет Өзелин бостанына да даш атылыр, онлар санки ФЕТӨ-чүлүкдә иттиһам едилирләр…
Мүсаһибәни кичик ихтисарларла Стратег.аз охуҹуларына тәгдим едирик:
– 15 ијулун үзәриндән кечән заман әрзиндә бејнинизи һәлә дә гурҹалајан суаллар вармы?
– Ҹавабыны тапа билмәдијим әсас суал будур: 15 ијул олајы гәрары дүнән верилиб ертәси ҝүн иҹра едиләҹәк бир һадисә дејил. Бир тәшкилатланма просеси олуб вә буну һәр кәс билирди. Чеврилиш ола биләҹәји барәдә јазылырды. 8 – 8.5 ајлыг бир һазырлыг просесиндән сөһбәт ҝедир. Кәшфијјат органларымыз бу фәалијјәти неҹә тәсбит едә билмәјиб? Јалныз МИТ дејил, полис вә жандарма кәшфијјаты да һәмчинин…
– Әслиндә мүтләг хәбәрдар олмалары лазым иди, дејирсиниз?
– Хәбәрдар олмамалары гејри-тәбии һалдыр. МИТ ПКК-нын ичиндә аҝент сахлајыр. ФЕТӨ-нүн ичинә неҹә ҝирә билмәјиб? Ачыгламаја әсасән, сон анда бир забит МИТ-ә ҝәлиб вә бу шәкилдә илк кәшфијјат мәлуматы әлдә едилиб. Буну һәлә дә баша дүшә билмирәм.
– Ағлыныздакы диҝәр суал ишарәси нәдән ибарәтдир?
– Һәрби лисеј, һәрб мәктәби, академија… 10 илин үзәриндә бир тәһсилдән сөһбәт ҝедир. Биз бу инсанларын дүшүнҹәләрини неҹә дәјишдирә билмәмишик? Чеврилишчиләр ичәрисиндә ҝенераллар белә вар. Хүсуси Гүввәләрдәки һадисәни хатырлајаг…
– Семиһ Терзини нәзәрдә тутурсунуз?
– Бәли. Һәр бир ҝенерал мүдһиш бир тәһсил-тәдрис просесиндән кечир. Илләрлә "рәһбәримиз Мустафа Камал Ататүркдүр" дејир. Ататүркүн ҝөстәрдији јол исә ағыл вә елмдир. Амма бу инсанлар елә бир адама (Фәтһуллаһ Ҝүлән нәзәрдә тутулур – Һ. О.) өлүмүнә бағланыр ки, ана гајәси дини дөвләт гурмагдыр! Демәли, бу инсанларын дүшүнҹәләрини дәјишдирмәкдә уғурсуз олмушуг. Мәни ән чох нараһат едән дә будур. Ататүркүн ордусунда ҝенерал олаҹагсыныз, амма онун идеалларынын 180 дәрәҹә әксинә һәрәкәт едәҹәк, түрк милләтинә атәш ачаҹаг нөгтәјә ҝәләҹәксиниз. Бу, инанылмаз бир шејдир! Инсанын үрәјини јандырыр.
– Һәбс олунанларын һамысы ФЕТӨ-чүдүрмү, сизҹә?
– Әсас структур ФЕТӨ-чүләрдән тәшәккүл тапмышды. Бунда һеч бир шүбһә јохдур.
–Әмрләрин Ҝүләндән ҝәлдијинә даир дәлилләр ортаја чыхаҹагмы, сизҹә?
– Дәлилләрин ортаја чыхаҹағыны тәхмин едирәм. Амма “һәбсә атыланларын һамысы ФЕТӨ үзвүдүр” сөјләмәк мүмкүн дејил. Бөјүк бир гисминин бәлкә дә ФЕТӨ-јлә һеч бир әлагәси јохдур. 15 ијул ҝеҹәси бир аз тәрәддүдлү һәрәкәт едәнләр дә, ҹамаатын ичиндә олмајан, амма мүдахиләјә исти бахан бир груп да вар. Сонунҹулар нә олдуғуну анламадан өзләрини һадисәнин ортасына атан, һәтта алдадыланлардыр.
– Орду рәһбәрлијинин о ҝүнкү реаксијасы вә ифадәләри тәнгид олунду, һәр кәси гане етмәди.
– Орду рәһбәрлијинин әксәријјәти демократијанын јанында дајанды. Чеврилиш ҹәһдинә гаршы мөвге ортаја гојду. Бунун һаггыны вермәјимиз лазымдыр. Амма 15 Ијул ҝеҹәсини даһа јахшы идарә едә биләрләрдими? Бәли, едә биләрдиләр.
– Мәсәлән, нә едә биләрдиләр?
– Деталлара ҝирмәјәк. Мүтләг онлар да алынмасы лазым олан тәдбирләри дүшүнүрләр.
– Әмр гуллугчуларынын, јавәрләрин белә ФЕТӨ-чү олдуглары илләр боју ајдын дејилдими? Сиз 2006-ҹы илдә Гуру Гүввәләри командири оларкән, хүсуси ишләр мүдиринизи ишдән узаглашдырмышдыныз. Онун фәалијјәтиндә нәји сезмишдиниз?
– Бәли, Шенер Топучу дејирсиниз. Истанбулдакы бир јығынҹагла әлагәдар мәлуматлары компүтер үзәриндән ҝөндәрдијини өјрәнмишдим. Ҝизли топлантынын сәнәдләри компүтер үзәриндән Анкараја нијә ҝөндәрилмәлидир? Ону һәмин вәзифәдә икинҹи ил сахламадым. Гәти һөкм верәҹәк вәзијјәтдә дејиләм, амма ортада бир ҝерчәк вар, һәмин адам һазырда ҝенерал-мајор вә мәһбусдур.
– Һәбс олунанлар арасында сизи чашдыран шәхсләр вармы?
– Вар, әлбәттә. Мәсәлән, Икинҹи Орду командири Адәм Һүдудинин ады да чеврилишчиләр арасындадыр. Үмидварам ки, бир чохлары мәнимлә ејни дүшүнҹәни дашыјыр. Бәлкә дә Һүдудинин ҝүнаһсызлығы ортаја чыхар.
– Чеврилишчиләр иҹтимаијјәтин јени таныдығы адамлардыр, амма ордуда сизләр бу инсанларла бир өмүр кечирмиш. Һардаса, 30-40 ил…
– Мәсәлә дә елә бундадыр. Һесаб едирәм ки, Баш Гәрарҝаһын МИТ-дән тамамилә гопмасы чох критик гәрар иди. Бунунла да ордунун забитләр үзәриндәки нәзарәти сырадан чыхарылды. Биз јалныз иш саатларында бир-биримизи ҝөрмәк, нәзарәтдә сахламаг дурумунда галдыг. Бу да јетәрсиз иди. Чүнки иш нечәдә башлајыр? 9-да. Ахшам 5-ә, 6-ја гәдәр. Гәрарҝаһ вә һәрби һиссәләрдә бир јердә олуруг. Ораларда әкс-кәшфијјат дејә тәшкилат вар. Проблем будур ки, иш сааты битдими, һәр кәс чантасыны алыб, һәрби һиссәдән ајрылыр. Бу нөгтәдә бизим сәлаһијјәтимиз дә түкәнир. ТСГ-нин өз забитләрини һәр ан нәзарәт алтында тута биләҹәк тәшкилата еһтијаҹы вар. Америка, алман ордусунда бу структур вар – "фәрди истинтаг". Һарада? Казарма вә гәрарҝаһ хариҹиндәки һәјатда. Буну кимсә анламыр.
– Вәзијјәтин бу һала дүшмәсиндә АК Партијанын вә президентинин сијаси мәсулијјәти вармы? МИТ-ин бир чох мәлуматлары билдијини, амма сизинлә бөлүшмәдијини дејирсиниз о дөврләр үчүн. Нијә сизи мәлуматландырмырдылар?
– Түрк Силаһлы Гүввәләринә сызмалар 1970-ҹи илләрдән башлајыр. 1992-ҹи илә гәдәр јад үнсүрләрә гаршы тәсирли бир мүбаризә верирди ТСГ. Чүнки МИТ-дән мәлумат ахыны варды. Амма 1992-ҹи илдән сонра МИТ мүлкиләшди вә мәлумат ахыны да кәсилди. Мәним Баш Гәрарҝаһда олдуғум 2002-2010 арасы бизә МИТ-дән тәк бир адамла әлагәдар Ҹамаатла бағлы мәлумат ҝәлмәди.
– Нијә, ҝөрәсән?
– Чүнки АК Партијанын 2002-ҹи илдә игтидара ҝәлдији заман өз кадрлары јох иди. Кадрларын бир гисми үлкүчү-миллијјәтчи, бир гисми сосиал-демократ вә либерал иди. Сијаси ирадә онларла әмәкдашлыг етмәк истәмәди. Ҹамаатын исә мүдһиш бир ҝүҹү варды, онлара сөјкәнәрәк һакимијјәт гурулду. 2002-2007-ҹи илләр арасы АК Партија илә ҹамаатын сых әмәкдашлыг дөврү иди. ТСГ илә дә бирбаша гаршыдурма јох иди. Бурада бир мәгам вар: Тајјип Әрдоғанын ҹамаатла исти мүнасибәти јох иди, онлардан һәмишә узаг дајанырды. Бунунла белә, әмәкдашлыг да едирди. 2007-2011-ҹи илләр исә там иттифаг дөврү иди. Јәни ТСГ-ја гаршы иҹра едилән суи-гәсдләрә дәстәк верилирди.
– Бу иттифагын һәдәфи нә иди? Һакимијјәтлә ҹамааты нә бирләшдирирди?
– Там мүштәрәклик, там иттифаг, суи-гәсдләрә там дәстәк верилирди, бурда да һеч бир шүбһә јохдур. "Нә истәдиләр, вермәдик" фәлсәфәси һаким иди бу әмәкдашлыға. Мән бу мүддәтдә вәзифәдә идим. Елә бир дөвр иди ки, нәји неҹә едәҹәксиниз, билинмирди. Бу дөврдә истәр АК Партијанын, истәр һөрмәтли президент Әрдоғанын сијаси мәсулијјәти вар, буну ачыг дејирәм. Затән, өзү дә үзр истәди. "Сәһв етдик, алдадылдым" деди.
– Нијә вә неҹә битди бу иттифаг?
– 2011-ҹи ил сечкиләри, дәрсхана һадисәси, 3 ијул Фәнәрбахча һадисәси, мәним һәбс олунмағым … Ардынҹа да МИТ рәһбәринин истинтага чағырылмасы һөрмәтли Әрдоған үчүн бир сигнал иди. "Нөвбә бизә ҝәлир" дејә дүшүндү. О нөгтәдән сонра "дөјүш дөврү" башлады. Һөрмәтли Әрдоған тәкбашына дөјүшдү, јанында чох адам олдуғуну зәнн етмирәм.
– Јанындакылар гаршы тәрәфәми јахын идиләр?
– Ејни шеји мән јашадым. Ән бөјүк суи-гәсдләрлә гаршы-гаршыја галдығымыз дөврдә Әрдоғана дедим ки, "Бу тәһдид бу ҝүн бизә, сабаһ сизә гаршы јөнәләҹәк". Ҹавабы бу олду: "Комутаным, сән бунлары чох бөјүдүрсән". Мәнә белә деди. 2012-2016-ҹи илләр арасы һөрмәтли Әрдоған ҹамаат тәһдидијлә әлагәдар аләмә ҹар чәкәркән, әтрафындакылар үзүнә сөјләмәмиш ола биләр, амма јәгин ки, архасынҹа "бу иши чох бөјүдүр" дејибләр. Мүмкүндүрмү?
– Ола биләр.
– Аман Аллаһым, 15 ијулдан сонра бүтүн Түркијә ојанды! "Чох бөјүдүрләр, белә дә тәһдид олар?" дејәнләр бу ҝүн ҹамаатын ән бөјүк әлејһдарыдырлар. Онлара да дедим: бары, бундан сонра данышмајын. Сусун, бары, ајыбдыр. Кимин неҹә бахдығыны, кимин неҹә дәстәк вердијини Түрк милләти билир. Бирдән-бирә 15 ијул ахшамы сәһв јолда олдуғунузу анладыныз? Бары, 16 Ијулдан сонра данышмајын, өз ҝушәнизә чәкилиб сәссиз дајанын! Сусмаг да әсилзадәликдир.
– 2010-ҹу ил һадисәләрин истигамәтинин дәјишилдији замандыр. Һөкумәт Һәсән Ығсызын Баш гәрарҝаһ рәиси олмасына манеә төрәдир, Неҹдәт Өзелин өнү ачылырды. Сонракы илләрдә рүтбәләри вә вәзифәләри артан ҝенералларын чоху бу ҝүн ФЕТӨ-ҹүлүкдән һәбсдә…
– 2010-ҹу ил Јүксәк Һәрби Шура просесиндә 102 забитә "Балјоз" ҹинајәт ишијлә һәбс гәрары верилди. Бу, рәсмән ЈҺШ-ин манипулјасијасы иди. Ҹамаат тәрәфиндән һәјата кечирилди. Араларындан үч адам ҝенераллыға вә адмираллыға јүксәлди. Бир дә Һәсән Ығсызын гүввәт командири олмасы лазымдыр. Чох чиркин, там Шура топлантысы әснасында гәзетләрдә "Һәсән Ығсыз интернет чеврилишиндән истинтага чағырылды" хәбәрләри чыхды. Түркијә бунлары унутду, унутмасын. Сијаси ирадә "Ҝенерал Һәсән Ығсызын гүввәт командири олмасыны истәмирәм" дејә биләр, буна һөрмәтлә јанашарыг. Амма сәбәб нәдир? Сәбәб инди там дәгиглијијлә ортаја чыхды: Фәтһуллаһ Ҝүлән ҹамааты истәмәјибмиш.
– Сиз о заман да ҝөрүрдүнүз буну?
– Тәбии ки, ҹамаат бу ишин ичиндә олдуғуну ҝөрүрдүм. Һәсән Ығсыз Баш гәрарҝаһ рәиси ола билмирдисә, мөвҹуд һәрби гајдалара ҝөрә, онун ардынҹа Атилла Ишык бу поста ҝәлмәли иди. О да сәһәриси ҝүн истефа етди. Сырада Неҹдәт Өзел варды. Жандарма Үмуми Командиријди. Неҹдәт Өзелин Гуру гүввәләри командирлијинә ҝәлмәси лазымды. Амма Неҹдет Өзел о ил бу поста ҝәләрдисә вә Ишыг Кошанер дә үч ил әрзиндә Баш Гәрарҝаһ рәиси олардыса, гүввәт командири ики ил давам етдији үчүн Неҹдет Өзелин һәмин вәзифәјә јүксәлиш јолу бағланаҹагды. Сијаси ирадә Неҹдәт Өзелин жандармада давам етмәсини истәди. Буну илк дәфә сизә дејирәм, бу мүддәт узандыгда бизә мәлуматлар ҝәлирди. 30 августдан әввәл мәни тәгаүдә ҝөндәрмәји дүшүнмүшдүләр. Мәндән сонра јеримә ҝәләҹәк һәрбчи исә Ишыг Кошанер олаҹагды.
– Нијә тәгаүдә ҝөндәрмәк истәјирдиләр сизи?
– Ишыг Кошанерин һәр истәјә "бәли" дејәҹәји дүшүнүлүбмүш. Президент (Абдуллаһ Ҝүл) ону јанына чағырыбмыш. Буну мәнә Кошанер сөјләди. "Ҝет" дедим, “президент чағырмышса, ҝедәҹәјик, һәрби тәрбијәмиз белә тәләб едир”. Ишыг Кошанер дә онун јанына ҝетди вә "Мән Баш Гәрарҝаһ рәисимизлә ејни фикирдәјәм" деди…
– Буна ҝөрә имтина етдиләр сизи вәзифәдән узаглашдырмагдан?
– Сонра гулағымыза бир хәбәр ҝәлди. "Башбуғ онсуз да ҝедир, Кошанер дә тәгаүдә ајрылыр. Вәзифәјә тәјин етмәрик" дејирмишләр. Ҝөрдүк ки, Ишыг Кошанер пашанын Баш Гәрарҝаһ рәислији да риск алтына дүшүр, бу проблемин даһа чох узанмасыны ујғун һесаб етмәдик. Ишыг Кошанерин Баш Гәрарҝаһ рәиси олмасыны һәрби низамнамәјә ујғун ҝөрүрдүм. Ән азындан тәгаүдә ҝөндәрилмәсинә манеә олмаг үчүн "Тамам, низамнамәдән кәнара чыхаг, Неҹдәт Өзел галсын" дедик.
– Амансыз бир мүбаризә апарырмыш ики тәрәф дә …
– 2010-ҹу ил Шура топлантысында истәр о үч адамын јүксәлмәмәси, истәрсә дә Гуру гүввәләри Командирлији мәсәләсиндә дөврүн президенти Абдуллаһ Ҝүлү даһа исрарлы ҝөрдүм.
– Сәбәб нә ола биләр?
– Шәрһ едә билмәрәм. Амма ән азындан ону мән даһа исрарлы ҝөрүрдүм.
– Нијә Неҹдәт Өзели бу гәдәр истәдиләр?
– Әслиндә планлашдырмада Неҹдәт Өзелин Баш Гәрарҝаһ рәислији еһтималы вар иди. Буну сөјләмәк, објектив олмаг мәҹбуријјәтиндәјәм. Неҹдәт Өзели мән Еҝе Орду Командирлијиндән, Икинҹи Орду Командирлијинә ҝәтирмишдим ки, бу да ади бир шеј дејил. Икинҹи Орду Команданлығынын әһәмијјәтини изаһ етмәмә еһтијаҹ вармы? Террорла бу орду мүбаризә апарыр. Мәним бу гәрарым өзү үчүн дә сүрприз олмушду.
– Јахшы командир олдуғу үчүнмү бу гәрара имза атмышдыныз?
– О, вәзифә үчүн ујғун иди. Мәним тәјин етдијим вәзифәнин тәһкимчилијиндә бригада вә корпус командирлији дә вар.
– Китабынызда "һәбсханада олдуғум мүддәт әрзиндә нә Баш Гәрарҝаһ сәдринин (Неҹдәт Өзел) нә дә јолдашынын бир сәфәр белә јолдашымы вә аиләми ахтармамасы дүшүндүрүҹү олдуғу гәдәр баша дүшүлмәси чәтин һал иди" дејә јазмысыныз. Бу сөзүнүзә ҝөрә инҹидими сиздән?
– Билмирәм, шәрһ етмәк етмәк истәмирәм. Бир аз кәдәрли һадисә иди бу илҝисизлик. Ону гәрарҝаһ минбашылығындан таныјырам. Илләрдир јахшы-пис мүнасибәтимиз олуб. Баш Гәрарҝаһ рәислији етмишик, нә олурса олсун … Билмирәм, ҹавабы мән верәҹәк вәзијјәтдә дејиләм. Тәбии бир дә үзәриндә дајандығымыз мөвзу будур: Мән вә јолдашларым интернет чеврилишиндә сучландым. Бир аз һадисәдән башы чыхан инсанын чох раһатлыгла ортада һеч бир шеј олмадығыны анлаја биләҹәји иддиадыр бу. Баш Гәрарҝаһда олан бир һадисәдән сөһбәт ҝедир. Мәнимлә бәрабәр иттиһам едилиб һәбсә атыланларын бәзиләри Өзелин јанында чалышмышдылар. Онда да тәк сөз демәди. Бу да бир аз дүшүндүрүҹүдүр.
– Орду бу ҝүн нә вәзијјәтдәдир?
– Чох ҹидди бир зәдә јашады. Чәтинликләрә бахмајараг, үрәјинә даш басыр, вәзифәсини ән јахшы шәкилдә иҹра етмәјә чалышыр. Бахын, Ҹераблус әмәлијјатына. Бу әмәлијјат зәдәнин бир аз азалдылмасында рол ојнаја биләрми? Әлбәттә, ојнајар. Амма ордунун имкан габилијјәтләрини ашан статус-кво мөвҹуддур.
– Нә кими?
– Ҹидди бир пилот зәифлији вар. Бир пилоту нечә илдә јетишдиририк! Ичиндә олдуғумуз ҹоғрафијада сабаһ нә олаҹаг, мүәјјән дејил. Истанбулдан һәрби һиссәләри, Анкарадан зиреһли техниканы бошалтдылар. Амма Түркијә фөвгәладә бир вәзијјәтдән кечир. ПКК-нын бөјүк шәһәрләрдә едә биләҹәји һәрәкәт риски јохдурму?
– Нә едә биләр ПКК?
– Биринҹи Орду командири олдуғум заман Истанбулда 17 јердә ејни анда һәрәкәт вар иди. Ејни һадисә баш верәрсә, полис, жандарма кифајәт етмәјә биләр. Истанбула әслиндә ТСГ-ын һамысыны ҝәтирсәк белә, кифајәт етмәјә биләр. Нәһәнҝ јердир Истанбул. Амма ән пис ссенариләри дүшүнәрәк, минимум гүввәни сахламаг мәҹбуријјәтиндәсиниз. Гаршыдурмаја ҝирсәк, бәзи јерләрин идарәсини әлдә сахламаја биләрик.
– Белә бир шеј ола биләр?
– Идарәчиләр ән пис ссенариләри дүшүнмәк мәҹбуријјәтиндәдир. Чеврилишләри тәшкилатлар јох, инсанлар едәр. Тәшкилатлары јыхмамалыјыг. Акынҹылар базасыны бағлајырсыныз. Һава гүввәләри үчүн һараданса Анкараја ҝәлмәк нечә дәгигә чәкәр? Акынҹылар базасында милјардлыг објектләр вар, о да ајры мәсәлә. Сабаһ ким истифадә едәҹәк, неҹә истифадә едәҹәк, билмирәм. Амма бу базалары бошалдараг ордунун јашадығы зәдәни јүнҝүлләшдирирсиниз, јохса бөјүдүрсүнүз? 30 августда Ататүрк Мөвзелејиндә шәкилләрини ҝөрүрүк, инсаны нараһат едир.
– Неҹә изләдиниз танксыз, тәјјарәсиз 30 август парадыны?
– Әсҝәрләр нәзарәт постларындан кечириләрәк, Мовзелејә дахил олурмуш… Тәһлүкәсизлик, тәбии ки, олмалыдыр, амма бу, ҝөстәрә-ҝөстәрә едилмәмәлидир. Силаһлы Гүввә рәһбәрләринин тутуларкән тәзјигләрә мәруз галмасы вә бу да азмыш кими, чәкилмиш ҝөрүнтүләринин јајымланмасы да доғру дејил. ФЕТӨ-нүн етдији чиркин ишләр сәвијјәсиндә зәрбә вурур ордуја. О ҝеҹә Баш Гәрарҝаһ бинасында гышгырыб-бағыран мүлки вәтәндашла вар иди. Ора Маршал Февзи Чакмағын гәрарҝаһыдыр, тарихи вә мүгәддәс јердир. Бу өзбашыналыға ҝөрә кимсә һесаб сорушмур!
– Санки һөкумәтин ордуја ҝүвән проблеми вар кими. Баш Гәрарҝаһ рәиси олмаг үчүн орду командири олма шәрти ортадан галхыр.
– Ганунда онсуз да белә бир зәрурәт јох иди. Неҹип Торумтај орду командири идими? Неҹдәт Өзел Жандарма командири иди. Чох гыса мүддәтә Гуру Гүввәләри Командирлијинә ҝәтирилди. Сонра Баш Гәрарҝаһ рәиси тәјин олунду.
– Нијә о заман бу дәјишиклик бөјүк ислаһат кими тәгдим едилир? Бунунла санки бүтүн ҝенерал вә адмираллара дејирләр ки, мән һәр һансы биринизи истәсәм, сечә биләрәм.
– Орасыны сән дејирсән. Әлбәттә, сон сөз сијаси ирадәнин… Амма нијә ордунун низамына тохунурлар? Дејирик ки, ортада һаглы сәбәб јохдурса, әнәнәни позмајын!
– Бу истәјиниз ордунун ајагда галмасы үчүндүрмү?
– Бәли. “Һәрби диктатураны ләғв едирик” дејәрәк, әсҝәр үзәриндә вәтәндаш гәјјумлуғу гурулур? Јүксәк Һәрби Шуранын јени структуру да буну ҝөстәрир. Бундан сонра бу гурум дөрд һәрби, сәккиз мүлки шәхсдән ибарәр олаҹаг.
– “Вәтәндаш гәјјумлуғу” дејилән бир шеј вармы?
– Гәјјумлуг өзүнү идарә едә билмәјән бир тәшкилата нәзарәтчи тәјин етмәк демәкдир. “Әсҝәр өзүнү идарә едә билмир” дејәрәк, ЈҺШ-ин тәркибини дәјишдирилир, 4/8 нисбәтиндә ордунун идарәси мүлки шәхсләрә верилир, Милли Мүдафиә Университети гурулур. Бунлары мүлки идарәчиликдән асылылыг вәзијјәтинә ҝәтирилмәк кими гијмәтләндирирәм.
– “Фәрат галханы” ағыллы әмәлијјат идими?
– Лазымлы, һәтта ҝеҹикмиш бир әмәлијјатдыр. Сурија дөрд һиссәјә бөлүнмүш вәзијјәтдәдир: Әсәдин һаким олдуғу бөлҝә, ИШИД бөлҝәси, Азад Сурија Ордусу вә Сурија Демократик Ҝүҹләри бөлҝәси. Ки, ана үнсүрү ПЈД … ПЈД-јә ким рәһбәрлик едир, билирсинизми?
– Ким?
– Баһоз Ердалын рәһбәрлик етдији ҝөрүнүр. Бир нечә ил әввәл ПКК-нын силаһлы ҝүҹү ҺПҜ-ни идарә едән адам иди. Кимсә башыны гума сохмасын… Амма АБШ үчүн илк һәдәф ПЈД дејил, ИШИД, сонра исә әл-Нусрадыр.
– ПЈД илә онлара гаршы иттифаг ичиндә…
– ПЈД-нин ҝүҹү 40 мин әтрафында. Амма ики милјон нәфәрлик саһәјә нәзарәт едир. Американын һава дәстәји илә… Америка дүнјәви бир дөвләт рәһбәрлијинин гурулмасыны вә исламдан истифадә едән террор тәшкилатларынын тәмизләнмәсини истәјир.
– Русија исә Суријада АБШ-ла биләкми ҝүләшдирир?
– Русија да "биринҹи һәдәфим ИШИД-дир" дејир. Ән јахын мүттәфиги исә Әсәддир. Лиманы, һава базасы кими Аралыг дәнизидәки мөвгејини горумаг истәјир. Бир дә чечен тәһдиди вар. Ҹидди сајда чечен силаһлысынын орада тәсирсиз һала ҝәтирмәји һәдәфләјир. Русија илә Америка үмуми хәтләрдә бирликдә һәрәкәт едир әслиндә, гаршыдурма еһтималы ҝөрмүрәм.
– Түркијә бу бејнәлхалг мүнасибәтләрдә һарада дајаныр?
– Килис, Каркамыш бомбаланыр. Сәрһәд тәһлүкәсизлијимиз һазырда јохдур. Мүһаҹир проблеми вә күрд дәһлизи проблеми вар. 17 август 2013-ҹү ил тарихиндә Абдуллаһ Өҹалан "Суријада бизимкиләр баш актјор олаҹаг. Мухтар бөлҝәләр гурмалыјыг" деди. 3-4 ај сонра Ҹәзирәдә, сонра Африндә автоном бөлҝә елан едилди. Буна сәс чыхармадым. Гырылма нөгтәси ЈПҜ-нин (ПЈД-нин һәрби ганады) Кобанини ИШИД-ден ҝери алмасы олду. ПЈД "илк дәфә нәзарәтимиздә бир торпаг олаҹаг" дејә дүшүндү. Ирагы өз торпағы олараг ҝөрмүрләр, чүнки орада Бәрзанијлә чәкишмәләри вар. Амма Суријанын шималы бирбаша ПКК-нын нәзарәти алтындадыр.
– Бу, Түркијә үчүн тәһдиддирми?
– Онсуз да Ираг сәрһәдиндә Бәрзани илә һәмсәрһәдик. Суријанын шималы да мүстәгил дөвләтә чеврилсә, тәһлүкәсизлик проблем јашаја биләрик. Мән елә ҝөрүрәм. Бурадакы ПКК-нын сијаси варлығы даһа бәрбад дурумдур. Түркијә буну Тел Абјад алынынҹа ҝөрдү. “Бу дәһлиздә әмәлијјат һәјата кечирәҹәјик” дејәркән, 21 ијулда Суруч, ертәси ҝүн Ҹејланпынар террору илә чалхаландыг. Горхараг дејирәм: Суријада сијаси чөзүм конкретләшмәмиш Түркијәдә террор һадисәләринин битмәси чәтиндир.
– "Фәрат Галханы" әмәлијјаты һара гәдәр давам едәр?
– Гысаҹа десәк, Марејә гәдәр ҝедә биләрик. Амма тәһлүкәсизлијимизи там тәмин едә билмәрик. Дәринлик үчүн ја Менбичә, ја әл-Баба енмәлијик… Ора 20-30 километрлик бир мәсафәдәдир. Әсәд режими үчүн әһәмијјәтли олан Һәләб. Русија буна ҝөз јума биләр. Данышылмыш белә ола биләр Русијајла.
– Америка нә дејәр?
– Гаршыдурма истәмәзсә, ЈПҜ-јә Фәратын шәргинә чәкилмәси үчүн тәзјиг едә биләр. ЈПҜ Фәратын шәргинә кечсә, о ҝүвәнли бөлҝә АСО-нун идарәсинә ҝечәр – тәбии ТСГ-нын дәстәји алтында.
– Бу вәзијјәтдә ТСГ бурада нә гәдәр галар?
– АСО-нун буралары тәкбашына тутмасы чәтиндир. Орада чох галмаг еһтималы ола биләр. Һөрмәтли ҹәнаб президент "Бөлҝәдәки террористләри тәмизләмәдән чыхмајаҹағыг" деди. Террорист анлајышы ичиндә ЈПҜ дә вар.
– Бу, јахшы бир шејдир, јохса батаглыға ҝирмәк демәкдир?
– Бәлкә, ән доғру һәрәкәт бир ан әввәл Сурија режимијлә нормал әлагәләрә кечмәкдир. Түркијә Әсәд режиминә "ҝәл, бу бөлҝәнин мәсулијјәтини өһдәнә ҝөтүр, мән дә һүдудларыма чәкилим" дејә биләр. Баш назир (Бинали Јылдырым) санки бу һәрәкәт тәрзинин ишарәсини верир. Мәнҹә, ағыллы олан да будур.
– Бөлҝәдә күрдләрин ҝүҹү нә гәдәрдир?
– Ҹәзирә вә Кобанинин 50%-ә јахыны күрддүр. Һатаја битишик олан Африндә күрдләр чохлугдадырлар, амма Ҹераблус, Менбич, Елбабы да алсалар, күрд әһалиси нисбәти 30%-ә дүшәр. Демографик олараг һагг иддиа едә биләҹәк мөвгедә дејилләр. Амма Шамда вә Һәләбдә бир милјон күрд вар. Онлары ҝәтириб бурада јерләшдирә биләрләр…
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
