Әһли-Бејт (әлејһимус сәлам) – Хәбәр Аҝентлији АБНА-нын вердији мәлумата әсасән, декабрын 9-10-да “Демократија саммити” баша тутду. Ҝөзләнилдији кими, саммитдә дүнјада инсан һүгуглары, әдаләтли сечкиләр, коррупсијаја гаршы мүбаризә, ирги, дини ајры-сечкилик, глобал әдаләтсизлик, бәрабәрсизлик вә саир кими фундаментал дәјәрләрин буҝүнкү сәвијјәси вә ҝәләҹәкдәки инкишафы мүзакирә едилмәди, беләликлә, демократијанын инкишафы илә бағлы конкрет истигамәтли гәрарлар верилмәди.
Үмумијјәтлә, “Демократија саммити”нин һансы мәгсәдләр ҝүддүјү вә мәркәзи мөвзунун һеч дә демократија вә ора дәвәт олунанларын һамысынын һеч дә демократиклији илә сечилмәдији һәр кәсин мәлуму иди. Һәтта АБШ вә Гәрб мәтбуаты да Бајденин тәшкил етдији бу тәдбири ҹидди тәнгид едән силсилә мәгаләләрлә чыхыш едир.
Әлбәттә, гәрб журналистикасы вә експертләри јахшы баша дүшүрләр ки, дүнәнә гәдәр өзүнү “демократијанын бешији” адландыран АБШ дүнјаны 2 јерә парчаламағы гаршысына һәдәф гојуб вә әсас мәгсәди ҝеосијаси рәгибләринә гаршы Вашингтонун башчылығы илә јени дөвләтләр бирлији формалашдырмагдыр. Тәдбирә демократија илә бағлы даим фәргли дүшүнҹәләри олан вә ара-сыра бу мөвзуја тәнгиди јанашан Родриго Дутерте, Жаир Болсонаро вә Нарендра Моди кими шәхсләрин дәвәт едилмәси, Африканын демократија нә олдуғуну билмәјән бәзи дөвләтләринин иштиракы, әвәзиндә исә, мүсәлман дүнјасында ән үстүн демократијаја малик олан Түркијәнин, Авропа Иттифагынын үзвү Маҹарыстанын бу онлине саммитдән кәнарда галмасы Американын өзүндә белә бирмәналы гаршыланмајыб. Маҹарыстандан сөз дүшмүшкән, бу өлкәнин хариҹи ишләр назири АБШ-ын АИ үзв дөвләтләрини “парчаламаға вә фәтһ етмәјә” чалышдығыны сөјләјиб. Хариҹи ишләр назири Сижарто әлавә едиб ки, бунун сәбәби Маҹарыстан администрасијасынын АБШ-ын әввәлки президенти Доналд Трампла јахшы мүнасибәтдә олмасыдыр.
АБШ-ын мәшһур “Тиме” журналынын мүхбири Дебасиш Рој Човдһури өз мәгаләсиндә јазыб ки, “бу јахынларда Әфганыстаны исламчы автократија вә аҹлыға тәрк едән, инди исә Сәудијјә Әрәбистанла 650 милјон долларлыг силаһ мүгавиләси бағлајан президент Ҹо Бајден демократија мөвзусунда ики ҝүнлүк виртуал топланты кечирмәјин јахшы бир фикир олаҹағыны дүшүнүб”. Доғрудан да, Әфганыстанда милјонларла ушағы, гоҹа вә гадынлары автократик, теократик силаһлы група тәһвил верән Бајден, инди һансы сифәтлә “демократија” тәдбири кечирир?
Дәвәт олунан 110 өлкәнин 30 фаизиндән чоху АБШ-да јерләшән “Фреедом Һоусе” тәрәфиндән јалныз “гисмән азад” кими тәсниф едилир. Ангола, Конго Демократик Республикасы вә Ираг исә “азад олмајан” дөвләтләр сырасына аиддир.
"Авторитаризмә гаршы мүдафиә", "коррупсија илә мүбаризә" вә "инсан һүгугларына һөрмәтин тәшвиги" мөвзуларында "ҹәсарәтли, практики идејалар" шүарлары илә кечирилән саммитин әсас мәгсәди, тәбии ки, дүнјада јени дөвләтләр лигасы јығмаг вә бундан Вашингтонун тәзјиг аләти кими диҝәр дөвләтләрә гаршы истифадә етмәк иди. Дүнјаны “ағлара” вә “гаралара” бөлән АБШ, санки “Чин, Русија вә АБШ арасында сечим ет” дејә дүнја өлкәләринә мүраҹиәт едир.
Ҝөрүнән одур ки, дүнјанын јени хәритәсинин гурулмасы просесинә артыг старт верилиб. Бөјүк ҝеосијаси мәгсәдләри олан мәлум саммит бу нәһәнҝ планын тәркиб һиссәсидир.
Лакин өзлүјүндә “демократиклик” ады илә ҝеосијаси мәгсәдләр ҝүдән, дүнјаны парчаламағы һәдәфә алан, Русија вә Чинә гаршы “силаһ” формасында истифадәси планлашдырылан идеја чәтин ки, мәгсәдинә чатаҹаг. Ән азы она ҝөрә ки, һәм Чин, һәм дә Русија тәкҹә авторитар дөвләтләрлә “достлуг” етмир, ејни заманда кифајәт гәдәр либерал-демократик идарәчилији олан мүхтәлиф өлкәләрлә әмәкдашлығы давам етдирир. Мисал үчүн, ола биләр ки, Кремл Гәрбин ихраҹ етдији демократијаны өз хариҹи сијасәти үчүн тәһдид һесаб едир, амма ејни заманда Русија лидери Владимир Путин Авропа вә диҝәр демократик өлкәләрлә, Чин лидери кими әмәкдашлыгда мараглыдыр. Унутмамалыјыг ки, мүасир бејнәлхалг әлагәләрдә игтисади амилләр олдугҹа ваҹиб нүансдыр.
Елә бунун давамы олараг, әминликлә гејд етмәк олар ки, “Демократија саммити”нин сәмәрәсиз олмасынын икинҹи сәбәби одур ки, платформа бүтүн дүнјада күтләви иҹтимаијјәт үчүн ваҹиб олан үмуми идарәетмә вә игтисади фәалијјәт мәсәләләринә ҹаваб вермир.
Бураја һәм дә Чин тәрәфиндән идарәчиликлә бағлы апарылан идеоложи бахыш буҹағыны да гејд етмәлијик. Бу ҝүн дүнјада демократијаларын давамлы игтисади артым вә ја даһа әдаләтли ҹәмијјәтләр тәмин етмә еһтималынын даһа јүксәк олдуғу доғру олса белә, бунунла бағлы сүбутлар һәлледиҹи дејил. Мисал үчүн, 1965-ҹи илдән Сингапурун, 1978-ҹи илдән Чинин, 1986-ҹы илдән Вјетнамын, 1990-ҹы илләрин орталарына гәдәр Ҹәнуби Корејанын авторитар идарәетмә үсуллары мөвҹуд ола-ола, наил олдуглары сүрәтли игтисади артым ону демәјә әсас верир ки, демократија, игтисади рифаһ вә саир кими ҹәмијјәтләр үчүн лазыми дәјәрләри мүзакирә етмәк вә дүнја сивилизасијасыны даһа да инкишаф етдирмәк мүмкүндүр, лакин буну “Демократија саммит”ләри илә етмәк олмаз. Бурада Чинин әлиндә тутарлы үстүнлүкләрдән бири һазырда бүтүн игтисади ҝөстәриҹиләринә ҝөрә дүнјада биринҹи јерә малик олмасы, о ҹүмләдән саммитин әсас мөвзуларындан һесаб олунан коррупсијаја гаршы Пекинин атдығы еффектив аддымларла бағлыдыр.
Хариҹи сијасәт вә тәһлүкәсизлик үзрә експерт Тед Пикконе јазыр ки, бәзи гонагларын иштиракы Чинин тәсиринә гаршы чыхмаг үчүн ајдын сечим иди. Белә ки, АБШ-ын мүттәфиги олан Филиппин Шәрги Асија вә Сакит океан реҝионунун 15 өлкәси арасында демократија индексинә ҝөрә ән ашағы јерләрдән бирини тутур.
О ки галды нүвә дөвләти Пакистанын дәвәт едилмәсинә, бу, чох ҝүман ки, Һиндистаны таразлашдырмаг мәгсәдли ола биләр. Полша бу бахымдан фәргләнир. 2015-ҹи илдән онун үмуми индекси тәхминән 10% азалыб. Буна бахмајараг, Ағ Ев Варшаваны саммитә дәвәт едиб. Тед Пикконе гејд едир ки, буна сәбәб кими Полшанын НАТО-да Русијаја гаршы дајаг кими мүһүм рол ојнадығыны ҝүман етмәк олар.
Диҝәр дәвәт олунан Ниҝеријанын өтән ил өз реҝионунда демократик индекс үзрә балларынын азалмасы мүшаһидә олунуб. Белә ки, бурада дөвләт сәлаһијјәтләри вә әсас һүгуглар үзрә мәһдудијјәтләрин писләшмәси сәбәбиндән коррупсија һәлә дә өлкәнин ән бөјүк проблеми олараг галыр. Мүәллиф әлавә едир ки, дүнјада ганунун алилијинин үмуми ҝөстәриҹисинә ҝөрә 139 өлкә арасындан 137-ҹи јери тутан вә Африкада ән пис рејтингә малик олан Конго Демократик Республикасынын саммитә дәвәт олунмасы да тәәҹҹүб доғурур. Латын Америкасындакы вәзијјәт дә диггәтә лајигдир. 2015-ҹи илдән етибарән давамлы олараг ҝериләмиш Мексика үчүн үмуми демократија ҝөстәриҹиси өтән ил 2,9% азалыб. Бразилијада да 2020-ҹи илдән ганунун алилији сәвијјәсиндә охшар азалма мүшаһидә едилиб ки, бу да сон алты илдә мәнфи тенденсијанын бир һиссәсидир. Буна бахмајараг, бу өлкәләр дә ҝөрүшә дәвәт алыб. Бундан башга, бахмајараг ки, Бајден Администрасијасынын миграсија бөһранынын арадан галдырылмасына јөнәлмиш сәјләриндә мүһүм дајаглары олан Салвадор, Һондурас вә Гватемала иштиракчылары сијаһысына әлавә олунмајыб.
Тәдбирин һәдәфләринә јахшы бәләд олан бәзи сијаси хадимләр исә Бајденин мәгсәдләрини тәнгид едәрәк, дүнјанын јенидән бөлүнмәси илә разы олмајаҹагларыны ачыг шәкилдә дејибләр. Белә ки, 9 декабр тарихиндә Исламабадда чыхыш едән Пакистанын баш назири Имран Хан өлкәсинин һәр һансы сијаси блокун бир һиссәси олмаг нијјәтиндә олмадығыны билдириб. Онун сөзләринә ҝөрә, дүнја “Сојуг мүһарибә” сәбәбиндән чох әзијјәт чәкиб вә Пакистан јени бир мүһарибәнин башламасыны истәмир.
Әлбәттә ки, АБШ тәрәфиндән һазырда давам етмәкдә олан “Америка биринҹидир” сијасәти дүнјада чохгүтблү өлкәләр буҹағынын гурулмасына гаршы формалашан вә 1990-ҹы илләрдә Френсиз Фукујаманын “Тарихин сону вә сонунҹу инсан” әсәриндәки тезисләрә ујғун олараг, АБШ вә либерал капиталист дүнјанын рәгибләринә гаршы ҝенишмигјаслы тәдбирләриндән биридир. Мәлум мәсәләдир ки, АБШ-ын бејнәлхалг мүнасибәтләри “демократикләшдирмәк” нијјәти гәтијјән јохдур, әсас мәгсәди - өзүнүн ағалыг етдији авторитар дүнја тәшкилатынын давамлылығыны тәмин етмәкдир.
Мисал үчүн, Ҹорҹ Сорос тәрәфиндән малијјәләшдирилән ОСФ-нин Авропа вә Аврасија директору Даниела Шварсер дејир: “Америкалылар алтруизмдән ҝәлмирләр, демократијаларын алјансы АБШ үчүн дүнјада өз тәсирини јаратмаг вә ҝенишләндирмәк үчүн ваҹибдир”.
Русија вә Чин дә тәдбири тәнгид едәрәк Вашингтонун тамамилә башга мәгсәдләр ҝүддүјүнү гејд едиб. Чин Хариҹи Ишләр Назирлији АБШ-ын өз мејарларына әсасланараг дүнја өлкәләри вә реҝионларынын јарысыны “демократија” категоријасында јерләшдирдијинә диггәт чәкиб, диҝәр јарысыны исә “гејри-демократик өлкәләр” адландырыб. Хариҹи Ишләр Назирлијинин сөзчүсү Ванг Венбин билдириб ки, белә бир аддым демократијанын руһуна зиддир. Чинин хариҹи ишләр назири Ванг Ји исә һесаб едир ки, АБШ-ын мәгсәди демократија дејил, һеҝемонлугдур. Ејни заманда, АБШ-дакы Русија вә Чин сәфирләри “Тһе Натионал Ынтерест” журналында бирҝә нәшр етдикләри мәгаләдә саммитин кечирилмәсини “Сојуг мүһарибә”нин галыглары һесаб едибләр.
Беләликлә, 9-10 декабр тарихләриндә АБШ-ын башчылығы алтында тәшкил олунан “Демократија саммити” сијасәтчиләр вә сијаси тәһлилчиләр арасында јени бир дискурс мөвзусуну ортаја салды. ХХ әср боју мөвҹуд олан биополјар дүнјанын дағылмасындан сонра бејнәлхалг мүнасибәтләрдә биргүтблү һакимијјәтинин баша чатмасы Вашингтону јени дүнја низамы илә бағлы тәҹили тәдбирләр ҝөрмәјә сөвг едәҹәк. Бу исә, гаршыдакы илләр әрзиндә јенидән формалашмагда олан јени дүнја хәритәси илә бағлы планетдәки мүхтәлиф халгларын јени чағырышларла үзләшәҹәјиндән хәбәт верир.
Јухарыда гејд едиләнләр бир чох мәгамларына ҝөрә тәәссүф доғурур. Мүстәгил дөвләтләрин лидери либасы ҝејинәнләрин бир-биринә гаршы апардығы ҝеосијаси чәкишмә фонунда дүнјада аҹлыг, ҹинси вә ирги истисмар, коррупсија, инсанлыға гаршы ҹинајәтләр күтләви шәкилдә давам едир. Бағлы гапылар архасында әјләшән һеҝемон груплар дүнјаны “бөл вә идарә ет” шүары илә ҝәләҹәјә доғру апармаға давам едирләр.
Президент јанында Дөвләт Идарәчилик Академијасынын мүшавири, Бакы Политологлар Клубунун сәдри Заур Мәммәдов
Диггәт: Хәбәрдән Истифадә Етдикдә Мәнбәјә Истинад Лазымдыр!
