феврал 12, 2016 - 7:51 ПМ
Әһли Бејт (әлејһимус сәлам) -АБНА- Хәбәр Аҝентлији- Бу ҝүнләр икинҹи Русија-Иран мүһарибәси нәтиҹәсиндә Иранын бүтөв Гафгаз бөлҝәсинин Русија тәркиб һиссәсинә кечмәсини шәртләндирән мәнфур Түркмәнчај мүгавиләсинин имзаланмасынын нөвбәти илдөнүмүдүр. 1828-ҹи ил 10 февралда Русија илә Ирана падшаһлыг едән Гаҹариләр (түрк) тајфасы арасында Түркмәнчај кәндиндә бағланмыш мүгавиләјә әсасән, Иранын Араз чајындан шималдакы бүтүн Гафгаз әразиләри (индики Азәрбајҹан, Ермәнистан, Ҝүрҹүстан, Дағыстан, Абхазија, Асетија, Чеченистан вә Ингушетија бөлҝәләри) Русијанын , әлинә кечди.
Мәнфур мүгавиләни Русија тәрәфиндән Иван Паскевич, Иран тәрәфиндән исә Мирзә Әбдүл Һәсән хан имзалајыб.
...Ираны парчалајан мәнфур мүгавиләнин там мәтнини тәгдим едир.
I МАДДӘ
Бүтүн Русија императору һәзрәтләри вә Иран шаһы һәзрәтләри арасында, онларын вәрәсәләри вә тахт-таҹын варисләри, онларын дөвләтләри вә гаршылыглы сурәтдә тәбәәләри арасында бундан сонра әбәди сүлһ, достлуг вә там разылыг олаҹагдыр. Фәтһәли шаһ Деһли сарајында
II МАДДӘ
Бүтүн Русија императору һәзрәтләри вә Иран шаһы һәзрәтләри һөрмәтлә гәбул едирләр ки, разылыға ҝәлән јүксәк тәрәфләр арасында баш вермиш вә инди хошбәхтликдән гуртармыш мүһарибә илә Ҝүлүстан мүгавиләсинин гүввәси үзрә гаршылыглы тәәһһүдләр дә баша чатмышдыр. Буна ҝөрә дә, бүтүн Русија императору һәзрәтләри вә Иран шаһы һәзрәтләри бәлә мәсләһәт ҝөрдүләр ки, Ҝүлүстан мүгавиләси әвәзинә Русија вә Иран арасында јахын вә узаг ҝәләҹәјә сүлһ вә достлуг мүнасибәтләри гурмалы вә тәсдиг етмәли олан индики шәртләр вә гәрарларла әвәз етмәји зәрури һесаб едән мүгавиләни гәбул етсинләр.
III МАДДӘ
Иран шаһы һәзрәтләри өз адындан вә өз вәрәсәләри вә варисләри адындан Аразын о тајы вә бу тајы үзрә Ирәван ханлығыны вә Нахчыван ханлығыны Русија Империјасынын там мүлкијјәтинә ҝүзәштә ҝедир. Шаһ һәзрәтләри бу ҝүзәшт нәтиҹәсиндә, һазырки мүгавиләнин имзаланмасындан сајылмагла алты ајдан ҝеҹ олмајараг, јухарыда адлары чәкилән һәр ики ханларын идарә едилмәсинә аид олан бүтүн архивләри вә иҹтимаи сәнәдләри Русија рәислијинә вермәји вәд едир.
IV МАДДӘ
Мүгавилә бағлајан ики бөјүк дөвләтләрин разылығы илә һәр ики мәмләкәт арасында сәрһәдләр ашағыдакы һүдудда гәрара алыныр:
Сәрһәд хәтти Түркијә торпагларынын уҹундакы кичик Ағры дағынын (индики Араратын) зирвәсиндән аралыда дүз истигамәтдә ән јахын нөгтәдән башлајараг о дағларын зирвәсиндән кечир; бурадан маиллик үзрә Ағры дағын ҹәнуб тәрәфиндән ахан Ашағы Гарасу чајынын јухарыларына дүшүр, сонра сәрһәд хәтти о чајын ахары үзрә Шәрур гаршысында онун Араза төкүлдүјү јерәдәк давам едир; бу мәнтәгәдән Аббасабад галасынадәк Араз чајынын јатағы үзрә ҝедир; бурада галанын Аразын сағ саһилиндә јерләшән хариҹи истеһкамлары јанында јарым ағаҹ, јәни 3 1 / 2 Русија версти ениндә бүтүн истигамәтләрдә дөврә һашијәләнәҹәк вә о әтрафда олан торпаг саһәси бүсбүтүн мәһз Русијаја мәхсус олаҹагдыр вә бу ҝүндән сајылмагла ики ај әрзиндә ән јүксәк дәгигликлә ајрылаҹагдыр. Сәрһәд хәтти о јердән, ҝөстәрилән дөврәнин шәрг тәрәфдән Аразын саһилинә бирләшдији јердән башлајараг бир даһа о чајын јатағы илә Једдибулаг бәрәсинәдәк ҝедир; бурада Иран торпаглары Араз чајынын јатағы үзрә үч ағаҹа, јәни 21 Русија версти узанаҹагдыр: сонра сәрһәд Муған дүзү васитәсилә Болгарчајадәк, ики кичиҹик Адынабазар вә Сарыгамыш чајларынын бирләшмәсиндә үч ағаҹ јәни 21 рус версти ашағыда олан торпаглара ҝедир; сәрһәд бурадан Болгарчајын сол саһили илә јухары; адлары чәкилән кичик Адынабазар вә Сарыгамыш чајларынын бирләшмәсинәдәк, сонра Шәрги Адынабазар чајынын сағ саһили үзрә онун јухарыларынадәк давам едир, бурадан исә Ҹикоир јүксәклијинин зирвәсинәдәк елә давам едир ки, о јүксәкликдән Хәзәр дәнизинә төкүлән бүтүн сулар Русијаја мәхсус олаҹагдыр, Иран тәрәфә ахан бүтүн сулар исә Ирана мәхсус олаҹагдыр. Бурада ики дөвләт арасындакы сәрһәд дағ зирвәләрилә мүәјјән едилир; гәрарлашдырылмышдыр ки, онларын Хәзәр дәнизинә доғру ениши Русијаја мәхсус олмалыдыр, о бири јандакы ениши исә Ирана мәхсусдур. Сәрһәд Ҹикоир јүксәклији зирвәсиндән, Талышы Әрш даирәсиндән ајыран дағлар үзрә Гәмәркүһүм зирвәсинәдәк кечир. Суларын ахарыны ики јерә бөлән дағларын башы, јухарыда Адынабазарын јухары ахары вә Ҹикоир зирвәси арасындакы саһә һаггында дејилән кими, бурада да еләҹә сәрһәд һүдудуну тәшкил едәҹәкдир. Сонра сәрһәд хәтти суларын ахарына аид јухарыда шәрһ олунан гајдалара арамсыз әмәл етмәклә Гәмәркуһун зирвәсиндән Зүванд вә Әрш даирәләрини ајыран дағ силсиләси үзрә Велҝиҹ даирәсинин сәрһәдләринәдәк узанаҹагдыр. Беләликлә, ады чәкилән дағын зирвәсиндән әкс тәрәфдә јерләшән һиссәси истисна олмагла Зүванд даирәси Русијаја бирләшир. Һәр ики дөвләт арасындакы сәрһәд хәтти су ахынынын јухарыда гејд олунан гајдаларына даима ујғун олараг, Велкиҹ даирәси сәрһәддиндән Клопутанын зирвәси вә Велкиҹ даирәсиндәки дағларын баш силсиләси үзрә Астара чајынын шимал мәнбәјинәдәк, бурадан о чајын јатағы боју онун Хәзәр дәнизинә төкүлдүјү јерәдәк давам едәҹәк ки, бурада да Русија торпагларыны Ирандан ајырмалы олан сәрһәд хәтти гуртарыр.
V МАДДӘ
Иран шаһы һәзрәтләри бүтүн Русија императору һәзрәтләринә өз сәмими достлуғуна сүбут олараг, бу маддә илә һәм өз вәрәсәләри вә Иран тахт-таҹынын варисләри адындан, јухарыда ҝөстәрилән сәрһәд хәтти арасында вә Гафгаз сыра дағлары вә Хәзәр дәнизи арасында јерләшән бүтүн торпагларын вә бүтүн адаларын, бунунла бәрабәр һәмин мәмләкәтләрдә јашајан бүтүн көчәри вә башга халгларын әбәди заманәдәк Русија империјасына мәхсус олдуғуну тәнтәнә илә таныјыр.
VI МАДДӘ
Иран шаһы һәзрәтләри һәр ики дөвләт арасында баш вермиш мүһарибә илә Русија империјасына вурулмуш хејли зијана, һәмчинин Русија тәбәәләринин дүчар олдуғу гурбанлара вә иткијә һөрмәт әламәти олараг, онларын әвәзини пул тәзминаты илә өдәмәји өһдәсинә ҝөтүрүр. Мүгавиләјә гошулан һәр ики јүксәк тәрәф о мүкафатын мәбләғини он курур түмән раиҹә вә ја ијирми милјон ҝүмүш манат гәрарлашдырмышдыр, онун вахты, өдәниш гајдасы вә тәминаты сөзбәсөз һазыркы трактата дахил едилә биләҹәк гүввәјә малик олан хүсуси мүгавиләдә гәрарлашдырылмышдыр.
VII МАДДӘ
Иран шаһы һәзрәтләри өз әлаһәзрәт оғлу шаһзадә Аббас Мирзәнин өз вәрәсәси вә тахт-таҹын вариси тәјин етмәк илтифатында булунан кими, Бүтүн Русија императору һәзрәтләри өз достлуг мүнасибәтләрини вә бу варислик гајдасынын тәсдигинә көмәк етмәк арзусуну ачыг-ашкар сүбут етмәкдән өтрү бундан сонра шаһзадә Аббас Мирзә һәзрәтләринин симасында Иран тахт-таҹынын вәрәсәси вә варисини, онун тахта чыхмасындан сонра исә ону о дөвләтин гануни һөкмдары һесаб етмәји өһдәсинә ҝөтүрүр.
VIII МАДДӘ
Русијанын тиҹарәт ҝәмиләри, әввәлки гајда үзрә, Хәзәр дәнизиндә вә онун саһилләри бојунҹа азад үзмәк вә бунунла бәрабәр онлара јахынлашмаг һүгугуна маликдир; ҝәми гәзасы һалларында Иранда онлара һәр ҹүр көмәк едилмәлидир. Бу үсулла Иран тиҹарәт ҝәмиләриндә дә Хәзәр дәнизиндә әввәлки гајда илә үзмәк вә Русија саһилләринә јан алмаг һүгугу верилир ки, орада ҝәми гәзасы һалларында онлара гаршылыглы сурәтдә һәр ҹүр көмәк ҝөстәрилмәлидир. Һәрби ҝәмиләрә ҝәлдикдә исә, гәдимдә олдуғу кими, јалныз Русија һәрби бајрағы алтында олан һәрби ҝәмиләр Хәзәр дәнизиндә үзә биләрләр; бу сәбәбдән дә әвввәлки мүстәсна һүгуг инди дә онлара верилир вә тәсдиг едилир ки, Русијадан башга һеч бир дөвләтин Хәзәр дәнизиндә һәрби ҝәмиләри ола билмәз.
IX МАДДӘ
Бүтүн Русија императору һәзрәтләри вә Иран шаһы һәзрәтләри һәр васитә илә онлар арасында бу гәдәр хошбәхтликлә бәрпа олунмуш сүлһ вә достлуғу бәргәрар етмәји арзулајараг, мүвәггәти тапшырыгларын иҹрасы вә ја даими галмаг үчүн бу вә ја о бири дөвләтә ҝөндәрилән јүксәк сарајларын (һөкумәтләрин) сәфирләринин, назирләринин вә ишләр мүвәкилләринин, онларын дәрәҹәсинә, разылыға ҝәлән јүксәк тәрәфләрин шәрәфинә, онлары бирләшдирән сәмими достлуға вә јерли адәтләрә ујғун олараг, еһтирамла вә (һәр биринин) ајрылыгда гәбул едилмәсини гаршылыглы сурәтдә рәва билирләр. Хүсуси протокол илә бу вә ја о бири тәрәфин әмәл етмәси үчүн бу мәзмунда мәрасим гәрарлашдырылаҹагдыр.
Х МАДДӘ
Бүтүн Русија һәзрәтләри вә Иран шаһы һәзрәтләри һәр ики дөвләт арасында тиҹарәт әлагәләринин бәрпа олунмасыны вә ҝенишләнмәсини сүлһүн бәргәрар олмасынын ән башлыҹа хејирхаһ нәтиҹәләриндән бири сајдыглары үчүн, там гаршылыглы разылыг әсасында һөкм вердиләр ки, тиҹарәтә һакимлик едилмәсинә вә гаршылыглы сурәтдә тәбәәләрин тәһлүкәсизлијинә аид олан бүтүн сәрәнҹамлар сәадәтлә јолуна гојулсун вә онлар ону гаршылыглы сурәтдә мүвәккилләр тәрәфиндән бағланаҹаг бу сүлһ мүгавиләсинин ејни ҝүҹлү һиссәси сајылмалы олан вә она әлавә едилән ајрыҹа Акт илә изаһ етсинләр. Иран шаһы һәзрәтләри, габаглар олдуғу кими, Русијаја тиҹарәтин хејринә тәләб олунан һәр јерә консуллар вә тиҹарәт аҝентләри тәјин етмәк һүгугу верир вә өһдәсинә ҝөтүрүр ки, һәр икисинин мәијјәти он нәфәрдән чох олмајаҹаг консул вә аҝентләрә һамилик ҝөстәрсин ки, онлар өз рүтбәләринә верилмиш шан-шөвкәт вә үстүнлүкләрдән истифадә етсинләр. Бүтүн Русија императору һәзрәтләри өз тәрәфиндән Иран шаһы һәзрәтләринин консул вә ја тиҹарәт аҝентләринә мүнасибәтдә буна там мүвафиг әмәл едилмәсинә вәд верир. Иран һөкумәтинин Русија аҝентинә вә ја консулуна әсаслы шикајәти оларса, Русија назири (сәфири) вә ја онун шаһ һәзрәтләри сарајы јанында ишләр мүвәккили, ја да онларын билаваситә рәиси өз мүлаһизәсинә әсасән ҝүнаһкары вәзифәсиндән узаглашдыра вә ону мүвәггәти олараг диҝәр шәхсә һәвалә едә биләр.
ХI МАДДӘ
Гаршылыглы сурәтдә тәбәәләрин бүтүн тәләбләри вә мүһарибә илә дајандырылмыш башга ишләр сүлһ бағландыгдан сонра әдаләтлә бәрпа олунаҹаг вә һәлл едиләҹәкдир. Гаршылыглы сурәтдә тәбәәләрин өз араларында бу вә ја о бири һөкумәтин хәзинәсинә мүгавилә тәәһһүдләри дәрһал вә тамамилә тәмин едилмәлидир.
ХII МАДДӘ
Барышыға ҝәлән јүксәк тәрәфләр тәбәәләрин хејри үчүн өзләринин үмуми разылығы үзрә гаршылыглы сурәтдә гәрара алмышдыр: онлардан Аразын һәр ики тәрәфиндә тәрпәнмәз әмлака малик оланларына үч ил вахт верилмәлидир ки, онлар бу мүддәт әрзиндә ону азад сурәтдә сатсынлар вә дәјишсинләр. Лакин бүтүн Русија императору һәзрәтләри она аид олдуғуна ҝөрә, кечмиш Ирәван сәрдары Һүсејн ханы, онун гардашы Һәсән ханы вә кечмиш Нахчыван һакими Кәрим ханы бу илтифатлы сәрәнҹамдан кәнар едир.
ХIII МАДДӘ
Ахырынҹы вә ја бундан габагкы мүһарибәнин ҝедишиндә әсир алынмыш һәр ики тәрәфин бүтүн һәрби әсирләри, бунунла бәрабәр һәр ики һөкумәтин нә вахтса әсир дүшмүш тәбәәләри гаршылыглы сурәтдә азад едилмәли вә дөрд ај әрзиндә гајтарылмалыдыр; онлар һәјати азугә вә диҝәр тәләбатларла тәмин едилмәли вә онлары гәбул етмәк вә сонракы јашајыш јеринә јолламаға сәрәнҹам вермәк үчүн һәр ики тәрәфдән ајрылмыш комиссарлара вермәкдән өтрү Аббасабада ҝөндәрилмәлидирләр. Разылыға ҝәлән јүксәк тәрәфләр һәр ики тәрәфдән әсир дүшмүш, лакин олдуглары јерин узаглығына вә ја башга бир сәбәбә вә ја вәзијјәтә ҝөрә ҝөстәрилән мүддәтә гајтарыла билмәјәҹәк бүтүн һәрби әсирләрә, һабелә Русија вә Иран тәбәәләринә дә бу јолла јанашаҹаглар. Һәр ики дөвләт беләләринин һәр бир вахт тәләб едилмәсиндә өзүнә дәгиг вә гејри-мәһдуд һүгуг верир вә өһдәсинә ҝөтүрүр ки, онлар ашкар едилдикдә вә ја онлар һаггында тәләбләр алындыгда гаршылыглы сурәтдә онлары (бир-биринә) гајтарсынлар.
ХIV МАДДӘ
Разылыға ҝәлән јүксәк тәрәфләрдән һеч бири ахырынҹы мүһарибәнин башланмасынадәк вә ја о вахты диҝәринин тәбәәлијинә кечмиш олан сатгынларын вә фәрариләрин верилмысини тәләб етмәјәҹәкдир. Иран һөкумәти бу гачгынлардан бәзиләринин вә онларын көһнә һәмвәтәнләринин вә ја һакимијјәти алтында оланларын арасында гәрәзли әлагәләрдән гаршылыглы сурәтдә баш верә биләҹәк зәрәрли нәтиҹәләрин гаршысыны алмаг үчүн, өһдәсинә ҝөтүрүр ки, инди вә ја сонралар Русија һөкумәтинин адбаад ҝөстәрдији адамларын Аразла Чара чајынын, Урмија ҝөлүнүн, Ҹакату чајынын вә Гызыл Үзән чајынын Хәзәр дәнизинә төкүлдүјү јер арасында јаратдығы һүдуддакы өз торпагларында олмасыны гадаған едәҹәкдир. Бүтүн Русија императору һәзрәтләри өз тәрәфиндән Иран гачгынларынын Гарабағ вә Нахчыван ханлыгларында вә Ирәван ханлығынын Араз чајынын сағ саһилиндә јерләшән һиссәсиндә јурд салмасына вә ја јашамасына (һәр һансы) бир гәрарда иҹазә вермәјәҹәјини вәд едир. Лакин өзлүјүндә ајдындыр ки, анҹаг рәсми рүтбә дашыјан вә ја мүәјјән ләјагәт саһиби олан адамлара: шәхси нүмунәләри, нәсиһәт вә ҝизли әлагәләри илә кечмишдә онларын идарәсиндә вә ја һакимијјәти алтында олан әввәлки һәмвәтәнләринә зәрәрли тәсир ҝөстәрә билән хан, бәј вә дини рәисләр вә ја моллалара гаршы бу шәртин ҝүҹү вар вә олаҹагдыр. Үмумијјәтлә, һәр ики дөвләтин сакинләринә ҝәлдикдә исә, разылыға ҝәлән јүксәк тәрәфләр гәрара алыр ки, һәр ики тәрәфин бир дөвләтдән о биринә кечмиш вә ја бундан сонра кечәҹәк тәбәәләри онларын кечдији һөкумәтин иҹазә вердији һәр јердә јурд сала вә јашаја биләр.
ХV МАДДӘ
Шаһ һәзрәтләри өз дөвләтинә сакитлији гајтармаг вә өз тәбәәләриндән һазырки мүгавилә илә бу гәдәр хошбәхтликлә баша чатмыш мүһарибәдә төрәдилмиш бәдбәхтликләри даһа да артыра билән һәр шеји кәнар етмәк кими хејирли, хиласедиҹи нијјәтлә һәрәкәт едәрәк, Гафгаз адланан вилајәтин бүтүн әһалисинә вә мәмурларына бүсбүтүн вә там бағышланма әта едир. Һансы дәрәҹәјә мәхсус олмасындан асылы олмајараг, онлардан һеч кәс өз һәрәкәтинә вә ја мүһарибә әрзиндә вә ја Рус ордусунун ады чәкилән вилајәти мүвәггәти тутдуғу заман давранышына ҝөрә тәгибә, дини әгидәсинә ҝөрә тәһгирә мәруз галмамалыдыр. Бундан башга о мәмур вә сакинләрә бу ҝүндән башлајараг өз аиләси илә бирликдә Иран вилајәтиндән Русијаја сәрбәст кечмәк, һөкумәт вә јерли рәислијин һеч бир манечилији олмадан онларын сатлыг малына вә ја әмлакына вә әшјаларына һәр һансы ҝөмрүк вә верҝи гојулмадан тәрпәнән мүлкијјәтини апармаг вә сатмаг үчүн бир ил вахт верилир. Тәрпәнмәз мүлкә ҝәлдикдә исә, онун сатылмасы вә ја онун һаггында өзхошуна сәрәнҹам үчүн беш иллик мүддәт мүәјјән едилир. Лакин бу бағышланма гејд олунан бир иллик мүддәт баша чатанадәк мәһкәмә ҹәзасы дүшән ҝүнаһ вә ја ҹинајәт ишләмиш адамлара шамил едилмир.
ХVI МАДДӘ
Мүвәккилләр бу сүлһ мүгавиләси имзаландыгдан сонра, гаршылыглы сурәтдә тәхирә салынмадан тәҹили олараг, һәрби әмәлијјатларын кәсилмәси һаггында бүтүн јерләрә хәбәр вә лазымы фәрман ҝөндәрмәлидир. Ејни мәзмунда ики нүсхәдә тәртиб едилмиш, һәр ики тәрәфин мүвәккилләри тәрәфиндән имзаланмыш, онларын ҝербли мөһүрләри илә тәсдиг едилмиш вә гаршылыглы олараг бир-биринә верилмиш бу сүлһ мүгавиләси бүтүн Русија императору һәзрәтләри вә Иран шаһы һәзрәтләри тәрәфиндән тәсдиг вә ратифаксија едилмәли вә онларын имзаладығы ратификасија мәтнләри тәнтәнәли шәкилдә һәр ики тәрәфин мүввәкилләри тәрәфинҹдән дөрд ај әрзиндә вә ја мүмкүн олдугҹа даһа тез дәјишдирилмәлидир. Феврал ајынын 10-да Исанын анадан олмасынын 1828, Мүәззәм Шабан ајынын 05-дә 1243-ҹү Һиҹри Гәмәри илиндә, Иран хариҹи ишләр назири Мирзә Әбүлһәсән Хан тәрәфиндән Түркмәнчај кәндиндә бағланмышдыр.
Әслинә гол чәкмишләр: Иван Паскович, А. Обрезков.
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
