Аллаһшүкүр Пашазадә: “Хаменеjи илә Азәрбаjҹан дилиндә сөһбәт етдик”

Әһли Беjт (әлеjһимус сәлам) -АБНА- Хәбәр Аҝентлиjинин вердиjи хәбәрә әсасән, “ИШИД ССРИ Әфганыстана ҝирәндә jаранды”
Гафгаз Мүсәлманлары Идарәсинин (ГМИ) сәдри, Шеjхүлислам Һаҹы Аллаһшүкүр Пашазадәнин АПА-jа мүсаһибәси
- Һөрмәтли Шеjх, бу jахынларда Ирана баш тутмуш сәфәриниз чәрчивәсиндә ҝөрүшләриниз, беjнәлхалг конфрансда чыхышыныз олду. Сәфәринизин jекунларыны неҹә гиjмәтләндирирсиниз?
- Бисмиллаһир-Рәһманир-Рәһим! Бизи ағаjи Аjәтуллаһ әл-үзма Насир Мәкарим “Екстремист вә тәкфирчи ҹәрәjанлар Ислам алимләринин бахышында” мөвзусунда кечирилән беjнәлхалг конфрансда иштирак етмәк үчүн дәвәт етмишди. Мән о конфрансда ән ағрылы мөвзу - дини радикализм мөвзусунда чыхыш етдим, тәклифләр сәсләндирдим. Бу чыхыш исә демәк олар ки, о конфрансын ана хәттини тәшкил етди. Чыхышымда радикализмдән, екстремизмдән, тәкфирчиликдән, еjни заманда мүхтәлиф jоллардан истифадә едиб Ислама гаршы мүбаризә апаранлардан, ИШИД вә она охшар террорчу групларын jарадылмасындан, Исламы дүнjада ҝөздән салмаг үчүн апарылан сиjасәтдән данышдым. Конфрансын иштиракчылары олараг бүтүн дүнjа үчүн тәһлүкә jарадан гүввәjә гаршы мүбаризә апармаг һаггында фикирләшмәjә топлашмышдыг. Бу ҝүн бу гүввәнин төрәтдикләри елә формада баш верир ки, мүсәлманлар бирликдә олмасалар, бирликдә гәрар вермәсәләр, буна гаршы ҹидди мүбаризә алынмаjаҹаг вә нәтиҹәси ағыр олаҹаг.
Әслиндә ИШИД нәдән jараныб? ИШИД елә мәсҹидләрдән, орада кимләрсә тәрәфиндән тәрбиjә олунмуш ҹаванлардан jараныб. Инди фикирләшмәк лазымдыр, биз һарада сәһв етдик ки, ҝөзүмүзүн габағындакы мәсҹидләрдә ҹаванлар бу jола дүшдү? Ахы бу нә үчүн олду вә бунун архасында кимләр даjаныр? Бу ҝүн мүсәлман дөвләтләриндә бу гүввәләрдән истифадә едәнләр, ону jараданлар өзләри дә хофа дүшүбләр. Онлар өзләри үчүн дә тәһлүкә jарадыблар. Бу ҝүн ИШИД әсас мөвзудур. Бәзән мәнә елә ҝәлир ки, ора гошулмаг үчүн ҝедәнләрдә һамымызын, елә ГМИ сәдри кими мәним дә бәлкә ҝүнаһым вар. Онда бәс Авропадан ҝедиб ора гошуланлара ҝөрә ҝүнаһкар кимдир? ИШИД бу ҝүнләрдә jаранмаjыб. ИШИД, радикал груплар әслиндә ССРИ Әфганыстана ҝирән вахтларда jаранды. Бунларын jаранмасынын да әсасыны елә АБШ өзү гоjду. Гәрб дөвләтләри дә бурада иштиракчы олду. Мәгсәд бу груплардан истифадә едиб ССРИ-ни дағытмаг иди вә дағытдылар. Бунунла да бу групларын, онлары бүрүjән фикирләрин әсасы гоjулду. Ола билсин, инди ИШИД адланыр, амма о вахт башга ҹүр адланыб, ондан сонра башга ҹүр, ҝәләҹәкдә дә башга ҹүр адлана биләр. Амма маһиjjәт еjнидир. Сабаһ бир дә ҝөрдүн ИШИД адыны силиб, башга ад гоjаҹаглар. Геjд еләдиjим вахтда бу фикир формалашмаға башлаjандан бунларын малиjjәсинин дә әсасы гоjулду. О гәдәр ҝүҹләндирдиләр ки, сонрадан АБШ-ын өзүнә гаршы олдулар.
Суриjада, Ирагда вә диҝәр охшар әразиләрдә баш верән мәлум һадисәләрин архасында да әлбәттә ки, һәмин бәзи гүввәләр даjаныр. Мәсәлән, ҝөтүрәк Суриjанын Кобани шәһәрини. Инди ҝуjа бөjүк дөвләтләр jығышыблар ки, “ҝәлин Кобанини азад едәк”. Амма азад едә билмирләр. Бәс һаны онларын ҹар чәкдикләри гүввәләри? Нә үчүн бу гәдәр дөвләт бирләшиб, амма бир шәһәри террорчу тәшкилатдан азад едә билмир? Ҝәлин онлардан сорушаг, һәгигәтән бу шәһәри ИШИД-дән азад етмәк истәjирләр, jохса неҹә? Ниjә бу оjуну оjнаjырлар? Бу сиjасәт деjил, бәс нәдир? Јахшы. Ниjә адында Исламы һәкк едән ИШИД бир дәфә Фәләстин мәсәләсини галдырмыр? Сионизмин гаршысында нә үчүн бир дәфә мәсәлә галдырмыр? Амма бүтүн ишләри-ҝүҹләри мүсәлманлары гырмагдыр, геjри-инсани һәрәкәтләри нүмаjишкаранә сурәтдә етмәкдир.
Бу ҹәбһәни Гәрб дөвләтләри, АБШ jаратды вә бундан барjер дүзәлтмәк истәдиләр. Буна сәбәб мүхтәлиф ниjjәтләри илә jанашы, Исламы интеграсиjадан мәһрум етмәкдир. Амма Гәрб дөвләтләринин өзүндә белә бу ҝүн инсанларын зеһниндә Ислам давам едир, ҝенишләнир. АБШ-да, Франсада, Италиjада бу даһа ҝениш ҹәрәjан едир. Онлар инсанларын, хүсусилә Гәрб христианларынын зеһниндә белә бир барjер jаратмаг истәjирләр ки, Ислам өлдүрүҹү, мәһведиҹи, кәсиҹи бир диндир. Тәәссүф ки, бу гәбуледилмәз геjри-һәгигәтин реаллашмасына бу ҝүн мүәjjән дәрәҹәдә наил олдулар. Бу ҝүн өзүнү мүсәлман елан едән кәс “Аллаһу әкбәр!” деjиб бир мүсәлманын башыны кәсир. Һеч билирсиниз бу фактлар һансы дәһшәтин ҝәлмәсинин әламәтидир? Ахы Аллаһын һөкмү, Пеjғәмбәрин (с.ә.с.) буjуруғу вар ки, бир инсан “Лаилаһәилләллаһ, Муһәммәд Рәсулуллаһ” деjирсә, онун ганы диҝәр мүсәлмана һарамдыр. Ону өлдүрмәк олмаз! Амма инди о мүсәлманы нәинки өлдүрүрләр, “Аллаһу әкбәр!” деjиб башыны кәсирләр. Бу, Ислама сығмаjан, Ислама jахын ҝәлмәjән бир һалдыр. Бах, Исламы белә мәһв едирләр. Инди биз хариҹә ҝедәндә мүсәлман кими һансыса авропалынын гаршысына чыханда онун ағлына илк нөвбәдә ИШИД ҝәлир, өлмәк, баш кәсмәк, дағытмаг ҝәлир. ИШИД килсәләри дә jандырыр ахы. Мисирдә, Ирагда, Суриjада бунларын шаһиди олуруг.
Биз мүсәлманларын да чатышмаjан ҹәһәти одур ки, мүбаризә формасыны, тәблиғат формасыны елә ҝөтүрүрүк ки, бир-биримизә гаршы гоjулан формалардан ибарәт олур. Сүнни-шиә проблемләри бундан гаjнагланыр. Бу бизим зәифлиjимиздир. Јени мәзһәбләрин, тәригәтләрин jаранмасы бундан гаjнагланды вә өзүмүзү бөjүк тәһлүкәләрлә үз-үзә гоjду. Бу, Азәрбаjҹанын өзүндә дә охшар баш верди. Гапалы Совет Иттифагы дағылан кими мүстәгиллиjимизин илк илләриндә бураjа дүнjанын мүхтәлиф jерләриндән мүхтәлиф инсанлар аjаг ачды. О вахт бизим инсанларын һәр шеjи олса да, дин мәсәләсиндә зәиф идиләр. О вахт ҹәми 17 мәсҹидимиз варды. Аjаг ачыб бура ҝәлән инсанлар да о вахт ҝөзәл билирдиләр ки, бу инсанлары мәнәви ҹәһәтдән ҹәлб етмәк проблем деjил. Беләликлә, о инсанлар бизим өлкәjә ҝәлдиләр вә о дөврдәки сәриштәсиз дөвләт рәһбәрләри илә бирбаша әлагә jарада билиб иҹазә алдылар вә башладылар мәсҹидләр тикмәjә, дини билдикләри кими тәблиғ етмәjә. Мәһз о инсанлар 72 мәсҹид тикдиләр ки, мәним буна ГМИ сәдри кими һеч бир иҹазәм дә олмады. Чүнки мән билирдим ки, бу дүзҝүн деjил. Амма мәсҹидләр тикилди вә о инсанлары ҝөндәрән һәр дөвләт өз идеjасыны Азәрбаjҹанда тикилән о мәсҹиддә jерләшдирә билди. Вәһһабилик, тәкфирчилик мәсҹидләрдә о вахтдан jаjылмаға башлады. Онларын мәгсәди Азәрбаjҹанда Исламы инкишаф етдирмәк деjилди. Садәҹә, jени мүстәгил олмаға башлаjан Азәрбаjҹанда һәр бир дөвләт өз “Исламыны” гурмаға башлады. Рәһмәтлик Һеjдәр Әлиjев һакимиjjәтә ҝәләндән сонра ҝөрүшүмүздә бу мәсәләни мүзакирә етдик. Мән бу мәсәләни тәфсилаты илә она данышдым. О, мәним дедикләрими гәбул етди вә биз бирликдә jени аддымлар да атдыг. Биринҹи дәфә мәсҹидә ҝәлди, Тәзә Пирдә чыхыш етди. Биз бирликдә дини мәсәләләрдә нәләрсә етдик. Амма тәәссүф ки, чох ҝеҹ иди. Мүәjjән мәсәләләр артыг көк салмышды вә чәтинликләр jаранмышды. Бу ҝүн дә мәһз о jаранан чәтинликләрлә үз-үзәjик. Бу ҝүн дә о көк салан мәсәләләр давам едир. Һәлә биз она гаршы ола-ола, - шәхсән мән әввәлдән онлара гаршы олмушам, - мүәjjән гәдәр гаршысыны ала билсәк дә, тәһлүкә jенә галды, тәкфирчиләр, радикал груплар меjдана ҝәлди вә чохалды. Ичиндән дә ИШИД чыхды. Инди нәинки биз, бүтүн Ислам бундан әзиjjәт чәкир. Пеjғәмбәрин (с.ә.с.) бизә гоjуб ҝетдиjи Исламы дүзҝүн тәблиғ олунмамасы үзүндән бу вәзиjjәтә ҝәлдик чыхдыг.
Бүтүн бунлардан сонра биринҹи дәфә олараг сырф бу мөвзуда конфранс Иранда кечирилди вә биз ора топлашдыг. Биз миннәтдарыг ки, Иран дөвләти бу конфрансы кечирди вә белә бир мәсәләнин һәллини мүзакирә олараг ортаjа гоjду. Орада һәм шиәләр, һәм дә сүнниләр топлашмышды. Һәр милләтдән, һәр диндән нүмаjәндәләр варды. Һамысы бирликдә тәәссүфләнирди ки, вахтында топлаша билмәдик вә бу ҝүн бу ҹүр тәһлүкә илә үз-үзә галдыг. Гәрар да бу олду ки, бу ҹүр топланмалар давам етсин. Нөвбәти ҝүнләрдә jенә Мисирдә, Сәудиjjә Әрәбистанында топлашмағы гәрара алдыг. Әсас одур ки, Ислам аләмини оjадыб Гәрб дөвләтләринин бизә гаршы башладығы бу оjуну анлада билдик. Бунун бүнөврәси jохдур. Буну Гәрб дөвләтләри jарадыб вә мәһв олуб ҝедәҹәк. Анҹаг башга ИШИД jаранмаjаҹагмы? Ады башга олан нөвбәти дәстә jаранмаjаҹагмы? Әсас мәсәлә тәкфирчиликдир. Проблем, тәһлүкә будур. Тәкфирчилик Исламдан истифадә едиб Ислама гаршы апарылан мүбаризәдир ки, бу да дәһшәтләрлә мүшаһидә олунур.
- Бу радикалларын һәмин өлкәләрдәки фәаллығынын ҝәләҹәкдә Азәрбаjҹанда олмасы ҝөзләниләндирми?
- Башга өлкәләрлә мүгаjисәдә биздә тәһлүкә һәлә чох аздыр. Сон вахтлар Дини Комитәнин сәдри Мүбариз Гурбанлынын, дөвләт мүшавири Камал Абдулланын фәалиjjәти, онларын тез-тез раjонлара сәфәрләри, диндарларла ҝөрүшләри, топлантылар кечирмәләри чох jахшы нәтиҹәләр верир. ГМИ олараг һәр аj мүхтәлиф бөлҝәләрдән һәм сүнни, һәм дә шиә мәзһәбиндән олан 60 дин адамыны jығыб курслар кечирик. Бу курслара һүгуг-мүһафизә органлары, башга тәшкилатлардан да инсанлар ҹәлб олунур, диндарларла сөһбәт апарыр. Президент Илһам Әлиjев бу мәсәләдә бизә чох бөjүк дәстәк верир. Инди биз ишләри бу формада апарырыг ки, нәjинсә гаршысыны вахтында алаг. Амма бу о демәк деjил ки, бунунла һәр шеj һәлл олунду. Гафгазын Шеjхи кими бөлҝәдә, хүсусән Дағыстанда баш верән һадисәләри ҝөзәл ҝөрүрәм. О һадисәләрин Азәрбаjҹанда инкишаф етмәмәси үчүн Дағыстанда, Чеченистанда Азәрбаjҹан сәмтинә мүәjjән сәрһәдләр олмалыдыр. Сон вахтлар Гафгазын дини лидерләрини тез-тез чағырырам, сөһбәтләр апарырам. Бу jахынларда Кабардин-Балкарда бөjүк бир топланты кечирдим, Гафгазын бүтүн дини лидерләрини топлаjыб мүзакирәләр апардыг. Јәни имканым дахилиндә о һадисәләрин ҝәлиб бизим сәрһәдимизә чатмасыны ҝөрмәк истәмирәм. Бу, истәр Түркиjәдән, истәр Ирандан бөлҝәмизә ҝәлә биләр. Билирсиниз, елә мәнәви мәсәләләр вар ки, гардаш олсаг да, биз ону паjлаша билмәрик. Мәсәлән, бурда бир инсан ата-бабадан шиәдирсә, демәли, о да шиә олаҹаг. Сүннидирсә, сүнни олаҹаг. Онун әгидәсини дәjишә билмәрик.
- Сәфәр чәрчивәсиндә Иранын али дини лидери Аjәтуллаһ Сеjид Әли Хаменеjи илә дә ҝөрүшүнүз олду. Ҝөрүшдә һансы мараглы мәгамлар мүзакирә олунду?
- Мәним үчүн ән мараглы мәгам онун мәнимлә Азәрбаjҹан дилиндә данышмасы олду. Бу, мәним онунла илк ҝөрүшүм деjилди. Ингилаб әрәфәсиндә, ондан сонракы вахтларда ҝөрүшләримиз олуб. Һәтта о вахт Аjәтуллаһ Хомеjнинин вәфатындан 7 ҝүн сонра ҝөрүшдүjү илк шәхс мән олмушам. О вахт ҝөрүшәндә һәтта Иранын хариҹи ишләр назири она деjәндә ки, аға, фарсҹа даныш, о ҹавабында деди ки “имкан вер бир аз түркләшәк”. Азәрбаjҹаны jахшы билән, Һеjдәр Әлиjевә бөjүк еһтирам едән шәхсдир. Илһам Әлиjевлә дә мүнасибәтләрә бөjүк өнәм верир.
Кечирдиjим ҝөрүшләрдә дә Иран-Азәрбаjҹан мүнасибәтләри, дини бахымдан башга әнәнәви-тарихи бағлылыглары бир даһа геjд едиб, әсас мөвзуну етдик. Гарабағ мәсәләсини дә ҝүндәмә ҝәтирдик. Онлара дедим ки, руслар Әфганыстана ҝирди, һеч ким динмәди, Ермәнистан Гарабағы зәбт етди, мәсҹидләримизи дағытды, һеч ким динмәди, Ираг вә Суриjа дағыдылды, jенә һеч ким динмәди. Чүнки мүсәлманларда бирлик олмады. Шәхсән мән о дөврдә бүтүн дини лидерләрә дәфәләрлә мүраҹиәт етдим ки, Гарабағда Ислам мәбәдләри дағыдылыр, мүсәлманлар гырылыр, бирләшәк. Инди һеч олмаса баша дүшмәк лазымдыр ки, бизим бирлиjә даһа чох еһтиjаҹымыз вар.
Биз Иран дөвләти илә мүнасибәтләримизи һәмишә чох jахшы етмәлиjик. Шәхсән мән буну истәjирәм. Амма бу, һансыса сәбәбдән олмамалы, бир мәзһәб үзәриндә гурулмамалыдыр. Ән азы бир мүсәлман кими олмалыдыр.
- Ҝөрүшләр заманы Иранын дөвләт телеканалы олан “Сәһәр”ин анти-Азәрбаjҹан тәблиғаты онларын нәзәринә чатдырылдымы?
- Биз онларла бу мәсәлә әтрафында чох данышмышыг, ирадларымызы билдирмишик. Мәнҹә, ахыр вахтлар бу канал артыг елә тәблиғат апармыр. Бизҹә, бу мәсәлә артыг һәллини тапараг кечмишдә галыб деjә, ҝөрүшләрдә буну галдырмадыг.
- ГМИ-нин Иранда нүмаjәндәлиjи фәалиjjәтә башлады. Азәрбаjҹан-Иран мүнасибәтләриндә бу, нә кими jенилиjә сәбәб олаҹаг?
- Биз тәк Иранда jох, УНЕСҸО-да, Авропа Шурасында да нүмаjәндәлиjимизи ачмаг истәjирик. Артыг мүвафиг мәктублар һазырламышыг вә ҝөндәририк. Русиjада, Түркиjәдә, Ҝүрҹүстанда бөjүк нүмаjәндәликләримиз вар. Ҝәләҹәкдә башга өлкәләрдә дә ола биләр. Иранда да ачылмасы бизим үчүн мараглы олду. Чүнки бәзи дини мәсәләләр, фәтвалар вар ки, нүмаjәндәлик бу мәсәләдә лазым олаҹаг. Јәни мүәjjән фәтвалар верәндә ҝөрәк уjғунлуг вар, jа jох. Бундан башга, Гумда бизим ҝәнҹләримиз тәһсил алыр. Онларла үнсиjjәт лазымдыр ки, һәгиги тәһсил алсынлар, проблемләр jаранмасын. Мән орадакы азәрбаjҹанлы тәләбәләрин чоху илә ҝөрүшдүм. Ора ҝедәнләрин ичәрисиндә анҹаг әгидәси үчүн, Аллаһ jолунда ҝедәнләр дә вар. Һәтта мәнә деjәнләр варды ки, “бу мәктәб АБШ-да да олсаjды, охумаға ҝедәрдим”. Јәни ичләриндә чоху һәгиги дини тәһсил алмаг үчүн орададыр вә Азәрбаjҹана садигдир.
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәjә истинад лазымдыр