Әһли Бејт (әлејһимус сәлам) -АБНА- Хәбәр Аҝентлији- Вилајәти-фәгиһ мөвзусу имамәт мөвзусунун ардынҹа ҝәлдијиндән бәзән ону кәлам елминин мөвзуларындан сајырлар. Кәлам елминдә динин үсуллары, етигад мөвзулары арашдырылыр. Аллаһ, пејғәмбәрлик вә мәад кәламын әсас мөвзуларындандыр. Кәлам елминдә пејғәмбәрлик сүбута јетирилдикдән сонра суал јараныр ки, Ислам пејғәмбәриндән (с) сонра Ислам ҹәмијјәтинә ким рәһбәрлик етмәлидир? Суала ҹаваб арашдырыларкән имамәт мөвзусу диггәт мәркәзинә ҝәлир. Шиәләр дәлилләрә әсасланараг пејғәмбәрдән сонра мәсум имамларын рәһбәрлијини гәбул едирләр.
Мәсум имамларын рәһбәрлији сүбута јетирилдикдән сонра суал јараныр ки, бизим дөврүмүз кими имамлара әл чатмајан бир дөврдә рәһбәрлик мәсәләси неҹә һәлл олунур? Мәһз бу мәгамда вилајәти-фәгиһ мөвзусу ортаја чыхыр. Үсули-диндә, јәни етигад мәсәләләриндә тәглидә јол верилмәдији ашкар бир һәгигәтдир. Бәзиләри елә тәсәввүр етмишләр ки, вилајәти-фәгиһ үсул мөвзусу олдуғундан бу мәсәләдә тәглид етмәк олмаз. Вилајәти-фәгиһи гәбул едиб-етмәмәк арашдырмаларла һәлл едиләси мәсәләдир.
Амма һәгигәт будур ки, кәлам елминдә арашдырылан истәнилән бир мәсәләдә тәглидә јол верилмәдији дүзҝүн дејил. Бир сыра кәлами мөвзуларда тәглид ваҹибдир. Биринҹи гәбр ҝеҹәси мәсәләси дејиләнләрә мисал ола биләр. Биринҹи гәбр ҝеҹәси дедикдә дәфн ҝеҹәси нәзәрдә тутулур. Суал јараныр ки, биринҹи ҝеҹәнин һөкмү иҹра етмәк үчүн ҝеҹәнин дүшмәсини ҝөзләмәк лазымдырмы? Әҝәр дүнјасыны дәјишән шәхсин ҹәсәди јаныб күлә дөнмүшсә вә ја итмишсә, онун үчүн биринҹи гәбр ҝеҹәси олмур? Белә бир шәхсин биринҹи гәбр ҝеҹәсиндәки сорғу-суалы неҹә һәјата кечир? Беләҹә, биринҹи гәбр ҝеҹәси илә бағлы бир сыра суаллар јараныр. Бу вахтадәк һәмин суаллар арашдырылмамышдыр. Һәтта бу мөвзу илә хүсуси мәшғул олаҹаг ихтисас да мүәјјәнләшдирилмәмишдир. Әҝәр ихтисас олсајды, мүтәхәссисләр һәмин мөвзуну ајрыҹа арашдырар вә мөтәбәр дин алимләринин рәјләри әсасында бир гәнаәтә ҝәләрдиләр. Вилајәти-фәгиһ мөвзусу бир тәрәфдән кәлам мөвзусу олса да, маһијјәт бахымындан арашдырылмаја еһтијаҹлыдыр. Һамыда арашдырма ҝүҹү јохдур. Демәк, арашдырма ҝүҹү олмајан шәхс бу саһәдә башгаларынын рәјинә истинад етмәлидир.
Вилајәти-фәгиһ мөвзусу үсул мәсәләси олса белә вәлијји-фәгиһин һөкмүнә риајәт етмәк, онун вәзифәләрини танымаг бахымындан фигһи бир мәсәләдир. Бу сәбәбдән дә фәгиһләр өз китабларында һәмин мөвзуну арашдырмышлар. Фигһи мәсәләләрдә тәглид нәинки ҹаиздир, һәтта бәзән ваҹиб сајылыр.
Һәр һалда белә бир нөгтәни нәзәрә алмаг лазымыдыр ки, вилајәти-фәгиһ принсипинин исбаты мүтәхәссисләрин ишидир. Амма бу саһәдә чохлу суаллар јарандығындан биз садә бир диллә дәлилләри бәјан етмәли олуруг. Амма ујғун мөвзу илә әтрафлы шәкилдә таныш олмаг үчүн хүсуси әдәбијјатлары арашдырмаға еһтијаҹ вар.
Гејд етдик ки, вилајәти-фәгиһ нәзәријјәсинин исбаты үчүн һәм әгли, һәм дә нәгли дәлилләр мөвҹуддур. Нәгли дәлилләр дедикдә бу мөвзуда нәгл олунмуш рәвајәтләр нәзәрдә тутулур. Һәмин рәвајәтләрә әсасән халг һакимијјәт еһтијаҹларынын өдәнмәси үчүн фәгиһә мүраҹиәт етмәлидир. Хүсуси илә мәһкәмә системиндә фәгиһин иштиракы зәруридир. Фәгиһләр рәвајәтләрдә Пејғәмбәр (с) әманәтчиләри, онларын хәлифәләри вә варисләри кими тәгдим олунурлар. Бу рәвајәтләрин мөтәбәрлији илә бағлы мүбаһисәләр чохдур. Һазыркы сөһбәтимиздә һәмин мөвзуну арашдырмаг имканымыз јохдур. Әтрафлы мәлумат алмаг үчүн хүсуси китаб вә рисаләләрә мүраҹиәт етмәк лазымдыр. Һазыркы мөвзуда истинад едиләси рәвајәтләр арасында Өмәр ибн Һәнзәлә, Әбу Хәдиҹәдән нәгл олунмуш рәвајәтләр, Исһаг ибн Јагуба верилән ҹаваб мөтәбәр сәнәдләрә маликдир. Бу рәвајәтләрә әсасланараг фәгиһләрин имам ҹанишини олмасы принсипини гәбул едә биләрик. Гејб дөврүндә һакимин халг тәрәфиндән гәбул олунмасы илә бағлы һеч бир дәлил јохдур. Белә бир мүддәа Аллаһын рүбубијјәт шәнинә мүнасиб дејил. Шиә фәгиһләри бу мүддәаны һәтта еһтимал олараг гәбул етмирләр.
Һәр һалда гејд олунмуш рәвајәтләр фәгһин белә бир һагга малик олдуғуну јетәринҹә сүбута јетирир. Әҝәр бу рәвајәтләрин сәнәдинә шүбһә едән олса, өнҹә ҝөстәрдијимиз әгли дәлилләр өз ҝүҹүндә галыр.
Мүгәддимә шәрһдән сонра вилајәти-фәгиһ үсул-идарәсинин әгли дәлилләрини зикр едәк:
1. Фәгиһләр арасында Шејх Сәдугун “әкмалуд-дин” китабында вердији бир сәнәд мәшһурдур. Бу сәнәд имам Меһдинин (әҹ) Исһаг ибн Јагуба ҹавабындан ибарәтдир. Һәмин мәктубда Исһаг ибн Јагуб бир сыра мөвзуларда, о ҹүмләдән, гејб дөврүндә баш верәҹәк һадисәләрлә бағлы имама суаллар үнванлајыр. Имам Меһди (әҹ) ҹаваб олараг бујурур: “Баш верәҹәк һадисәләрдә бизим рәвајәтчиләримизә мүраҹиәт един. Чүнки онлар сизин үчүн мәним һөҹҹәтим, мән онлар үчүн Аллаһын һөҹҹәтијәм.”[27]
Бу рәвајәт “Һәвадисул-вагиә” адланыр. Биз рәвајәтә верилмиш адын мәнасыны анласаг вилајәти-фәгиһ нәзәријјәсинин сүбутлары ајдын олар.
Мәктубун мәтниндә ишләдилмиш “Һәвадисул-вагиә” ифадәсинин шәри мәсәләләрә ишарә олунмасы шүбһәли ҝөрүнүр. Әввәла, бу гәбил мәсәләләрин ајдынлашдырылмасы үчүн дин алимләринә, Пејғәмбәр (с) вә имам бујуруглары илә таныш инсанлара мүраҹиәт етмәк лазымдыр. Шәриәт мәсәләсини өјрәнмәк үчүн имама мүраҹиәт етмәк зәрури дејил. Имамларын дөврүндә дә шәри мәсәләләри ҹавабландырмаг сәлаһијјәти имамлар тәрәфиндән Јунис ибн Әбдүррәһман, Зәкәријја ибн Адәм кими биликли инсанлара һәвалә олунмушдур. Имамын кичик гејб дөврүндә һәмин вәзифәни дөрд наиб иҹра етмишдир. Бир сөзлә, шәри мәсәләләрә ҝөрә мәсума јох, алимә мүраҹиәт олунмасы јени бир мәсәлә дејил. Икинҹиси, әҝәр Исһаг ибн Јагуб “Һәвадисул-вагиә” дејәркән шәри мәсәләләри нәзәрдә тутсајды, һалал-һарам вә ја шәри вәзифә ифадәләрини ишләдәрди. “Һәвадисул-вагиә” ифадәсинин шәри мәсәләләрә ишарә олмасы илә бағлы һеч бир дәлил јохдур. Үчүнҹүсү, бир сөзү мәналандыраркән онун лүғәт мәнасыны нәзәрә алмаг лазымдыр. “Һәвадисул-вагиә” ифадәсиндә шәри мәсәләләр мәнасы анлашылмыр. Бу ифадә ҝениш әһатәјә малик бир ифадәдир вә ону ишләдәркән шүбһәсиз ки, иҹтимаи проблемләр вә һадисәләр нәзәрдә тутулмушдур. Бәли, Исһаг ибн Јагуб имам Меһдидән (әҹ) гејб дөврүндәки иҹтимаи мәсәләләр вә вәзифәләр һаггында сорушур. Имам Меһди (әҹ) она ҹаваб олараг бујурур ки, бу барәдә бизим һәдисләримизи нәгл едәнләрә мүраҹиәт един. Мәлум олур ки, һәдис равиләри дедикдә ким нәзәрдә тутулур.
Бир шәхс иддиа едә биләр ки, һәдис рависи дедикдә үсули-кафи вә ја вәсаилуш-шиә кими рәвајәт китаблары нәзәрдә тутулмушдур. Амма азҹа диггәт јетирдикдә мәлум олур ки, бу јанлыш тәсәввүрдүр. Бизим дөврүмүздә Пејғәмбәр (с) вә мәсумларын дилиндән һәдис нәгл етмәк истәјәнләр һәмин һәдисин һәгигәтән нәзәрдә тутулан шәхс тәрәфиндән бујурулдуғуну сүбута јетирмәлидир. Әкс тәгдирдә онун мәсумун дилиндән нә исә демәк һаггы јохдур. Һәдисин мөтәбәрлији сүбута јетмәсә, бу шәхс Пејғәмбәр (с) вә мәсумлара ифтира јахмыш олур. Белә бир ифтира бөјүк ҝүнаһдыр. Беләҹә, Пејғәмбәр (с) вә ја имамдан һәдис нәгл етмәк истәјән шәхс мөтәбәр шәри дәлил ҝөстәрмәлидир. Һәдиси бу шәкилдә нәгл етмәк үчүн ихтисас лазымдыр. Белә бир ихтисас исә мүасир елм саһәләриндә верилмир. Јалныз фигһ елми өјрәнмиш фәгиһ һәмин ихтисаса маликдир. Демәк, һәдис равиләри дедикдә фәгиһләр вә дин алимләри нәзәрдә тутулмушдур.
“Һәвадисул-вагиә” вә “рувати һәдис” ифадәләринин шәрһиндән ҝөрүнүр ки, имам өз мәктубунда фәгиһләрә вә дин алимләринә мүраҹиәт едилмәсини ҝөстәриш верир. О бујурур ки, иҹтимаи проблемләрлә растлашдыгда фәгиһләрә мүраҹиәт олунсун вә фәгиһләр имамын инсанлара һөҹҹәтидир. Бу ҹүмләнин гејб дөврүндә вилајәти-фәгиһ мәфһумуну да әһатә етмәси ајдын ҝөрүнүр.
2. Вилајәти-фәгиһин исбаты үчүн истинад едиләҹәк диҝәр бир һәдис өмәр ибн Һәнзәләдән нәгл олунмушдур. Бу һәдисдә имам Садиг (ә) дини вәзифәләрин өјрәнилмәси, ихтилафларын һәлли үчүн мәрҹә алимә мүраҹиәт едилмәсини ҝөстәриш верир. Имам бујурур: “Сизләрдән һәр һансыныз бизим һәдисләрин рависи олса, бизим бујурдуғумуз һалал-һарамы билсә, һөкмләримизи таныса, ону һаким кими гәбул един. Һәгигәтән, мән ону сизә һаким тәјин едирәм. Онун вердији һөкмү гәбул етмәјәнләр Аллаһын һөкмүнү јүнҝүл сајмыш, бизи рәдд етмишдир. Бизи рәдд едән Аллаһы рәдд етмиш олур. Аллаһы рәдд етмәк исә ширкдир.”[28]
Шүбһәсиз ки, бу һәдисдәки ифадәләр дини һөкмләрдә вә мәсәләләрдә фәгиһ вә мүҹтәһид олмајан шәхсә тәтбиг едилә билмәз. Һеч шүбһәсиз, имам фәгиһләри вә дин алимләрини нәзәрдә тутмушдур. Имам онлары халга һаким кими танытдырыр вә фәгиһин һөкмүнү өз һөкмү кими тәгдим едир. Мәсум имамын һөкмүнә әмәл етмәк ваҹибдир. Демәк, фәгиһин дә һөкмүнә әмәл етмәк зәрури олур. Имамын бујурдуғу кими, фәгиһин һөкмүнү гәбул етмәмәк мәсум имамын һакимијјәтини гәбул етмәмәк кимидир. Мәсумун һөкмүнү рәдд етмәк бөјүк ҝүнаһдыр вә бағышланмыр. Чүнки мәсум имамын һөкмүнү гәбул етмәмәк Аллаһын тәшрии һакимијјәтини гәбул етмәмәк кимидир. Рәвајәтдә бу ҝүнаһ Аллаһа гаршы ширк һәддиндә таныныр. Гурани-кәрим ширк барәдә бујурур: “Һәгигәтән, ширк чох бөјүк зүлүмдүр;”[29] “Һәгигәтән, Аллаһ Она шәрик гошаны бағышламаз, бундан ашағы ҝүнаһы истәдији шәхсә бағышлајар.”[30]
Бу шәриф рәвајәтә әсасән фәгиһин
