Исраил дәјишә биләрми?
1948-ҹи илин декабрында бир груп ҝөркәмли Америка јәһудиси, о ҹүмләдән даһи физик Алберт Ејнштејн тәрәфиндән Нју-Јорк Тимес гәзетинин баш редакторуна мараглы мәктуб үнванланыб.
Мәктубда Исраил “Азадлыг” Партијасынын лидери Менаҹһем Беҝинин АБШ-а сәфәриндән вә онун АБШ тәрәфиндән дәстәкләнә биләҹәјиндән нараһатлыг ифадә едилир. Мәктубун мараглы тәрәфи ондан ибарәтдир ки, дүнја шөһрәтли алимләр Исраил сијаси тәшкилатларынын фашист характерли олдуғуна вә Исраилдә фәләстинлиләрә гаршы гејри-һуманист мүнасибәтә ачыг етираз билдирирләр.
Мәктубда динҹ јерли әһалинин Исраил силаһлылары тәрәфиндән гәтлә јетирилмәсинә етираз едән елм хадимләри Фәләстин әразисиндә баш верән иргчи сијасәтин, тәәссүф ки, һеч дә тәкҹә Азадлыг Партијасы илә мәһдудлашмадығы гәнаәтиндә дејилдирләр.
Онлар реҝионда баш верән гејри-һуманист һадисәләрин, фәләстинлиләрә гаршы төрәдилән фаҹиәләрин, тәәссүф ки, һеч дә һәр һансы бир иргчи партијанын сијасәти илә бағлы олмадығыны вә Исраил дөвләтинин маһијјәтиндән, она дәстәк верән АБШ-ын Јахын Шәрг сијасәтиндән ирәли ҝәлдијини ачыг билдирмирләр. Лакин мәктубун маһијјәтиндән асан баша дүшмәк олур ки, бу инсанлар Америка Сионист тәшкилатлары тәрәфиндән Беҝинин вә онун фашист характерли партијасынын дәстәкләнмәсинә фаҹиә кими јанашырлар.
Онлар јанылмамышдылар. Сон 60 илдә Исраилин бу вә ја диҝәр саһәдә конкрет сијасәти вә ја реҝионда фасиләсиз һәрби гаршыдурмалар јаратмасы Авропада, Асија өлкәләриндә, һәтта АБШ-да мүхтәлиф тәшкилатлары, елм адамларыны вә ја сијаси гурумлары ҝетдикҹә нараһат етмәкдәдир. Хүсусилә, сон дөврдә Исраилин Гәзза бөлҝәсиндә төрәтдији сојгырымы елә бил тәрәггипәрвәр бәшәријјәти бир анлыг “ојатды”.
Исраил сијасәтини тәнгид етмәјә вә Сионизмин маһијјәтинә шүбһә илә јанашмаға ҹәсарәт етмәјән милјонларла инсанлар нәһајәт Исраилин нә гәдәр өзбашына вә гејри-инсани сијасәтинин шаһиди олдулар. Алман фашизминин јәһудиләрә гаршы төрәтдији вәһшиликләрә ҝөрә дүнјаны сон 60 илдә “ҝүнаһкар” вәзијјәтдә сахлајан Сионист тәблиғат машыны Гәзза һадисәләри илә бејнәлхалг ганунлары веҹинә алмадығыны сүбут етмәјә чалышды. Јенә дә минләрлә инсан Исраил өзбашыналығынын гурбаны олду.
Реҝионда төрәдилмиш ганлы һадисәләрдән сонра бејнәлхалг тәшкилатлар бир даһа “сүлһ данышыглары” ады илә Исраилин маһијјәтини ҝизләтмәјә вә онун дәјишә биләҹәјинә инамы формалашдырмаға ҹәһд ҝөстәрирләр. Лакин сон 60 илдә бир суал ҹавабсыз олараг галыр: Исраил башга ҹүр дөвләт ола биләрми?
Маһијјәти ишғалчы вә иргчи олан Исраил толерант вә сүлһпәрвәр ола биләрми? Јахын Шәргдә баш верән һадисәләр глобал дүнјада, о ҹүмләдән Ҹәнуби Гафгазда баш верән һадисәләрлә ҹидди бағлыдыр. Нәзәрә алмаг лазымдыр ки, бу кичик реҝион дүнја адлы бөјүк организми нефт адлы “ганла” тәмин едән динамик үрәк кимидир. Башга сөзлә десәк, сон 60 илдә Јахын Шәргдә баш верән һадисәләри Авропадан вә диҝәр реҝионлардан “сыхышдырылан” јәһудиләрин фәләстин торпагларына гејри-гануни јерләшдирилмәси вә бунунла разылашмајан фәләстинлиләрлә ганлы гаршыдурмаларын баш вермәси кими шәрһ етмәк садәлөвһлүкдүр. Јахын Шәргдә баш верән фәлакәтләр АБШ адлы империјанын реҝиону там нәзарәтдә сахламасы вә онун сәрвәтләринә саһиб олмасы үчүн дүшүнүлмүш фәлакәтләрин заһири тәрәфидир. Исраил-Фәләстин гаршыдурмалары узун мүддәт үчүн планлашдырылараг реҝионда “сөз саһибләринин” бир-бир арадан ҝөтүрүлмәсинә вә АБШ-ын мүстәмләкәсинә чеврилмәсинә хидмәт едир.
Сон дөврләрдә апарылан тәдгигатлар бир даһа сүбут едир ки, АБШ-ын јерли нефт еһтијатлары онун истеһлакынын тәгрибән јарысыны тәшкил едир. Галан јарысы исә диҝәр өлкәләрдән, о ҹүмләдән Канададан, Венесуеладан, Мексикадан вә диҝәр реҝионлардан тәмин едилир. Бахмајараг ки, АБШ-ын идхал етдији нефтин тәгрибән 20% Јахын Шәргин пајына дүшүр, реҝионда нефт еһтијатларынын һәлә бол олмасы реҝиону АБШ үчүн стратежи әһәмијјәтли етмишдир.
Одур ки, АБШ-ын Јахын Шәрг сијасәтинин маһијјәтиндә онун енержи марагларынын горунмасы вә реҝионда нүфузунун ҝенишләнмәси дурур. Артыг һәм Шимал дәнизиндә, һәм дә Алјаскада олан нефт еһтијатлары түкәнмәк үзрәдир. Авропада вә Шәрги Асија өлкәләринин дә ҝениш нефт јатаглары јохдур вә ја кәшф едилмәјиб. Һәм АБШ-ын, һәм дә Авропа өлкәләринин нефт еһтијаҹлары исә дурмадан артыр. Асија өлкәләринин дә игтисадијјаты јүксәлдикҹә нефтә олан тәләбат артмагда давам едир. Дүнја игтисадијјатында нефтә олан тәләбатын артмасы нефтлә зәнҝин олан Јахын Шәргин дүнја енержи системиндә ролунун артмасына вә бу реҝионда марагларын ҝетдикҹә тоггушмасына сәбәб олур.
Јахын Шәрг реҝионунда Авропанын вә Асија өлкәләринин марағы АБШ-ын марағы илә тоггушур. Авропанын енержи балансында 30%, Јапонијанын енержи балансында исә 80% нефт Јахын Шәргин пајына дүшүр. Одур ки, Јахын Шәрг нефтинә нәзарәти әлә алмагла АБШ ејни заманда Јахын Шәрг нефтиндән асылы олан өлкәләрә тәсир имканыны әлә алмыш олур. Нәзәрә алсаг ки, Јахын Шәрг өлкәләри дүнја нефт еһтијатынын тәгрибән үчдә биринә маликдирләр, онда нефт еһтијатларынын ҝетдикҹә азалмасы фонунда бу еһтијатлар үзәриндә нәзарәтин нә дәрәҹәдә мүһүм әһәмијјәт кәсб етмәси ајдын олар. Тәкҹә Сәудијјә Әрәбистаны дүнја нефтинин 21% еһтијатына маликдир.
“Террора гаршы” мүһарибә бәһанәси илә Ираг нефтинин дә нәзарәтинә алынмасы АБШ-ын реҝионда тәсир имканларыны хејли ҝенишләндирди. Реҝионда нефт еһтијатлары вә онун нәгли үзәриндә нәзарәти әлә кечирмәк азмыш кими, АБШ нефт һасил едән өлкәләрә нефт ҝәлирләри мүгабилиндә силаһ сатмагда давам едир. Нефт пуллары әвәзиндә реҝиона силаһ дашынмасы һәм нефт пулларынын АБШ-а ҝери гајтарылмасына, һәм дә реҝион өлкәләрини һәрби тәзјиг алтында сахламасына сәбәб олур. Мәсәлән, Сәудијјә Әрәбистанынын бүдҹәсинин 35-45% һәрби хәрҹләрә ҝедир. Өлкәнин нефт еһтијатларыны нәзарәтдә сахламаг мәгсәдилә АБШ бу өлкәдә баш верән гејри-демократик һадисәләрә, инсан һүгугларынын позулмасына ҝөз јумараг, онун сүрәтли силаһланмасыны тәмин едир.
АБШ-ын Фарс Көрфәзи өлкәләриндә ҝениш һәрби гүввәләри мөвҹуддур. Реҝионда өз марағыны горумаг үчүн АБШ истәнилән вахт бејнәлхалг һүгуг нормаларына етинасыз јанаша вә һәрби зордан истифадә едә биләр. АБШ-ын Јахын Шәргдә белә “мүстәсна һүгуг” әлдә етмәси Јахын Шәргә, һәмчинин дүнјаја ҹидди тәһлүкәләр вәд едир.
Һәм АБШ-ын , һәм дә онун мүттәфиги олан Исраилин бөјүк һәҹмдә силаһланмасы вә ондан асылы олан реҝион өлкәләрини силаһландырмасы реҝионда сүлһә ҹидди тәһлүкә јаратмагла јанашы, һәм дә реҝион өлкәләрини сүрәтли силаһланмаја тәһрик едир. АБШ-ын реҝион өлкәләринин игтисадијјатына белә тәсири милјонларла инсанын јохсуллашмасына вә сәфаләтдә јашамасына сәбәб олур.
Һәлә ХХ әсрин әввәлләриндән, јәни дүнја игтисадијјаты ҝетдикҹә нефтдән асылы технолоҝијаја әсасланмаға башладығы вахтдан нефтин игтисадијјат үчүн ваҹиблији Јахын Шәргин дә дүнја сијасәтиндә мәркәзи ролуну мүәјјән етди. Белә ки, Јахын Шәргдә Сәудијјә Әрәбистаны, Ираг, Фарс көрфәси өлкәләри ҝениш вә уҹуз баша ҝәлән нефт еһтијатларына маликдир.
Сон 100 илдә дүнјада баш верән һадисәләрин, хүсусилә биринҹи вә икинҹи дүнја мүһарибәсинин баш вермәсиндә нефтин неҹә рол ојнадығыны сүбут етмәјә еһтијаҹ јохдур. ЫЫ Дүнја мүһарибәсиндән сонра АБШ-ын диҝәр өлкәләрлә мүгајисәдә даһа чох енержи истеһлак етмәси вә бу һәҹмин дурмадан артмасы дүнја сијасәтиндә өз тәсирини ҝөстәрмишдир. Икинҹи Дүнја мүһарибәсиндә вә сонракы дөврләрдә бејнәлхалг мүнасибәтләрин дә әсасында енержијә олан еһтијаҹ мүһүм әһәмијјәт дашыјырды. АБШ Дөвләт Департаменти ЫЫ Дүнја мүһарибәси дөврүндә Јахын Шәрг реҝионунда олан нефт еһтијатларына хүсуси өнәм верәрәк ону “дүнја сијасәтиндә бөјүк мадди гәнимәт вә стратежи ҝүҹүн мүһүм мәнбәји” һесаб едирди.
Сон 60 илдә нефт һасил едән өлкәләрин мүхтәлиф бәһанәләрлә, о ҹүмләдән “рәнҝли” вә ја “ганлы” ингилабларла нәзарәтә алынмасы, реҝионал вә етник конфликтләрин гызышдырылмасы, “парчала вә һөкм сүр” сијасәти илә өлкәләрин гаршы-гаршыја гојулмасы милјонларла инсанын изтирабларына сәбәб олмушдур.
Дүнјада нефт истеһлакынын ҝетдикҹә артмасы әтраф мүһитә дә мәнфи тәсир ҝөстәрмәкдәдир. Һәлә кечән әсрин 70-ҹи илләриндә АБШ өз нефт еһтијатларынын јарысыны истифадә етмишдир. Нәзәри ҹәһәтдән мүмкүн олан нефт еһтијатларынын демәк олар ки, јарысы сон јүз илдә артыг истифадә едилмишдир. Бу елә јүзилликдир ки, һәм әһалинин сајы, һәм дә орта истеһлак сәвијјәси индики сәвијјәдән хејли ашағы иди. Башга сөзлә десәк, нефт еһтијатларынын истифадә едилмәјән галан јарысы индики һәҹмдә истифадә едиләрсә, нөвбәти јүз илә јох, даһа аз мүддәтә кифајәт едә биләр. Һесабламалар ҝөстәрир ки, бу мүддәт 30-50 ил ола биләр. 1960-ҹы илләрдән башлајараг јени нефт јатагларынын кәшф едилмәсинин чәтинләшмәси, нефт һасилатынын маја дәјәринин ҝетдикҹә јүксәлмәси вә нефт истеһлакынын артмагда давам етмәси Јахын Шәрг реҝиону әтрафында сијаси мүбаризәнин ҝенишләнмәсинә сәбәб олуб.
Сон 50-60 ил әрзиндә реҝионда, һәмчинин реҝиона јахын өлкәләрдә баш верән мүһүм сијаси һадисәләр нефт еһти
