Аллаһын ады илә!
"....Һәр кәс бир кимсәни өлдүрмәмиш (бунунла да өзүндән гисас алынмаға јер гојмамыш) вә јер үзүндә фитнә-фәсад төрәтмәмиш бир шәхси өлдүрсә, о, бүтүн инсанлары өлдүрмүш кими олур. Һәр кәс белә бир кимсәни дирилтсә (өлүмдән гуртарса), о, бүтүн инсанлары дирилтмиш кими олур." (Маидә сурәси 32)
ХХ әсрдә гәрбин "демократија" бағыртысынын әршә чыхан бир дөврүндә, мүсәлман өлкәләриндә, о ҹүмләдән, Азәрбајҹанда Хоҹалы сојгырмы, Ирагда һәр ҝүн онларла мүсәлман ушаг вә гадынын ганларынын су јеринә ахыдылмасы, Бәһрејндә вә әрәб әмирликләриндә мүсәлманларын аһу-наләләринин әршә чыхмасы, гәрбин түкүнү белә дәбәртмир амма, Авропада бир нәфәрин бурунун ганамсы, бүтүн авропаны ајаға галдырыр... Будурму сизин "демократија"?
Мүасир дөврүмүздә диктатор дөвләтләри өз әдаләтсизликләрини вә һагсызлыгларыны тәмизә чыхармагдан өтрү ән чох истифадә етдикләри мөвзу азадлыг, демократија вә һүгуги терминләрдән истифадә етмәләридир. Һалбуки, бу шүарлары кәнара гојуб онларын әмәлләринә диггәт етдикдә, ХХЫ әсрдә јашамағымыза бахмајараг, дүнја сәвијјәсиндә игтисади ҹәһәтдән ән јүксәк сәвијјәдә инкишаф етмиш мүхтәлиф гәрб өлкәләри тәрәфиндән ән ибтидаи инсан һагларынын вә һүгугларынын вәһшиҹәсинә позулмасыны демәк олар ки, һәр ҝүн мүшаһидә етмәкдәјик.
Бу ҝүн, гәрб мәдәнијјәтинин ардынҹа сүрүнәнләр өз әлләриндә мүгәддәс Ислам вә Гуран кими мисилсиз һүгуги вә мәнәви хәзинә олмасыны чохдан унудублар. Бәзиләри гәрб фәлсәфәсиндә олдуғу кими инсаны затән бир јыртыҹы ҹанавар сајыр вә ҹәмијјәтдә вәтәндашларла да о нәзәријјә вә нијјәт әсасында рәфтар едир. Ҹәмијјәтдә ән ҝүнаһсыз вә пак бир фәрдин амансызҹасына шәрләнмәси вә шәхсијјәтинин террор олунмасы буна ән ачыг нүмунәдир. Һалбуки, 1400 ил бундан әввәл бәшәријјәти гулдарлыг вә гул олмаг зәнҹирләриндән азад едиб, әсл азадлыг вә инсани кәрамәтә чатдырмагдан өтрү мүгәддәс илаһи Китаб, Гуран назил олмуш, инсанын һагг вә һүгугларынын ән јүксәк сәвијјәдә горунмасына ҝөстәришләр верилмишдир. Чох тәәссүфләр олсун ки, бу ҝүн биләрәкдән вә ја билмәјәрәкдән дини савадларынын аз олмасы јахуд, үмумијјәтлә олмамасы сәбәбиндән, Ислам вә мүгәддәс тәһрифолунмаз Гураны диҝәр тәһриф олунмуш сәмави китаб вә динләрлә бир тәрәзидә өлчүр вә өзләринин нагис ағыллары илә һәлә бир Гурани-Кәримә ирад тутумаға да ҹүрәт едирләр. Јәни, Гуранын бәзи һөкмләрини ҝуја гәбул едир, диҝәр һөкмләрини исә тарихдә "ҝери галмыш бир ганун" кими гәләмә вермәјә чалышырлар. Белә јерсиз ирадлар вә сифаришләр тәбии ки, Ислам дүшмәнләри тәрәфиндән тарих боју олуб вә олаҹаг. Бу һагда Гуранын өзүндә охујуруг: "... О кәсләр ки, Гураны (мүхтәлиф) һиссәләрә бөлдүләр! (Гуранын бир гисминә инаныб, диҝәр гисмини инкар едирдиләр) (Ја Рәсулум!) Рәббинә анд олсун ки, Биз онларын һамысыны сорғу-суала чәкәҹәјик." (Һиҹр сурәси 90,91)
Тәбии ки, мүгәддәс Гуранымыза халис иман ҝәтириб даһа сонра ондан азҹа мәлуматы олан һәгиги исламшүнаслар вә зәкалы алимләр һәмишә, мүгәддәс Гуранын јүксәк сәвијјәли мәфһум вә ганунлары мүгабилиндә диз чөкмүш, мүгәддәс Гураны өз бәшәр ағыллары сәвијәсиндә дәрк етдикләринә етираф етмиш, Гуран мәтниндә бәшәрин елм вә гүдрәтиндән кәнарда олан мөвзуларда исә Аллаһ-Таалаја ән јахын өвлијалара јәни, Ислам Пејғәмбәри (с) вә Онун пак Әһли-Бејтинин (ә) илаһи елмләриндән истифадә етмишләр.
Јетмиш иллик комминист режиминдә јашадығымызы нәзәрә алсаг, өлкәмиздә Ислама вә Гурана гаршы бәзи хошаҝәлмәз һадисәләрин ҹәмијјәтимиздә баш вермәси чох тәбии һалдыр.
1. Мәрифәтшүнаслыг нәдир?
Үмумијјәтлә, истәр мүсәлман истәрсә дә гејри-мүсәлман олмасына бахмајараг, һәр бир мүтәфәккирин һәр һансы мөвзуда олан нәзәријјәсини динләдикдә вә ја охудугда онун үч мөвзуда тәфәккүр вә дүшүнҹәсинин әсасларыны нәзәрә алыб, сөзләринә вә идејаларына бу тәрзи тәфәккүр әсасында дәјәр вермәк лазымдыр. Гыса олараг, елми ҹәһәтдән үч мөвзу бундан ибарәтдир.
1. Инсаныны варлыг аләми вә онун јарадылышы һаггында дүшүнҹәсинин әсаслары;
2. Инсанын өзүнүн варлығы вә шәхсијјәти һаггында дүшүнҹәләринин әсаслары;
3. Инсанын мәрифәтшүнаслыг јәни, мәрифәт вә дәјәрләри һардан алмасы һаггында дүшүнҹәләринин әсаслары.
Әҝәр киминсә бириҹи мөвзуда дүшүнҹәси јәни, варлыг аләминин вә ја дүнјанын тәсадүфән јаранышы етигадында олса, Аллаһын дүнјанын јарадылышында гүдрәт вә елмини, нәзм-интизамыны ҝөрә билмирсә, данышығында јүзләрлә фәлсәфи кәлам вә нәзәријјәләр версә дә артыг бу инсанын дүнја ҝөрнүшү мадди олуб, имансызлыг дүнјасында гәрар тутмасы гәтидир. Белә мүтәфәккирләрин дин, Ислам, вә мүгәддәс Гуран һаггында нәзәријјә вериб, Гуран ајәләрини кимәсә ајдынлашдырмаға мәнәви ихтијарлары јохдур. Бу һәмин мәнаја бәнзәјир ки, коммунист бир алимин Аллаһ ганунлары һаггында кимәсә дәрс вермәсидир. Һалбуки, һәмин инсанын Аллаһ вә јарадылыш анлајышы маддидир. Белә инсанлар бәзән, бүтүн каинатын вә варлыг аләминин саһиби, мүтләг гүдрәт вә елм саһибинин ҝөндәрдији Гурана вә Ислама ирад тутар јәни, һансынса һөкмү ҝуја гәбул едиб, диҝәринин исә гәдими олдуғуну иддиа едәр.
Икинҹи мөвзу даһа чох мүһүмдүр. Әҝәр кимсә инсаншүнаслыг тәфәккүрүндә әгидәси будур ки, инсан һансыса тәкамүл мәрһәләсиндән сонра мејмундан вә ја тәсадүф нәтиҹәсиндә дүнјаја ҝәлиб вә артыг һәјатында јалныз, өзүнү вә өз мадди һәјатыны дүшүнүрсә, метафизик аләминә инанмырса, ону јараданы вә она һәјат верәни мүтләг бәндә олараг гәбул етмирсә, белә инсанын да дүшүнҹә тәрзи Ислама вә инсана гаршы бу саһәсинин инанҹлы алимләри илә чох фәргли олаҹагдыр. Белә фәрд дә өз шәхси нәзәријјәсини һәмишә Исламдан вә Гурандан үстүн тутаҹаг, бир-ики кәлмә гәрб терминләрини әзбәрләдијнә ҝөрә өзүнү "әлламә дәһр" һесаб едәр, бүтүн диндарлары ҹаһил вә хурафат әһли һесаб едәҹәкдир. Белә шәхсин дә Ислам вә Гуран һаггында нә исә арашдырыб, Гуран ајәләрини шәрһ етмәјә мәнәви ихтиајры јохдур.
Амма, үчүнҹү мөвзу даһа мүһүм олуб, бирбаша әввәлки ики мөвзудан асылыдыр. Јәни, һәр кәс варлыг аләминин Аллаһ-таала тәрәфиндән олмасыны вә јаранмасыны мүтләг гәбул едирсә, инсанын өзүнүн хүсуси олараг, Онун тәрәфиндән јарадылыб, Онун бүтүн гојдуғу ганунлары ағыз бүзмәдән бир бәндә вә гул кими гәбул едирсә, артыг белә бир мүтәфәккирин мәрифәт вә мәнәвијјаты мүтләг олараг, Аллаһдан, Исламдан вә мүгәддәс Гурандан олаҹаг. Белә мүтәфәккирин илк вәзифәси ону Јарадан мүгабилиндә өз аҹизлијини вә бәндәчилијини играр едиб, мүтләг итаәт вә ибадәтә баш әјәҹәкдир. Әлбәттә, белә мүтәфәккир, артыг әввәлки ики мәрифәт вә мәнәвијјата әсасланараг, киминсә сифариши илә Исламын бәзи ганунларына ирад тутуб, бәзиләрини гәбул едилмәси кими тәфәккүрләрлә мүсәлман халгын башаны гатмаз. Әҝәр белә бир парадоксал һадисә иш баш верәрсә, бу һәмин фәрддә илк нөвбәдә өзүнү алдатмасы әламәтләри ҹар чәкир.
Башладығымыз бу сисилә елми-дини вә һүгуги мөвзуда мәгаләләримиздә чалышаҹајыг ки, бу ҝүн ағыз долусу азадлыг, демократија вә свилизасија дејәрәк, әлләри милјонларла инсанларын ганына булашмыш гәрб мәдәнијјәтинин мүгабилиндә, Ислам вә Гуран мәдәнијјәтини арашдыраг, көкү нагис инсан тәфәккүрүнә әсаланан, гәрбин һагг вә һүгугларынын көкләри илә, Ислам вә Гурандакы әсас инсан һагларынын көкләри арасында фәргләрә ишарә етмәклә, елми-дини вә һүгугу бәһсләримиз олсун. Белә бир мөвзу, чох ҝениш вә ширин мөвзулардан олдуғуна ҝөрә, бу мөвзуда бәһсләримизи мәрһәлә-мәрһәлә давам етмәјә мәҹбуруг. Биринҹи мәрһәләдә күллијјатдан сөз ачыб, Ислам вә Гәрб дүнјаҝөрүшү һаггында философларын вә мүтәфәккирләрин үмуми анлајыш вә принсипләрини әзиз охуҹуларын диггәтинә чатдыраҹағыг.
Бир мәсәләни зеһнләрдә һәмишәлик сахламг лазымдыр ки, гәрб мүтәфәккирләринин вә ганунларынын һамысынын әсли үмумијјәтлә, инсан тәфәккүрүнә гајыдыр. Јәни, гәрб мәдәнијјәт вә тәфәккүрүнү гәбул едән инсан әслиндә, Ислам вә мүгәддәс Гураннын әсас принсип вә атрибутларындан хәбәрсиз инсанлардыр. Онлар, мүсәлман олсалар да вә ја өзләрини мүсәлман сајсалар да әслиндә, Ислам мәдәнијјәти, мүгәдәс Гуран мәрифәтиндән вә һүгугларындан хәбәрсиз инсанлардыр. Чүнки, Гәрбин әсас елми вә һүгугуи тәфәккүрү ХЫВ-ХВЫЫЫ әсрләр арасында башланмыш ренессанс (ојаныш) дөврүндән сонра мејдана ҝәлмишдир. О тәфәккүрдә мәсәлән, Томас Һоббусун"инсан инсанын ҹанаварыдыр" кими нәзәријјәләри, гәрб тәрзи-тәфәккүрүрнүн һүгуги вә мәнәви мөвзуларда неҹә формалашмасында чох тәсир бурахмышдыр. Һәмчинин, Кант фәлсәфәсинин јалныз, "гуру ганун" вә с. фәлсәфи тәфәккүрләринн көкләри инсан тәфәккүрүнүн мәһсулундан башга бир шеј дејилдир. Амма, бүтүн бунлардан фәргли олараг, мүтләг елм вә һикмәт саһиби Аллаһдан вәһј васитәси илә Гуранда ҝәлән елм вә ганунлар, бәшәрин бүтүн нагис тәфәккүр вә нәзәријјәләри илә ағыласығмаз дәрәҹәдә фәрглидир. Биз, бүтүн бунлары башладығымыз бу мөвзумузун арашдырмаларында дәгиг факт вә дәлилләрә әсасланараг исбат едәҹәјик.
Бәс, бәзи мүтәфәккирләр тарих боју бир инсан олараг чалышыблар ки, һамы онларын дедикләрини вә ја тәфәкк
