Демократијанын ајрылмаз һиссәси олан вәтәндаш ҹәмијјәти идејасы тарих боју бәшәријјәтин шаһиди олдуғу диктатура вә тоталитаризм кабусунун нәтиҹәси кими әрсәјә ҝәлиб. Инсанларын азад, сәрбәст јашамаг арзусу илә. Вәтәндашларын ҹәмијјәтдә өз шәхсијјәтини сәрбәст шәкилдә ифадә етмәк, ҹәмијјәти тәһдид едән проблемләрин һәллиндә әл-әлә вериб бирликдә фәалијјәт ҝөстәрмәк, вәтәндаш тәшәббүсләрини рәһбәр тутмаг амалы илә...
Өтән әсримиздә дүнјаны ҹәнҝинә алмыш фашизм вә коммунизм кабусу нәтиҹәсиндә вәтәндаш ҹәмијјәтинин зәрурилији хүсуси әһәмијјәт кәсб етди. Бу режимләрин һәр икиси иҹтимаи тәсисатлары - иҹтимаи бирликләр, фондлар, һәмкарлар иттифаглары, дини гурумлар, вәтәндашларын тәшәббүс груплары, һәтта кичик дәрнәкләри дә даим өз нәзарәти алтында сахламаг, онларын сәрбәст фәалијјәтини мәһдудлашдырмаг нијјәтиндә олуб. Бу режимләрин нүфуз даирәсиндә олан ҹәмијјәтләр исә он илләр боју тоталитаризмдән јаха гуртарыб сәрбәст фәалијјәт ҝөстәрмәк арзусу илә јашајыб.
Вәтәндаш ҹәмијјәтинин лабүдлүјү сөзү ҝедән топлумлар үчүн хүсусилә актуал олуб. Белә ки, вәтәндаш ҹәмијјәти мәфһуму ики аспектдән инсанларын ҹәмијјәтдә сәрбәст фәалијјәти үчүн ән етибарлы тәминатчы гисминдә чыхыш едир. Әввәла, вәтәндаш ҹәмијјәтиндә дөвләт органларынын иҹтимаи фәалијјәти нәзарәтдә сахлама, инсан һәјатынын мүхтәлиф саһәләринә, о ҹүмләдән шәхси һәјата тәсир вә мүдахилә етмә вә ону өз ирадәсијлә јөнәлтмә имканы мәһдудлашдырылыр. Икинҹиси исә ҹәмијјәтдә мүстәгил тәсисат вә иҹтимаи бирликләрин, вәтәндаш тәшәббүсү илә формалашан мүхтәлиф профилли гурумларын мөвҹуд олмасы вә һәмин тәсисатлар чәрчивәсиндә инсанларын өз проблемләрини һәлл етмәк үчүн бирҝә фәалијјәт ҝөстәрмәләри тәмин олунур. Бунунла да вәтәндаш ҹәмијјәти инсан һагларынын тәминатчысы гисминдә чыхыш едир.
Вәтәндаш ҹәмијјәти ҹәмијјәтин бүтүн үзвләри кими, инанҹлы вәтәндашларын да арзусудур. Елә бир ҹәмијјәт ки, орада һәр бир вәтәндаш кими онларын да бүтүн һагг вә һүгуглары тәмин олунсун, онлар да конститусијада тәсбит едилдији кими, өз инанҹларыны сәрбәст ифадә едә билсинләр, әгидәләринә ујғун сәрбәст јашасынлар. Елә бир ҹәмијјәт ки, орада, мәсәлән, һеч кәс онлары һиҹаблы олдуғундан тәһсил һаггындан мәһрум етмәсин, бу сәбәбдән ишдән говмасын, онлар өз ҝүндәлик һиҹаблы ҝөркәмләриндә шәхсијјәт вәсигәси ала билсинләр, дини ајинләрини јеринә јетирмәк үчүн, дуа мәрасими тәшкил етмәк үчүн, јахуд әлинә гәләм алыб дини ҝөрүшләрини ифадә етмәклә китаб әрсәјә ҝәтирмәк үчүн кимләрдәнсә хүсуси иҹазә алмасынлар, етигад мәсәләсиндә бүрократик әнҝәллә үзләшмәсинләр вә с.
Истәнилән ҹәмијјәтин инкишаф вә тәкамүл јолу мәһз инсанларын азадлығындан кечир. Инкишафын динамикасы шәхсијјәт азадлыгларынын нә дәрәҹәдә тәмин олунмасы илә билаваситә бағлыдыр. Фәрд вә ҹәмијјәт бир-бири илә сых әлагәлидир. Бу бахымдан да шәхсијјәтин ҹәмијјәтдәки азадлыг проблеми даим диггәт мәркәзиндә олмалыдыр. Фәрдләри азад олмајан ҹәмијјәт азад ҹәмијјәт һесаб едилә билмәз. Ҹәмијјәтдә шәхсијјәтин азадлығы јалныз һәмин ҹәмијјәтин үмуми мараглары илә мәһдудлашдырыла биләр. Һәр бир инсан өзү-өзлүјүндә фәрддир вә онун мараглары вә истәкләри бәзән ҹәмијјәтин мараглары илә үст-үстә дүшмәјә дә биләр. Беләдә фәрд ҹәмијјәтин гәбул етдији нормалары позмамаг үчүн шәхси истәкләрини мәһдудлашдырмалыдыр. Бу, нормалдыр вә ҹәмијјәтин сабитлији вә инкишафы бахымындан лабүддүр. Лакин әҝәр фәрдин һәрәкәтләри ҹәмијјәтин үмуми марагларына зидд дејилсә, бу һәрәкәтләрдә гануназидд, ҹинајәт тәркибли бир әмәл јохдурса, о һалда онун мәһдудлашдырылмасы јолверилмәздир. Әлбәттә, бүтүн диҝәр һәрәкәтләр кими дини етигад вә ја әгидә дә һүгуг позунтусуна бәраәт газандырмыр ки, бу да конститусијамызда тәсбит едилиб.
Гысасы будур ки, һәр һансы конкрет бир шәхс вә ја груп гејри-гануни вә зоракы әмәллә мәшғул олмурса, иҹтимаи асајиши позмурса, вәтәндашын һүгуглары мәһдудлашдырылмамалыдыр. Бу, дин вә виҹдан азадлығы һаггына да аиддир.
Дин – Илаһијә инам вә бу инам әсасында гурулан һәјат тәрзидир. Дин вә виҹдан азадлығынын тәмин олунмасы һәм инсанын инанҹы, һәм дә өз һәјат тәрзини бу инанҹа ујғун гурмасындакы сәрбәстлијилә шәртләнир. Инанҹ – шүура, гәлбә, руһа аид бир мәсәләдир. Буна ҝөрә дә һеч кәси һансыса бир әгидәни гәбул етмәјә вә ја етмәмәјә мәҹбур етмәк олмаз. Һәр бир инсанын әгидәси онун дүшүнҹә вә гәлбиндәдир. Һеч кәсин онун дахили аләминә мүдахилә етмәјә һаггы јохдур.
Рәббимизин бујурдуғу кими, “Диндә мәҹбуријјәт јохдур!” (“Гурани-Кәрим”, 2-ҹи сурәнин 256-ҹы ајәси). Чүнки инсанын руһу, дахили аләми мәҹбуријјәт гәбул етмир. Инанҹ мәсәләсиндә һеч кәсин диҝәринин ишинә зорла мүдахилә етмәјә һаггы јохдур. Бу, инсанын шәхси мәсәләсидир вә конститусијамыз да бирмәналы олараг инсанын бу һаггыны таныјыр вә дәстәкләјир. Инсанын һәјатыны өз инанҹына ујғун гурмасы да онун етигадыны ифадә етмә һаггыдыр вә бу да өлкә Конститусијасында тәсбит едилиб.
Дин, етигад, виҹдан азадлығы үмуми инсан һагларынын ајрылмаз һиссәсидир. Өлкәмиздә бу саһә конститусија вә “Дини етигад азадлығы һаггында” ганунла тәнзимләнир. Адындан да ҝөрүндүјү кими, мүвафиг ганунумуз мәһз “Дини етигад азадлығы” адланыр. Јәни сөһбәт инсанларын динлә бағлы азадлыгларындан ҝедир, мәһдудијјәтләриндән, гадағаларындан, манеәләрдән дејил. Демәли, ганун вә онунла бағлы бүтүн диҝәр һүгуги актлар там мәнасы илә вәтәндашларымызын дини етигад азадлығыны тәмин етмәлидир. Конститусијамызда ҝөстәрилдији кими.
Инсан һаглары вә азадлыгларынын, о ҹүмләдән дин вә виҹдан азадлығынын тәмин олунмасы истәнилән ҹәмијјәт вә дөвләтин үмуми инкишафы бахымындан тәмәл принсипләриндәндир. Әҝәр реал һәјатда дини етигад азадлығы инанҹлы инсанлар үчүн дини етигад мәһдудијјәтинә чевриләрсә, о һалда вәтәндашларымызын конститусион һаглары мәһдудлашмыш олар. Белә ки, Азәрбајҹан Конститусијасы там мәнасы илә дини етигад азадлығыны таныјыр вә бүтүн диҝәр ганунларымыз да әсас ганунумузун тәләбләринә ҹаваб вермәлидир. Конститусијамызын “Виҹдан азадлығы” адланан 48-ҹи маддәсиндә ҝөстәрилир ки, “Һәр кәсин виҹдан азадлығы вардыр; Һәр кәсин динә мүнасибәтини мүстәгил мүәјјәнләшдирмәк, һәр һансы динә тәкбашына вә ја башгалары илә бирликдә етигад етмәк, јахуд һеч бир динә етигад етмәмәк, динә мүнасибәти илә бағлы әгидәсини ифадә етмәк вә јајмаг һүгугу вардыр”. Вә давамында ајдын шәкилдә дејилир: “Дини мәрасимләрин јеринә јетирилмәси, иҹтимаи гајданы позмурса вә ја иҹтимаи әхлага зидд дејилдирсә, сәрбәстдир”.
Конститусијанын сәрбәст елан етдији бир һәрәкәти исә һеч кәс һеч бир адла гадаған едә билмәз! Һәр һалда, һүгуги дөвләт принсипи буну тәләб етмәкдәдир. Динлә бағлы бүтүн ганунвериҹилик актлары вә онларын тәтбиги гајдалары мәһз конститусијамызын бу тәләбини әкс етдирмәли, бунун механизмини ачыгламалыдыр, бу тәмәл принсипләрини һеч бир вәҹһлә мәһдудлашдырмалы дејил. Өлкәдә һәр кәс өз дини инанҹыны ифадә етмәкдә вә јајмагда сәрбәст олмалыдыр.
Гејд етдијимиз кими, дин вә виҹдан азадлығы әслиндә инсан һагларынын ајрылмаз һиссәсидир. Әҝәр вәтәндашын виҹдан азадлығы позулурса, бу артыг јалныз ҹәмијјәтин инанҹлы тәбәгәсинин проблеми дејил, үмуми инсан һаглары проблемидир. Инсан һаглары позулан ҹәмијјәтдә инанҹлыларын да, диҝәрләринин дә һаглары позулмуш олур. Бу исә ҹәмијјәтин инкишафынын гаршысыны кәсир, һүгуги дөвләт анлајышыны сарсыдыр, дөвләтчилијә мәнфи тәсир ҝөстәрир вә вәтәндаш ҹәмијјәти гуруҹулуғуна мане олур.
Биз конститусијамызда тәсбит едилмиш һаглары инсанлара вермәјәҹәјиксә, онда конститусијанын маһијјәти нәдән ибарәтдир?..
Јерсиз вә гануназидд гадағалар һәр заман ҹәмијјәтдә ҝәрҝинлији артырыр, инсанлары радикаллашдырыр вә мөвҹуд проблемләрин һәлл едилмәси әвәзинә, јени проблемләрә јол ачыр. Ҹәмијјәтдә ҝәрҝинлијин артмасы исә һеч бир дөвләтин марағына ујғун дејил. Һәр кәс проблемләри һәлл етмәјә, ҝәрҝинлији арадан галдырмаға чалышмалыдыр, ону бир аз да гызышдырмаға јох.
Инанҹлы инсанларын конститусион һагларынын позулмасы, һәр һалда, ҝәрҝинлији арадан галдырмаға хидмәт етмир. Топлумун әмин-аманлығы, рифаһы, инкишафы наминә ҹәмијјәтимиздә барышыға доғру аддым атмалы, инсан һагларыны рәһбәр тутараг һәтта бизим кими дүшүнмәјәнләри, әгидә фәрглиликләрини гәбул етмәлијик. Плүрализмин вә барәсиндә чох данышдығымыз толерантлығын мәнасы елә будур. Башга ҹүр дүшүнәнләрә гара јахмамалы, онлары кәнар гүввәләрә хидмәт етмәкдә сучламамалыјыг. Әксинә, барышыг дили тапмаға сәј ҝөстәрмәлијик.
Гајыдаг јенә вәтәндаш ҹәмијјәти һагда мүлаһизәләрә. Бир арзу вә үмид илә. Ајры-ајры вәтәндашларын вә онлардан ибарәт мүхтәлиф групларын һагг вә һүгугларынын там тәмин едилмәси, вәтәндаш тәшәббүсләринин дәстәкләнмәси амалы илә...
Ҝәлин әл-әлә вериб өлкәмиздә һамымызын раһат јашамасыны тәмин едәҹәк вәтәндаш ҹәмијјәти гураг. Өз вәтәндашларымыза, онларын ич дүнјаларына, мәнәви аләмләринә, дини һиссләринә еһтирамла јанашаг. Агрессија тонундан меһрибанлыға, толерантлыға, сәмимилијә кечәк. Конститусијада гејд едилдији кими, ө
