Узун илләрди ки, Ҹәмил Һәсәнлини таныјырам. Һәлә Совет дөнәминдә Ҹәмил мүәллимин демократик дүшүнҹәләри, режимә гаршы барышмаз мүнасибәтинә бәләд идим. Һеч кәс дүшүнмәзди ки, Азәрбајҹанын мүстәгиллији уғрунда мүбаризә апаран Ҹәмил Һәсәнлиләр ССРИ-нин сүгутунун белә тез олаҹағыны билирмишләр...
Һөрмәтли Ҹәмил мүәллим, анҹаг бир мәсәләни ҝөрә билмәмишдиниз. Билмирдиниз ки, ҝөзләдијимиз мүстәгиллик Азәрбајҹан халгына гисмәт олса да, јенидән онун сүканы архасында јер аланлар гаты коммунистләр олаҹаг. Мүстәгиллик илләримиз Совет режиминин давамы олаҹаг. Инсани дәјәрләр полис зоракылыглары алтында әзиләҹәк.
Сәмими дејирәм, дүшүнмәздим ки, Азәрбајҹан халгынын азадлығы, һаглары, фираванлығы вә бәрабәрлији уғрунда јорулмадан, горхмадан, чәкинмәдән, бир чохларындан фәргли олараг, ҹәсарәтлә мүбаризәнизи давам етдирәҹәксиниз.
Гәдим Спарта һөкмдары Агесилјадан “Инсан үчүн нә үстүндүр - әдаләт, јохса ҹәсарәт”" сорушдугда, о, “Әдаләт олан јердә ҹәсарәтә нә еһтијаҹ”, дејә ҹаваб вермишди. Бәли, бу ҝүн ганун анлајышынын, һагг-әдаләтин олмадығы Азәрбајҹан адлы өлкәдә сизин кими танынмыш алимин, әсл вәтәндашын, һамымызын севдији зијалынын ҹәсарәтинә чох бөјүк еһтијаҹ јараныб.
Објективлик наминә гејд етмәлијәм ки, өлкәдә һеч дә һамы индики вәзијјәтдән наразы дејил. Игтидара јахын оланлар, игтидар партијасы вә онун һимајәсинә сығынанлар, рүшвәт вә зоракылыг аләминдә хүсуси ҹанфәшанлыг едәнләр бу дөврүн әбәдилијә чеврилмәсини арзу едирләр. Онлар ҝүман едирләр ки, халг нә гәдәр итаәткар, гул психолоҝијасында, сәбрли, талеләринин һөкмү илә барышыб јашасалар үмуми хошбәхтлијә говушаҹаглар. Онлар халгын алын тәри вә зәһмәтләри баһасына газандыглары сәрвәтләрә асанлыгла саһиб олуб, дәбдәбәли һәјат сүрмәји бир Танры пајы кими гәбул едирләр.
Өлкәни идарә едәнләр белә һесаб едирләр ки, Азәрбајҹан халгы гисмәтдән, таледән гачмағын мүмкүн олмадығыны дәрк едиб, јер үзүнүн аллаһы кими онлары гәбул етмәлидир.
Волтерми, Рамиз Меһдијевми?
Дүнјанын ҝөркәмли философларындан бири (әлбәттә Рамиз Меһдијевдән сонра) Волтер ХВИИИ әсрин әввәлләриндә, чох ҹаван вахтында мүтләгијјәтә гаршы өз етираз сәсини уҹалтмышды. Бу вахт өзүнүн гејри-ади узагҝөрәнлијиндән вә әсрләрин “ҝәләҹәк тарихинә” нүфуз етмәсиндән хәбәр верән бир мәгалә чап етдирмишди. Мәгалә “Мән ҝөрдүм ки...” адланырды. Мәгаләдә дејилирди: “Мән ҝөрдүм ки, Бастилија вә минләрлә диҝәр һәбсханалар мәрд вәтәндашларла, диндар тәбәәләрлә долдурулмушдур. Мән ҝөрдүм ки, халг гаты көләликдән гәзәбләнмишдир. Мән ҝөрдүм ки, әсҝәрләр аҹлыгдан, сусузлугдан вә һиддәтдән һәлак олурлар.
Мән ҝөрдүм ки, Поп Ројал дағыдылмышдыр.
Мән ҝөрдүм ки, гадын сифәтиндә олан шејтан мәмләкәти идарә едир.
Мән ҝөрдүм ки, бүтүн бунлар језуитләри валеһ едир. Мән бу шәр әмәлләри ҝөрәндә мәним һәлә 20 јашым јох иди".
Әсәрдә гадын сифәтиндә олан шејтан дедикдә Волтер ХIV Луинин өлүмүндән сонра (1715-ҹи ил) рекет кими өлкәни идарә едән Орлеан һерсогуну, Поп Ројал дедикдә католитсизмин хүсуси ҹәрәјаны олан јансенистләрин мәркәзини нәзәрдә тутурду. Јансенистләр католик дүнјасында мүһүм рол ојнамаға башлајан језуитләрә гаршы кәскин чыхышлар едирдиләр.
Доғрудан да аз гала 300 ил әввәлин Франсасыны мүшаһидә едән Волтерин ити нәзәрләри санки, јашадығымыз Азәрбајҹана да јөнәлмишдир. Биз онун һәр ифадәсини арашдырсаг, Франса мүһитинин о вахткы конкретикасындан ајрылыб, бир гәдәр дәриндән дүшүнсәк ҝөрәрик ки, даһи философ елә бизим буҝүнкү Азәрбајҹан һәјатыны тәсвир едиб.
Нијә Ҹәмил Һәсәнли?
Бәлкә дә јаздыгларым тәәҹҹүб доғураҹаг ки, нәјә ҝөрә Ҹәмил мүәллимә мүраҹиәт едирәм. Сәбәб Ҹәмил мүәллимин јүксәк ләјагәтинә олан һөрмәтим вә онун 15 нојабр 2011-ҹи илдә “Азадлыг” гәзетиндә “Режимин јарарсызлығы ҝөз габағындадыр” башлыглы мүсаһибәсидир.
Ҹәмил мүәллим “Азәрбајҹан” гәзетиндә Рамиз Меһдијевин јаздырдығы мәгаләјә 1948-ҹи илдә Ермәнистандан ҝәлмиш кәнд мүәллиминин имза атмасына тәәҹҹүб вә тәәссүф едир. Бәс 2005-ҹи илдә онлар һәбс едилдикдән сонра Әли Инсанову, Акиф Мурадвердијеви нүфуздан салмаг үчүн јазылан мәгаләләрә имза атанлар кимләр иди? Кәнд мүәллимләри сәвијјәсиндә сахта јолла профессор вә академик олан Ермәнистан “зијалылары” дејилдиләр? Тәзә нә иҹад олунуб ки?
Ҝедәр-ҝәлмәзә ҝөндәрән “зијалылар”
Ҹәмил мүәллим, јахшы билирсиниз ки, 1937-ҹи илдә Азәрбајҹанын ҝөркәмли әдәбијјат вә дөвләт хадимләрини сырадан чыхармаг үчүн бир груп һәмшәридән (Иран азәрбајҹанлыларындан), бир дә Газах маһалындан олан бәзи зијалылардан истифадә едибләр. Онларын вердикләри ифадәләрлә чохларыны ҝедәр-ҝәлмәзә јола салыблар. Инди халгын вар-дөвләтини талајанлар ичәрисиндә һәмин о Иран Азәрбајҹанындан оланлар да вар. Јаздығыныз “Сијаси рәһбәрлик вә зијалылар 1954-1959” адлы фундаментал тәдгигат әсәриниздә о мәгамлар ачыг-ајдын гәләмә алыныб.
Чох тәәссүфләр олсун ки, тарих о әхлаг саһибләрини архивдә гојуб. Анҹаг һеч бир тарих сатгынлығы вә сахтакарлығы ҝизләдә билмәз.
О фәһлә гадын Зија Бүнјадову неҹә иттиһам едирди?
Сонрадан бу “шәрәфли” вәзифәни Ермәнистан вә Гарабағ гачгынларына “етибар” етдиләр. Һазырда онлара “ағсаггал” јолу ҝөстәрән тәһсил назири Мисир Мәрданов вә “Гачгынком” сәдри Әли Һәсәнову һамымыз јахшы таныјырыг.
Хатиримдәдир, мәрһум академик Зија Бүнјадов 1989-ҹу илдә ССРИ Али Советинә депутатлыға намизәдлијини верәндә “Бакински рабочиј” гәзетиндә онун әлејһинә бир мәгалә јазылмышды. Гәзетин икинҹи сәһифәсини бүтөвлүкдә әһатә едән мәгаләдә гәдим Ҝөјчә маһалындан гачгын дүшмүш Абшерон рајонунун Меһдиабад үзүмчүлүк совхозунда мәскунлашан бир фәһлә гадынын адындан јазылырды: “Азәрбајҹан халгынын тарихини 60 илдә јаза билмәјән тарихчи алим академик Зија Бүнјадов халгымызын үзләшдији Гарабағ проблемини Москвада ССРИ Али Советинин Гурултајында неҹә мүдафиә едәҹәк. Онун принсипиаллығына вә тарихи һәгигәтләри ортаја чыхара билмәсинә инанмырам”.
Һәлә бу азмыш кими, һәмин о заваллы гадыны мәҹбур да етмишдиләр ки, академикин сечиҹиләрлә ҝөрүшүндә она суал версин ки, “Бакински рабочиј” гәзетиндә дәрҹ олунан мәгаләни охујубму, охујубса орада она “үнванладығы” суаллара ҹаваб версин.
Һәмин вахт Зија Бүнјадовун о совхозчу гадына вердији ҹавабы да јахшы хатырлајырам: “Баҹы, чох шадам ки, Меһдиабад совхозунун фәһләси рус дилиндә ”Бакински рабочиј” гәзетиндә елә ријакарлыгла мәгалә јазыб. Артыг бу бизим совхозларда з
