Горхмаз Әсҝәров (Вашингтон)
- Ахы Мән Сизин Атанызам...
Бу иддиалы бәјанаты ајаглар алтында тапдаланан јаралы Гаддафи сәсләндирирди. “Сиз ҝүнаһ ишләдирсиниз, мән сизин атанызам”. Ја диктаторлар өлүм ајағында белә ҹамааты әлә салмаг габилијјәтләрини горујуб сахлајырлар, ја да адам доғрудан да дедијинә инанырды. 1989-да ҝүлләләнмәјә апарылан Јелена Чаушеску да белә данышырды: “Нә едирсиниз? Ахы сиз мәним ушагларымсыныз.” Јәгин ки, сәмими бәјанатлардыр. Амма бу бәјанат ону сәсләндирән адамын дүшүнҹә тәрзи һаггында нәләри дејир?
Кралларын Јадиҝары
Өлкә әһалисинә өз ушаглары, даһа гәдимдә исә өз гулу кими бахмаг монархик системин доғурдуғу дүшүнҹә тәрзидир. Кралын мүтләг һакимијјәтинин горунмасы үчүн бу патриархал дүшүнҹәјә бөјүк еһтијаҹ вар иди. Ҹәмијјәти аилә, кралы аиләнин башчысы/атасы һесаб етмәклә иерархик һакимијјәт системинин сабитлијини сахламаг мүмкүн олурду. Јохса һәр јолдан өтән шаһын шаһлығыны суал алтына гоја биләрди вә бүтүн ҹәмијјәт даима вәтәндаш мүһарибәси вәзијјәтиндә јашамалы оларды.
Он једдинҹи әсрин орталарында бу системә Инҝилтәрәдә илк етираз едиләндә крал Чарлз Стүарт баша дүшә билмирди ки, ушаглар өз аталарынын – кралын ирадәсини неҹә суал алтына гоја биләрләр. Кралын ордусуну ики дәфә мәғлуб едән Инҝилтәрә парламенти ондан садә бир шеј тәләб едирди – кралын сәлаһијјәтләрини мәһдудлашдыран бир сәнәдә имза атмаг. Кишини девирмирдиләр. Һакимијјәтинин дә ҹүзи бир һиссәсини әлиндән алырдылар… ону мүһарибә мејданында там мәғлуб едиб, ев дустағы едәндән сонра. Тәсәввүр един ки, белә бир вәзијјәтдә Чарлз Стүарт дирәниб ҝүзәштә ҝетмир вә 1649-ҹу илдә ону едам едәси олурлар.
Инди ХХI әсрдир. Инсанлар үмумән анлајырлар ки, бир адамын һакимијјәтә анаданҝәлмә һаггы ујдурма анлајышдыр. Амма Сәддам Һүсејн ону мүһакимә едән һакимин гаршысында дурмагла өз али вүҹудунун тәһгир олундуғу гәнаәтиндә иди.
Чаушеску вә Гаддафини дә јухарыда гејд етдик. Ән гәрибәси будур ки, јүз илләрлә нәсли крал олан монархлардан фәргли олараг диктаторларын әксәријјәти чох ади бир шәҹәрәдән ҝәлирләр; әксәријјәти һакимијјәтә јијәләнмәмишдән габаг ән ади бир адам олублар вә демәли анламалыдырлар ки, һакимијјәт онларын илаһи һаггы дејил.
“Мәним Адамым”
90-ҹы илләрин орталарында Һејдәр Әлијевин кечирдији чохсајлы мүшавирәләрин бириндә академик Мидһәт Аббасов нејтрал бир мөвзуда чыхыш едирди. Академикин бир гәдәр мүстәгил давранышы Һејдәр Әлијевин хошуна ҝәлмир. Әлијев тәләб едир ки, академик суссун вә академик етираз едәндә Һејдәр Әлијев гәрибә бир бәјанат верир: “Сән вахтилә мәним адамым олмусан”. Академик бир даһа етираз едәндә ки, о һеч вахт Әлијевин адамы олмајыб, Һејдәр Әлијев сәсини уҹалдыб даһа инадла дејир: “Сән мәним адамым олмусан!”
Анлајырлармы? Белә ҝөрүнүр ки, анламырлар. Өләнә гәдәр анламырлар.
Һејдәр Әлијевин истинад етдији дөврдә о, император, крал, ја да шаһ олмајыб. О заман Әлијев ҝуја ки, инсан бәрабәрлијини тәрәннүм едән Коммунист партијасынын Азәрбајҹандакы биринҹи катиби олуб. Амма адамлара неҹә бахыб…
Диалог
Авторитаризмлә мүбаризәдә јумшаг давранышын перспективсизлији ән мүхтәлиф трибуналардан дәфәләрлә сәсләндирилиб. Амма јухарыда тәсвир едилән феномени нәзәрә аланда һәмин о фикри һеч әсасландырмаға да еһтијаҹ галмыр.
Тәсәввүр един ки, Гаддафи дүшүнҹәли бир һакимијјәт саһибинә өлкә вәтәндашлары диалог тәклиф едирләр, сијаси ислаһатлар јолу тутмасы үчүн онунла бәрабәр һүгуглу тәмаслара ҝирмәјә чалышырлар.
Јәгин, мүтләг һакимијјәтин маһијјәтиндән доғур. Мүтләг һакимијјәт саһиби гаршысында бир дәфә аҹиз, һакимијјәтинә табе ҝөрдүјү адамы даһа һеч вахт бәрабәрһүгуглу гәбул едә билмир.
Пессимист сәсләнмәк истәмирәм, амма мәнә елә ҝәлир ки, белә тәклифләри ешидән һәр бир диктаторун үрәк сөзләрини дујурам: Адам да атасы илә белә данышар?
“Азадлг радиосу”
Мәгаләдәки фикирләр мүәллифин шәхси мүлаһизәләридир.
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
