Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән: Мајын орталарында өлкә медиасы мараглы бир хәбәр јајды. Ватикан Мәхфи Архивләриндә Азәрбајҹан тарихинә аид 85 сәнәд ашкар олунуб. АзадлыгРадиосунун «Из» програмы бу хәбәрин ардынҹа дүшәрәк һәмин сәнәдләрин өлкә тарихи вә мәдәнијјәти үчүн өнәмини ачыгламаға чалышыб.
АМЕА Фүзули адына Әлјазмалар Институтунун тәрҹүмә вә информасија шөбәсинин мүдири Фәрид Әләкбәрли «Из»ин суалларына ҹаваб верир.
- Фәрид бәј, Ватикан Мәхфи Архивиндән тапылан сәнәдләр чох бөјүк мараг доғурду. Буну ҝөзләјирдинизми?
- Сөзүн дүзү, јох. Амма иш орасындадыр ки, әлдә олунан нәтиҹәләр бизим өзүмүз үчүн дә ҝөзләнилмәз олду. Реаксија да тәбии иди. Биз өзүмүз орада Азәрбајҹана аид материаллар тапаҹағымызы ҝөзләмирдик. Хошбәхтликдән, биз һәмин материаллары тапдыг вә бу, сенсасион бир хәбәр олду...
- Елә исә, кечәк әсас мәсәләјә. Ватикана нә мәгсәдлә ҝетмишдиниз? Сәнәдләрин варлығындан хәбәрдардынызмы? Јохса һәр шеј тәсадүфи олду?
- Тәсадүфи дејилди. Ватиканла Азәрбајҹан арасында хүсуси разылыг әлдә едилиб. Һәмин разылыға әсасән Азәрбајҹан алимләри Ватиканын мәхфи архивләриндә ишләјә биләр. Бу имкан биринҹи дәфәдир ки, бизим әлимизә дүшүб. Она гәдәр һеч бир алимимиз Ватиканын Мәхфи Архивләриндә чалышмајыб.
IХ ӘСРДӘН БУ ЈАНА СӘНӘДЛӘР ВАР
- Ватиканын Мәхфи Архивләри дејәндә, нә баша дүшүлүр?
- Мүгәддәс Рома Килсәсинин- католик килсәсинин фәалијјәти дөврүндә топланан мүхтәлиф сәнәдләрдир. Орада он минләрлә фәрманлар, мәктублар, ҹүрбәҹүр сәнәдләр вар. IХ әсрдән бу јана, та бу ҝүнүмүзәдәк јығылан архивдир. Амма орада VIII әсрә аид дә бир нечә сәнәд вар. Мүгәддәс Католик Килсәси вахтилә чох бөјүк нүфуза малик олуб. Елә инди дә, онун нүфузу ҝенишдир. Мүсәлман дүнјасында әрәб хәлифәләри хилафәти идарә едән кими, орта әсрләрдә дә Авропаны Рома Папалары идарә едирди. Онлар тәкҹә динлә јох, сијасәтлә дә мәшғул олурдулар. Авропанын Шәрг өлкәләри илә олан илишҝиләриндә елә бир мәсәлә јох иди ки, Ватикан килсәси буна мүдахилә етмәсин. Она ҝөрә дә, бу сәнәдләр топланырды. Бурада дипломатик јазышмалар да вар. Орта әсрләрдән, ХI әсрдән башлајараг Иран һөкмдарлары вә Иранын Ханлыглары - Елдәнизләр, Гарагојунлу, Ағгојунлу дөвләтләри, Илханиләр, Сәфәвиләр, Әфшарлар вә Гаҹарларын Рома Папасы илә интенсив әлагәләри, јазышмалары олуб. Демәк олар ки, һәр һәфтә бир-биринә мәктуб јазырдылар.
ПАПАДАН МӘКТУБ ВАР...
- Нә данышырсыныз? Јәни доғрудан һәр һәфтә јазышырлармыш?
- Һәр һәфтә, һәр һәфтә! Һәфтә олмајанда да, ики һәфтәдән бир јүз фаиз! (Ҝүлүшмә) Мәктубларын һамысы горунуб. Онларын арасында мүттәфиглик олуб. Бир тәрәфдән Венесија Республикасы, о бири тәрәфдән Папа, о бири тәрәфдән дә Сәфәвиләр, хүсусән дә Османлы дөврләриндәки мүһарибәләр заманы. Бу мәктубларын бөјүк чохлуғу бизим алимләрә бәлли олмајыб. Пәракәндә мәктублар- Авропа алимләри тәрәфиндән өјрәнилиб нәшр едиләнләрдән бизимкиләр истифадә едибләр, амма бөјүк әксәријјәтиндән- тәрҹүмә олунмајан вә нәшр едилмәјәндән хәбәрсиз олублар. Чүнки ора бирбаша чыха билмәјибләр, ишләјә билмәјибләр.
АЛБАН КИЛСӘСИ ТАМ МҮСТӘГИЛМИШ!
- Бәс архивдә башга килсәләрин сәнәдләри јохдур?
- Ватикан Архивиндә башга килсәләрин дә мәхфи сәнәдләри вар. Билирик ки, Азәрбајҹан әразисиндә Исламдан әввәл Албан дөвләти олуб, Албан килсәси фәалијјәт ҝөстәриб. Инди ермәниләр дејирләр ки, албан килсәси ермәниләрин тәсири алтында олуб, албанлар үмумијјәтлә олмајыблар. Садәҹә, албанлар ермәниләрин ичиндә бир груп олуб. Амма бу сәнәдләрдән мәлум олур ки, албан килсәси там мүстәгилмиш! Өзү дә григорианлардан фәргли олараг, ортодокс килсәси олуб. Албанларын Ислам динини гәбул етмәклә онларын килсәсәләри VII әсрдә демәк олар ки, јох едилди. ХIХ әсрин орталарына гәдәр бу килсәнин галыглары јашады, сонра руслар ону ләғв етдиләр вә тамамилә Ечмиадзинә бағладылар.
ОРТА ӘСРДӘ БАЗАРДА ГИЈМӘТЛӘР НЕҸӘ ОЛУБ?
- Јајылан хәбәрдә Ватикан килсәсинин Иранын Азәрбајҹан әразисиндә апардығы дини фәалијјәт вә тәблиғатла бағлы сәнәдләрин олдуғу дејилир. Һәмин фәалијјәт вә тәблиғат нәдән ибарәт олуб?
- Еләдир. Архивдә IХ әсрдән бу јана Иранын Азәрбајҹан әразисиндә олан миссионерләрин һесабатлары вар. Онларын чохусу Иранын Азәрбајҹан әразисинә кәшфијјат мәгсәди илә ҝөндәрилиб. Она ҝөрә дә, Азәрбајҹанда нә вар-нә јох—һансы абидәләр вар, шәһәрләрин әһалиси нә гәдәрдир, һарада һансы етник груплар јашајыр, тәсәррүфаты неҹәдир, јоллар һарадан кечир, базарда гијмәтләр неҹәдир, һөкмдарларын титуллары нәдир, һансы әразиләр кимә табедир вә с. бүтүн тәфәррүаты илә тәсвир едилиб. Мәсәлән, Шамахыда вахтилә олмуш вә сонралар дағыдылмыш ханәҝаһлар барәдә дә мәлуматлар әлдә едирик. Јазырлар ки, биз ханәҝаһын ичинә ҝирдик, орада пилләкән варды, пилләкәндә 43 пиллә варды, һәр пилләнин узунлуғу бу гәдәрди, пәнҹәрәнин үстүндә бир шәбәкә варды, диварда филан јазы варды, таванын узунлуғу бу гәдәрди, орадан чај ахыр, чајын узунлуғу бу гәдәр, дәринлији бу гәдәр...(Ҝүлүшмә) Авропалылара хас дәгигликлә јанашы, онлар тәлиматла ишләјирдиләр. О тәлимат әсасында Ватикан Килсәси фәалијјәт планыны дәгигләшдирирди. Амма инди биз о јазыланлар әсасында Азәрбајҹан һаггында гијмәтли мәлуматлар өјрәнирик. Бу тәсвирләр һеч бир мәнбәдә јохдур! Чүнки ади тарихчиләр вә ҹоғрафијашүнаслар өлкәни белә дәгигликлә тәсвир етмирдиләр. Миссионерләр исә пешәкарҹасына- кәшфијјатчы олдуглары үчүн һәр шеји гејдә алырдылар. О һесабатларда һансы әразидә һансы етникләрин јашадығы да ҝөстәрилиб. Мәсәлән, ермәниләр һәмишә јазырлар ки, биз орта әсрләрдә Шамахы әтрафында јашамышыг. Амма орта әср салнамәчиләри әксини јазырлар. Јазырлар ки, орада јашајан христиан әһали ермәни дејил, григориан динини гәбул етмиш фарслардыр. Өз араларында да фарс дилиндә данышырлар. Доғрудан да орада фарсдилли әһ
