Ингилабы јумурта, әт вә колбаса илә боғмаға башладылар
Бакы вә Сумгајыта мәркәздән әрзаг ҝөндәрилди, витринләрдә әт, колбаса, јумурта, јағ ҝөрүнмәјә башлады. Бу вәзијјәт узун чәкәҹәкми? Ыки-үч ај кечмир, мағазалар јенә бошалды. Москва бөлүшмәк истәмирди. Бакы вә Сумгајытдакы етираз сәсләнән мај нүмајишләри үфүгдә парылты иди? Бунун ардынҹа гызмар јај башлајаҹагдымы? Он ил сонра бу нүмајишләр јада дүшәҹәкдими? Ола билсин, кимләрсә бу етиразларын олдуғуна инанмајаҹаглар. Азәрбајҹан нефт-кимја институтунун тәләбәләринә инанмадыглары кими. Онлары 12 ҝүн Сумгајытда зирзәмидә сахладылар, дөјдүләр, ишҝәнҹә вердиләр, амма гијамы кимин тәшкил етдији барәдә мәлумат ала билмәдиләр.
башланғыҹы өтән сајларымызда
“Рус олмаг истәјирәм”
Академик, үстәлик Сосиалист әмәји гәһрәманы... Ахундов өзүнү академик кими һисс едирди. “Нијә олмамалыјам?”, фикирләширди. Профессорлар академик олурлар, о да артыг профессорду.
Дадлы Куба сигаретини чәкән Ахундов ушаглығыны јада салды. Бир дәфә мүәллим ондан сорушмушду: Ким олмаг истәјирсән?
- Рус олмаг истәјирәм ,- демишди.
Јадына Газахыстан КП МК-нын биринҹи катиби Кунајевин зарафатла дедији сөзләри дүшдү: “Мән Сијаси Бүроја дүшән биринҹи вә сонунҹу Газахам...”.
Академиклик уғрунда чәкишмә...
Ахундов бөјүк кабинетдә хејли ҝәзинди. Нә дејирләр, десинләр, Гусман дүз фикирләшир. О, бу дәфә дә башгаларындан узаг ҝөрән бир аддым атды. Сов.ИКП МК она, Исҝәндәрова вә Әлиханова республика Елмләр Академијасына (ЕА) сечкиләрдә иштирак етмәјә иҹазә вермәди. Чүнки бу үч нәфәрин академиклик уғрунда мүбаризәси Сијаси Бүроја гәдәр ҝедиб чыхмышды.
Ахундов биринҹи катиблији академијаја үзв олмаға дәјишмәјә һазыр иди. Әлбәттә, республика сәвијјәсиндә дејил, ССРИ сәвијјәсиндә. Брежневин әлиндә нә иди ки? Имканлары чохду, амма о катиблији Елмләр Академијасынын һәгиги үзвлүјүнә дәјишмәјә һазыр олдуғуну Брежневә деди. ССРИ Елмләр Академијасынын микробиолоҝија шөбәсинин елми катиби олмаг истәјирди. Бәлкә, елә академијанын витсе-президенти олсун?! Онда сакитҹә өлмәк мүмкүндүр. Бир дә нијә өлүр ки, јашамаг лазымдыр. Франсыз дилиндә академик сөзүнүн мәнасы “јашамаг” иди. Азәрбајҹан республикасынын ЕА президенти Р.Исмајылов сечкиләрдә удузмушду, гоҹа, һәрәкәт едә билмәјән бу адам рәгибләриндән чох аз сәс топламышды. Бәлкә елә Исмајыловун јеринә сечилсин?!
Брежневи инандырмаг чәтин олмады. 1969-ҹу илин мајында Ахундов Азәрбајҹан Елмләр Академијасынын һәгиги үзвү сечилди. Бир нечә һәфтәдән сонра Ахундов өз әризәси илә биринҹи катибликдән азад едилди. Дүшүнүрдү ки, Азәрбајҹан ССР Елмләр Академијасынын президенти олаҹаг.
Ахундов бир дә фикирләшди. Һәтта әризәсинә “елм саһәсини ҝүҹләндирмәк мәгсәди илә” сөзүнү дә јазмаг истәди. Белә јахшыды. Бәлкә Кириленкоја десин. Ахундов Брежневлә һәр шеји данышмышды. Һәтта јеринә Әмирову тәјин едәҹәкләри барәдә разылыг да алынмышды. Әмиров зәифди, амма Ахундова сәдагәтли иди. Јадына пленумдан сују сүзүлә-сүзүлә чыхан Исҝәндәрову вә Әлиханову салды, “ахмаглар, елә билирдиләр ки, онлары сечәҹәкләр”. Јохса сөзәбахан гојунлар кими Бакы илә Москва арасында галмышдылар. Пленума Кириленко ҝәләҹәк. Бирдән јадына дүшдү ки, бәс Кириленко ҝәләҹәји тарих барәдә нијә мәлумат вермир? Бәлкә она зәнҝ едим?..
***
Ахундов фикирләрдән ајылды.
Столун үстүндәки мәлуматлара бахды. Јенә Әлизадәнин адыны ҝөрдү, елә бил бејнинә ган сызды. 1968-ҹи илдә һәбсханадан гајыданларын 31 фаизи, 1969-ҹу илдә исә 33 фаизи јенидән ҹинајәт төрәдиб һәбсханаја гајытмышды. Ону әвәз едәҹәк ҝөзләнилмәз рәгибинин дөврүндә исә бу рәгәм 37 фаизә чатаҹагды. 1970-ҹи илдә 922 нәфәр јенијетмә оғурлуға ҝөрә мәсулијјәтә ҹәлб едиләҹәкди.
Һејдәр Әлијев Азәрбајҹаны “КГБ”ләшдирирди
4 сентјабр 1971-ҹи илдә Азәрбајҹан КП МК бүросунун иҹласында чыхыш едән КГБ сәдри Красилников дејәҹәкди: Азәрбајҹанда тәгаүдә чыхандан сонра 983 тәһлүкәсизлик әмәкдашы ишлә тәмин олунуб. Онларын 20 фаизи Назирләр Советиндә, 42 фаизи әдлијјә системиндә, 22 фаизи институт вә мәктәбләрдә, 16 фаизи милисдә јерләшдирилиб.
1969-ҹу ил статистикасына ҝөрә, Азәрбајҹанда партија ишчиләринин 67 фаизинин, Назирләр Советиндә чалышанларын исә 63 фаизинин елми дәрәҹәси варды.
Әлијевсә онлары тәһлүкәсизлик хидмәтинин әмәкдашлары илә дәјишәҹәкди. Азәрбајҹан һара ҝедирди....
Сонрадан даһа дәриндән тәһлил етдим. Әлијев партија-совет апараты ишчиләрини нијә КГБ әмәкдашларына дәјиширди?
О, КГБ горхусуну ҹәмијјәтин ичинә көчүрүрдү. Компроматлар зәнҹири илә бүтүн гапылары килидләјирди, ипин уҹуну өз әлиндә сахлајырды.
Јалан вә шајиәләрлә мәлуматландырылан адамлар...
Азәрбајҹанлылар ССРИ-дә бәлкә дә ән чох шајиә вә јаланла мәлуматландырылан адамлардыр. Мән буну Азәрбајҹан КП МК-да чалышанда бир даһа јәгин етдим. Чүнки бу јаланы јараданларын өзләри дә јалана, шајиәјә инанырдылар...
Сов.ИКП МК-нын Загафгазија республикалары бөлмәсиндә сон ҝүнләр ҝөрүнмәјән фәаллыг һисс едилирди. Кеј Морозов әмәкдашлары мәрузә үчүн гәбул едирди. Дәһлизләрдә шишкин чанталы кишиләр онун отағына ҝирир, һесабатларыны вериб, төвшүјә-төвшүјә катиблијә гачырдылар. Чанталар бир андаҹа бошалырды...
Сән кимсән? Нә үчүн өлмәјиб сағ галмысан?!
Әлијев Капитоновун гәбул отағына ахшамдан хејли кечмиш ҝәлди. Бир гәдәр чәкинә-чәкинә стулда отурду, о, отагдакылардан чәкинмирди, дүшүнүрдү ки, стул узун бојлу, мөһкәм бәдәнли бу адамы ҝөтүрмәјә дә биләр. “Инди вә ја һеч вахт! Һакимијјәти ҝөтүрмәлијәм!..
