Әһл Бејт-АБНА-хәбәр аҝентлијинин хәбәринә әсасән Ермәнистан вә Азәрбајҹан президентләри арасында 6 аја јахын фасиләдән сонра Русија президентинин васитәчилији илә ијунун 17-дә Санкт-Петербургда баш тутан данышыглар һагда мараглы мәлуматлар јајылыр. Ермәнистан мәтбуаты јазыр ки, Русија бу данышыгларда Дағлыг Гарабағ әтрафындакы 3 рајонун бошалдылмасы барәдә мүзакирәләр апарыб. “Грапарак” гәзети дипломатик мәнбәләрә истинадән билдирир ки, сөһбәт Ағдам, Фүзули вә Зәнҝилан рајонларындан ҝедиб.
Плана ҝөрә, бу рајонлар бошалдыландан сонра ора Русија сүлһмәрамлы гүввәләри јеридилир, сүлһмәрамлылар Дағлыг Гарабағда да мөвге тутур. Бошалдылан рајонлар да дахил олмагла Гарабағда хүсуси идарәчилик статусу тәтбиг олунур. Гәзет јазыр ки, сөһбәт вахтилә Аркади Волскинин рәһбәрлик етдији хүсуси идарәчиликдән ҝедир.
Гејд едәк ки, Дағлыг Гарабағда хүсуси идарәчилик 1989-ҹу илдә ССРИ Али Совети Рәјасәт Һејәтинин гәрары әсасында тәтбиг олунуб. Бу идарәчилијә әсасән Дағлыг Гарабағын Азәрбајҹанын тәркибиндә мухтаријјәт статусу сахланылмагла бөлҝәдә һакимијјәт Сов.ИКП Мәркәзи Комитәсинин нүмајәндәси А.Волскинин башчылыг етдији хүсуси комитәјә верилмишди.
Ермәни гәзети президентләрин бу тәклифә неҹә реаксија вермәси барәдә һеч нә јазмыр. Хатырладаг ки, бундан әввәл ермәни медиасында 3 рајонун бошалдылмасына даир данышыгларын ҝетдији барәдә мәлуматлар јер алыб. Лакин о мәлуматларын бириндә Ағдам, Фүзули вә Кәлбәҹәрдән сөһбәт ҝедирди. Әтраф рајонларын бошалдылмасы вә гачгынларын ора гајытмасы Мадрид принсипләриндә јер алыр. Лакин мәлумат вар ки, бошалдылаҹаг рајонлара нәзарәт мәсәләсиндә тәрәфләр арасында зиддијјәт һөкм сүрүр. Бошалдылаҹаг рајонларын Азәрбајҹанын нәзарәтинә верилмәсинә Ирәван разы дејил, бу әразиләрдә сүлһмәрамлы ады алтында Русија гүввәләринин јерләшдирилмәси дә Азәрбајҹан үчүн мәгбул дејил. Мадрид принсипләриндәки төвсијәләрдән биринә ҝөрә, әтраф рајонларын бошалдылмасы илә паралел Дағлыг Гарабаға аралыг статус да верилмәлидир. Бу статусун да деталлары данышыглар предметидир вә Русија президентинин тәшкил етдији үчтәрәфли данышыгларда бир нечә дәфә мүзакирә олунуб. Белә ҝөрүнүр ки, Гарабағда јенидән Волски идарәчилијинин тәтбигинә даир идеја да бу контекстдә ирәли сүрүлүб.
Хәбәр верилдији кими, Азәрбајҹан президенти Санкт-Петербург бејнәлхалг игтисади форуму чәрчивәсиндә баш тутан Гарабағ данышыгларыны баша вурандан сонра елә һәмин ахшам Бакыја дөнүб вә форумун ертәси ҝүнә нәзәрдә тутулан рәсми ачылышына гатылмајыб. Ермәни експертләри вә мәтбуаты һесаб едир ки, Илһам Әлијев данышыгларда Русијанын мөвгејиндән наразы галараг Бакыја дөнүб. Азәрбајҹанда исә үмумијјәтлә президентләрин сон данышыгларынын баш тутмасы факты рәсми Бакынын өз мөвгејиндән ҝери чәкилмәси кими шәрһ олунур. Азәрбајҹан рәһбәрлији бәјан едиб ки, Ермәнистан јениләнмиш Мадрид принсипләринә даир өз ҹавабыны билдирмәсә имитасија хатиринә данышыглара ҝедилмәјәҹәк. Лакин инди Ирәванын ҹавабынын мәлум олмадығы бир вахтда Азәрбајҹан данышыглар масасы архасына кечир вә просеси давам етдирмәји гәрара алыр. Санкт-Петербург данышыгларынын нәтиҹәләри һагда Кремлдән јајылан рәсми ачыгламада дејилирди ки, тәрәфләрин мөвгеји арасында јахынлашма гејдә алыныб. Лакин тәрәфләрин нә гәдәр ирәли ҝетмәсинә даир конкрет бир бәјанат јајылмајыб.
Бәс данышыгларын ҝетдији өлкәнин експертләри Санкт-Петербург ҝөрүшү һагда нә фикирдәдир?
Москвалы шәрһчи Александр Крыловун еһтималына ҝөрә, ирәлиләјиш данышыгларын өзүнүн баш тутмасыдыр, анҹаг маһијјәт етибарилә мәсәлә далана дирәниб: “Реал ирәлиләјиш олсајды, ортаја гојмаға бир шеј оларды. Јохса һәр дәфә һеч бир конкретлик ҝөстәрилмәдән тәрәфләрин бир-бири илә данышмасы вә мөвгеләрини јахынлашдырмасыны бөјүк наилијјәт адландырмаг елә дә бөјүк никбинлик доғурмур. Әлбәттә, данышыглар һәрби риторикадан јахшыдыр, анҹаг маһијјәт етибарилә Гарабағ мүнагишәсинин низамланмасы һәлә чох узагдадыр. Принсипиал мәсәләдә разылыг јохдур - Ермәнистан дејир ки, өнҹә Гарабағын статусу һәлл олунмалыдыр, сонра галан шејләр. Азәрбајҹан исә дејир ки, статус сонраја галсын, әввәл торпагларын гајтарылмасы вә с. мәгамлар һәлл олунмалыдыр” (ББҸ).
Диҝәр експерт Александр Скакова ҝөрә, Москва Гарабағда низамланмаја наил олараг дипломатик гәләбәјә бөјүк еһтијаҹ дујур, анҹаг һәләлик тактики бахымдан о статус-квону сахламаға чалышыр: “Әҝәр Москва мәсәлә илә мәшғул олмаса, Гарабағ әтрафында јени мүһарибәнин башланмасы реал олаҹаг. Бу, Русијаја әсла лазым дејил. Одур ки, Москванын инди әсас тактики мәгсәди статус-квону сахламагдыр. Анҹаг перспективдә о, сөзсүз ки, проблемин реал һәллини истәјир, ахы әкс һалда Русија әсас васитәчи кими чыхыш едәрәк өз имиҹини бу ишә гојмазды”.
Москвалы експерт Владимир Јевсејевә ҝөрә дә Русија Гарабағ низамланмасындан бөјүк дипломатик гәләбә әлдә етмәк истәјир, анҹаг о ишин чәтинлијини ҝөрәрәк сығорталанма вариантларыны да сахлајыр: “Ермәнистанын Түркијә илә сәрһәдинин ачылмасы просесинин дирәндијини ҝөрән Москва Гарабағ низамланмасыны фәаллашдырмаг истәјир. Бу мәсәләләр истәр-истәмәз бир-биринә бағлыдыр. Москва һәм игтисади, һәм сијаси бахымдан бу сәрһәддин ачылмасыны истәјир. Гарабағда сијаси низамланма да Русијаја хејли дипломатик имиҹ үстүнлүкләри верә биләр. Анҹаг Москва ајдын ҝөрүр ки, иш чох мүрәккәбдир вә она ҝөрә дә о ишдә Минск Групуну сахлајыр. Русија фактики бу групу әвәзләјә биләр, анҹаг бу гуруму сахлајыр ки, иш алынмаса десин ки, мәнлик нә вар, әсас васитәчи Минск Групудур. Бурада исә Русија тәк дејил вә групун башга үзвләри һеч дә Москва гәдәр фәаллыг ҝөстәрмәјиб. Јох, реал ирәлиләјиш олса, Москва ишдә өзүнүн әсас рол ојнамасыны елан едәҹәк”.
Мүнагишәјә дәриндән бәләд олан британијалы експерт Томас де Валл исә “Кавказскиј узел” сајтына дејиб ки, данышыглар һазырда далана дирәниб. Онун фикринҹә, тәрәфләр данышыглар хатиринә данышыглар апармагда мараглыдыр. Она ҝөрә дә де Валл Минск просесини мүнагишәнин һәллинә јөнәлән сүлһ просеси дејил, бөјүк өлчүдә “мүнагишәни идарә етмә просеси” сајыр: “Бунун сүлһ просесинә чеврилмәси үчүн тәзјиг лазымдыр. Белә тәзјиг ашағылардан-ҹәмијјәтдән ҝәлә биләр. Лакин Азәрбајҹан вә Ермәнистандакы авторитар һакимијјәтләр ҹәмијјәтә азад дүшүнҹә имканы јаратмыр. Бу һалда тәзјиг дүнјанын ири дөвләтләриндән ҝәлә биләрди. Анҹаг мән бу мүнагишәнин бејнәлхалг иҹтимаијјәт вә ири дөвләтләр үчүн приоритет олдуғуну ҝөрмүрәм, она ҝөрә дә ири дөвләтләрин мүнагишәнин низамланмасы үчүн тәрәфләрә тәзјигләри баш вермәјәҹәк”.
Т.де Валл дејиб ки, Мадрид принсипләринин јениләнмиш редактәдәки формасы барәдә мәлуматы јохдур, анҹаг орада Дағлыг Гарабағын јекун статусунун референдумда мүәјјән едилмәсинин јер алдығыны билир: “Бу сәнәди конструктив вә икимәналы сајмаг олар. Тәрәфләрин һәр бири орада өз истәдији һәлл формасыны тапыр. Вахтилә бу ҹүр сәнәд Шимали Ирландијада көмәк едиб. Лакин орада бүтүн тәрәфләр һәлл јолуну тапмагда сәмими иди. Гарабағ мүнагишәсиндә исә тәрәфләр стајус-квону сахламаг истәјир вә Мадрид сәнәдинин тәләб етдији ҝүзәштләрә ҝетмәк истәмир”.
Британијалы експерт дејир ки, Гарабағда бејнәлхалг сүлһмәрамлы әмәлијјатларын һазырланмасы илә мәшғул олан јохдур, бу исә нараһатлыг јарадыр: “АТӘТ-ин Вјана офиси јанында јүксәк сәвијјәли планлашдырма групу бу ишлә мәшғул олмаг үчүн мандата маликдир. Лакин груп надир һалларда реҝиона сәфәр едир. Сүлһмәрамлы әмәлијјатларын һазырланмасы ваҹиб мәсәләдир, чүнки бу мәсәләдә васитәчиләр арасында рәгабәт башлаја биләр. Чәкинмәдән дејә биләрәм ки, Русија сүлһмәрамлы континҝентә нәзарәт етмәк истәјир, Азәрбајҹан исә чох ҝүман ки, буна гаршыдыр. Сүлһмәрамлы әмәлијјатлар Авропа Иттифагынын лидерлијиндә һәјата кечирилә биләр, лакин проблем он
