Әһли Бејт (әлејһимус сәлам) -АБНА- Хәбәр Аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән, Азәрбајҹан Сәфәвиләр дөвләтинин дағылмасы вә Османлы империјасынын Азәрбајҹаны ишғал етмәси Һәмзә Мирзәнин өлүмүндән сонра Сәфәвиләр дөвләтини фәлакәтә ҝәтириб чыхармыш ара мүһарибәләри вә феодал өзбашыналығы дөврү башланыр.
Шаһ Мәһәммәд Худабәндә дөвләт ишләрини өз әлинә алмаг вә өлкәни јахынлашмагда олан дахили парчаланмадан вә ҝенишләнән дүшмән (түрк) ишғалындан хилас етмәк үчүн ҹәһдләр ҝөстәрди. Лакин бу вәзифә өзүнүн азјашлы оғланларынын әлиндә ојунҹаға чеврилмиш, зәиф ирадәли шаһын баҹараҹағы иш дејилди. Әјанларын өзләринин вә бир-бири илә дүшмәнчилик едән дәстәләринин арасында чәкишмә башланды. Һәмзә Мирзәнин өлүмүндән дәрһал сонра әмирләр онун ирадәсинин әксинә олараг Шаһ Мәһәммәди, оғлу он үч јашлы Абуталыб Мирзәни варис кими танымаға мәҹбур етдиләр. Һакимијјәт әслиндә шаһзадәнин ләләси Әлигулу хан Фәтһ оғлу Устаҹлынын вә Исмајылгулу хан Шамлынын әлинә кечди ки, онлар да јүксәк вәзифәләри өз гоһумлары арасында бөлүшдүрдүләр. Һәмзә Мирзәнин өлмәси вә сарајдакы јени тәјинатлар хәбәри әјаләтләрдә һәјәҹанлара вә гијамлара сәбәб олду.
Гызылбаш әмирләри арасында Шаһ Мәһәммәдин симасында мәркәзи һакимијјәтлә һесаблашан адам чәтин тапыларды. Гызылбаш әмирләринин әсас күтләси Гәзвин сарајындан үз дөндәриб Аббас Мирзәни шаһ кими ирәли сүрән Хорасан әмирләринин тәрәфинә кечди. Кечмишдә Аббас Мирзәнин дүшмәни вә шаһ сарајына мүнасибәтдә мүсбәт мөвгедә олмуш Муртузагулу хан Порнак түркман тајфасы илә, Кашан һакими Мәһәммәдхан Түркманын оғлу Вәлиҹанхан , Әфшар тајфасындан олан Кирман вә Јәзд һакимләри, Исфаһанда вә Куһ Ҝилујәдә һакимијјәтдә олан әрәшли вә Әфшар тајфаларынын әмирләри онларын арасында иди. Фарсда зүлгәдәр тајфасынын башчылары өзләрини Аббас Мирзәнин тәрәфдарлары елан едәрәк, онлара Шаһ Мәһәммәд тәрәфиндән тәјин олунмуш һакими, Шираз шәһәринин ҝирәҹәјиндә өлдүрдүләр. Искәндәр бәј Мүншинин дедијинә ҝөрә, Сәфәвиләр дөвләтинин ҹәнуб һиссәсиндә өзбашыналыг о дәрәҹәјә чатды ки, феодаллар “өзләрини шаһын фәрманы вә һөкмү илә бағлы һесаб етмәјәрәк” вилајәтләрдә һакимијјәти әлә кечирмәјә башладылар. Бурада, һабелә Сәфәвиләр дөвләтинин диҝәр вилајәтләриндә - Ираг, Фарс, Кирман, Куһ Ҝилујә вә Хузистанда һәрбчи адамларын (“сипаһијан”) һөкмранлығы үзүндән рәијјәтин вәзијјәти тамамилә писләшди.
Түрк команданлығы Һәмзә Мирзәнин өлүмүндән, кәскин зиддијјәтләрин, Гызылбаш әмирләринин чәкишмәләринин дидиб парчаладығы Сәфәвиләр дөвләтинин ағыр дахили вәзијјәтиндән тезликлә истифадә етди.
Тәбриздәки түрк галасынын галабәјиси Ҹәфәр паша Тәбриздән чыхараг, нәинки онун әтрафындакы јерләри, һабелә Азәрбајҹанын ҹәнуб һаиссәсиндәки бир чох әразиләри дә әлә кечирмәји мүмкүн сајды. Күрд әмирләринин көмәји илә Ҹәфәр паша Әрдәбилдән Тәбризә һәрәкәт едән гызылбаш дәстәсини дармадағын едиб ҝери чәкилмәјә мәҹбур етди.
Дүшмәнин бу мүвәффәгијјәти Гарадағ һакими Хәлифә Әнсарын оғлу Шаһверди ханын хәјанәт етмәјинә ҝәтириб чыхарды. О, султана өз итаәткарлығыны билдирди. Бунун нәтиҹәсиндә Ордубад, Мәрәнд, Дизмар, Ҝәрҝәр вә гоншулугдакы әразиләр Ҹәфәр пашанын әлинә кечди. Јенә дә һиҹри 996 (1588)-ҹы илдә Синан паша (Ҹығал оғлу) отуз минлик гошунла Бағдаддан Һәмәдана јериди вә Гызылбашларын тәрк етдији Нәһавәнди дөјүшсүз әлә кечирди. Синан паша галада ики мин нәфәрлик һәрби һиссә јерләшдирәрәк ҝери гајытды. Гызылбашларын галаны ҝери гајтармаг ҹәһди уғурсузлугла нәтиҹәләнди. Онлар мәғлубијјәтә уғрадылар. Башчылары олан Һәмәдан бәјләрбәјиси Горхмаз хан Шамлы исә әсир дүшдү.
Бу заман султан гошунлары о вахта кими Мәһәммәд хан Зијад оғлу Гаҹарын әлдә сахладығы Гарабағы тутдулар. Ҝүрҹүстандан кечиб ҝәлән Фәрһад паша Ҝәнҹә вә Бәрдәјә дахил олду, бурада да Османлы һәрби һиссәсини јерләшдирди. Гарабағ Османлы гошунлары тәрәфиндән талан едилди. Түркләрин дармадағын етдији Гаҹар вә ијирми дөрд тајфалары Аразын ҹәнуб саһилинә ҝери чәкилдиләр. Бунун ардынҹа Нахчыван тутулду.
Беләликлә, 1586-1589-ҹу илләрдә демәк олар ки, бүтүн Азәрбајҹан тәдриҹән Султан ЫЫЫ Мурадын ордулары тәрәфиндән ишғал олунду. Өзбәк һакимләринин Хорасана басгынлары түркләринмүвәффәгијјәтләринин әһәмијјәтли дәрәҹәдә јүнҝүлләшдирмишди.
Гәзвиндә һакимијјәтә ҝәлән Сәфәви шаһы Ы Аббас дөвләтин ағырвәзијјәтә дүшдүјүнү нәзәрә алараг, Османлы түркијәси илә һәләҺәмзә Мирзәнин башламыш олдуғу сүлһ данышыгларыны даваметдирмәјә тәләсди. Сәфәвиләр өзләринин галан мүлкләрини сахламагүчүн султанын сәрт сүлһ шәртләрини гәбул етмәјә мәҹбур олдулар.
1590-ҹы ил Истанбул сүлһүнә ҝөрә Азәрбајҹандан әлавә, Ҹәнуби Гафгазын диҝәр әразиләри, һабелә Иранын гәрб вилајәтләри (Нәһавәнд, Луристан, Шәһризур) Османлы түркијәсинә верилди.
Беләликлә, ХВЫЫәсринәввәлләринәгәдәрдаваметмишОсманлытүркијәситәрәфиндәнАзәрбајҹанынистиласызаманыАзәрбајҹаннәһајәтсизмүһарибәләрдәтамамиләталанедилдивәмүфлисләшди, өлкәнинигтисадијјатысарсылды. Ишғалчы түрк феодалларынын өлкәдә 20 илә јахын ағалыг етмәси онун сәрвәтләринин талан едилмәсинә, игтисади һәјатын т ам шәкилдә позу масына ҝәтириб чыхарды. Буна ҝөрә дә Сәфәвиләр дөвләтинин шимал һиссәси олан Азәрбајҹан Ы Шаһ Аббас тәрәфиндән ҝери алындыгдан сонра да Сәфәвиләр дөвләти системиндә өзүнүн әввәлки апарыҹы сосиал-игтисади ролуну сахлаја билмәди. Бу рол Сәфәвиләр дөвләтинин мәркәзи бөлҝәләринә Исфәһана кечмиш олду.
Бундан башга, Азәрбајҹан феодал әјанлары вә Гызылбаш тајфалары хариҹи вә дахили мүһарибәләр ҝедишиндә өз тәркибләринин хејли һиссәсини итирәрәк хејли зәифләдиләр. Азәрбајҹан феодаллары ХВЫЫ әсрдә Сәфәвиләр дөвләтиндә өзләринин әввәлки, һөкмран мөвгеләрини сахлаја билмәдиләр вә диҝәр феодаллар тәрәфиндән сыхышдырылдылар. Буна бахмајараг онлар мәркәзи һөкумәтин даим һесаблашмаға мәҹбур олдуғу зәһмли гүввә кими галмагда давам етдиләр.
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
