Әһли Бејт (әлејһимус сәлам) -АБНА- Хәбәр Аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән, ИИР-ла “алтылыг” өлкәләри (БМТ Тәһлүкәсизлик Шурасынын 5 даими үзвү + Алманија) арасында рәсми Теһранын нүвә програмына даир разылашма әлдә олундугдан бир нечә ај сонра Азәрбајҹанын ҹәнуб гоншусунун үзәриндән санксијалар ҝөтүрүлдү.
Инди бејнәлхалг ҝүндәмин әсас мөвзуларындан бири дә, Иранын дүнја базарларында әлавә имканлара јијәләнмәсиндән сонра игтисади вә сијаси сәһнәдә һансы јени тенденсијаларын јаранаҹағы илә бағлыдыр.
Иран Ислам Республикасынын Азәрбајҹандакы фөвгәладә вә сәлаһијјәтли сәфири Мөһсүн Пакајин мөвзу илә әлагәдар Модерн.аз сајтынын суалларыны ҹавабландырыб. Онунла мүсаһибәни тәгдим едирик:
-Ҹәнаб сәфир, “алтылыг” өлкәләри илә разылыг әлдә едилдикдән сонра Авропа Иттифагы, Америка, Јапонија Ирана гаршы тәтбиг едилән санксијалары арадан галдырды. Сизҹә, бундан сонра рәсми Теһранын бејнәлхалг әлагәләриндә һансы јени үфүгләр ачылаҹаг?
- Аллаһын ады илә... Сизин дә гејд етдијиниз кими, Иранла “алтылыг” өлкәләри арасында разылашма әлдә олунду. Иранын нүвә програмы рәсми шәкилдә гәбул едилди. Ирана гаршы тәтбиг едилән санксијалар ләғв едилди. Бу, разылашма она сәбәб олду ки, Ирана гаршы ирәли сүрүлән иттиһамлар арадан галдырылды. Иранын нүвә програмынын динҹ мәгсәдли олмамасы вә һәрбиләшмәсинә даир иддиалар арадан ҝөтүрүлдү.
Јенә дә бәлли олду ки, сон 12 илдә Ирана гаршы тәтбиг едилән санксијаларын һеч бир сәбәби, әсасы јох имиш. Санксијаларын ләғви Иранла дүнја өлкәләри арасында игтисади әлагәләрин ҝенишләндирилмәси үчүн јахшы бир фүрсәтин јаранмасына ҝәтириб чыхарыр.
Дүздүр, ембарголар дөврүндә дә бизим дүнја өлкәләри илә әлагәләримиз там кәсилмәмишди. Амма бәзи сәбәбләрдән, хүсусилә банк әмәлијјатларында санксијалара мәруз галдығымыз үчүн дүнја өлкәләри илә тиҹари-игтисади әлагәләр гурмагда чәтинлик чәкирдик. Беләликлә, Иран бундан сонра дүнја дөвләтләрилә ади вә нормал игтисади мүнасибәтләр гура биләр. Биз дөвләт вә милли мәнафејимизә ујғун олараг игтисади партнјорларымызы өзүмүз сечәҹәјик. Санксијаларын бу јахынларда ләғв олунмасына бахмајараг, ҝөрүрсүнүз ки, чох бөјүк дәјишикликләр вә һадисәләр баш верир.
Дүнјанын апарыҹы ширкәтләринин нүмајәндәләри артыг Ирана ҝәлмәкдәдирләр. Гыса заман әрзиндә Чин рәһбәри Ирана сәфәр етди. Иранын Чинлә тиҹарәт дөвријјәсинин һәҹми 30 милјард доллардыр. Биз буну 50 милјард доллара чатдырмаг истәјирик. Өтән ҝүн Иранын президенти, ҹәнаб Һәсән Руһани Италијаја сәфәр етди. Бу сәфәр чәрчивәсиндә 22 милјардлыг бир мүгавилә имзаланды.
-Инди ҝүндәмдә дуран әсас игтисади амилләрдән бири дә нефтин гијмәти илә бағлыдыр. Експертләр дејир ки, Иран дүнја базарларына ҝирдикдән сонра, нефтин гијмәти бир аз да уҹузлашаҹаг. Иран нефтин гијмәтинин ашағы дүшмәсинә сәбәб ола биләрми?
-Биз дә нефт өлкәси олараг өз нефтимизи сатмалыјыг. Нефт базарларына дахил олмагдан башга чарәмиз јохдур. Лакин Иранын нефт базарында иштиракынын нефтин гијмәтинә һеч бир тәсири јохдур. Билдијиниз кими, нефтин гијмәти бир нечә ај бундан әввәл уҹузлашмаға башлады. Иран нефт базарына дахил олмаздан габаг бу просес башланмышды. Нефтин дәјәрдән дүшмәсинин бир сәбәби будур ки, бәзи реҝион өлкәләри Иран вә Русијаја гаршы тәзјигләр ҝөстәрмәк үчүн өзләринин нефт һасилатларыны артырыблар. Бу исә бүтүн нефт базарына өз тәсирини ҝөстәрир...
-Һеч шүбһәсиз ки, сөһбәт Сәудијјә Әрәбистанындан ҝедир.
-Конкрет олараг бәли! Биз игтисади мәсәләләри сијасиләшдирмәкдән чәкинмәлијик. Сијаси мәгсәдләр наминә нефтин гијмәтинин уҹузлашдырылмасыны вә ја баһалашдырылмасынын мәнасы јохдур. Бундан Сәудијјә Әрәбистаны өзү дә зәрәр ҝөрүр. Бу кими өлкәләр иҹтимаи рәји чашдырмаг үчүн елан едирләр ки, Иран нефт базарына дахил олдуғу үчүн гијмәтләр енир.
-Иранын Ермәнистан үзәриндән Ҝүрҹүстана газ нәгли һәјата кечирәҹәји дә ҝүндәмдәдир. Сизҹә, Иран белә бир аддым атаҹагмы?
-Бунлар даһа чох медианын өз еһтималларыдыр. Бу барәдә конкрет бир лајиһә јохдур.
-Иранын реҝиондакы әсас игтисади тәрәфдашларындан бири дә Азәрбајҹандыр. Санксијаларын ләғвиндән сонра Иранын Азәрбајҹанла игтисади әлагәләриндә һансы јениликләр ҝөзләнилир?
-Санксијаларын ләғвиндән вә банк әмәлијјатларынын нормаллашмасындан сонра бизим тиҹарәт дөвријјәмиз артаҹаг.
Һал-һазырда Азәрбајҹанла Иран арасында тиҹарәт дөвријјәсинин һәҹми 500 милјон доллардыр. Дүшүнүрәм ки, санксијаларын арадан галдырылмасындан сонра бу рәгәм 1 милјард доллара чатаҹаг.
Иран вә Азәрбајҹан јалныз өз базарларына диггәт етмәмәлидирләр. Онлар бирликдә үчүнҹү өлкәләрин базарларына - мәсәлән, Русија базарларына да бирҝә чыхыш әлдә етмәлидирләр. Һал-һазырда Иранла Азәрбајҹан транзит саһәсиндә бөјүк сәрмајәләр вә инвестисијалар јатырыр. Белә ки, Астара-Астара вә Рәшт-Астара дәмир јол хәтләринин бирләшдирилмәси үчүн һәр ики өлкәнин инвестисија лајиһәләри вар. Бу лајиһә сона чатса, чох ҝәлирли саһә олаҹаг.
Туризм саһәси дә чох ҝәлирли мәнбәләрдән биридир. Әҝәр Азәрбајҹан вә Иран визанын верилмәсини садәләшдирсә вә ја виза режимини ҝөтүрсәләр, бу, туризмдән бөјүк ҝәлирләрин әлдә олунмасына сәбәб олаҹаг.
Биз дүшүнүрүк ки, ики өлкә јахын вахтларда енержи вә газ саһәсиндә инвестисија лајиһәләри һәјата кечирәҹәк. Дүшүнүрәм ки, белә мүштәрәк инвестисија лајиһәләриндән сонра ики өлкәнин игтисади мүнасибәтләри даһа да мөһкәмләнәҹәк.
- Гәрб мәтбуаты, аналитик даирәләр белә бир иддиа ирәли сүрүрләр ки, Русија вә АБШ Сурија мәсәләсиндә разылыг әлдә едиб. Бу фикирләрин дөвријјәјә бурахылмасындан сонра Американын Суријада ИШИД-ә гаршы гуру әмәлијјатларына башлајаҹағы рәсми шәкилдә елан олунуб. Иранын реаксијасы мараглыдыр.
- Суријада гануни дөвләт, һакимијјәт вар. Бу өлкәнин башында президент Бәшәр Әсәд дајаныр. Суријада һәр һансы бир әмәлијјатын кечирилмәси, бу өлкәнин рәһбәрлијинин иҹазәси илә олмалыдыр. Әсас мәсәлә бундан ибарәтдир ки, инсанларын рәјинә вә сечим һүгугуна һөрмәт ҝөстәрилмәлидир. Икинҹи принсипиал мәсәлә будур ки, Суријанын әрази бүтөвлүјү горунмалыдыр. Сурија әразисиндә терроризмлә мүбаризә ады илә һәр һансы әмәлијјатын кечирилмәси бу өлкәнин гануни һакимијјәти илә разылашдырылмалыдыр.
-Иранын Гәрблә мүнасибәтләриндә јени сәһифәнин ачылмасындан сонра белә дүшүнмәк олармы ки, өлкәнизлә Русија арасындакы мүнасибәтләрдә сојуглашма баш верә биләр?
- Русија илә әмәкдашлығымыз стратежи характерлидир. Гәрблә әлагәләримизин ҝенишләнмәси Русија илә мүнасибәтләрә һеч бир тәсир ҝөстәрмәјәҹәк.
- Иранын ИШИД-лә мүбаризә үчүн хүсуси бир стратеҝијасы вармы?
-Биз терроризмә гаршыјыг вә бунунла мүбаризә апарырыг. Бу хүсусда, террор әлејһинә мүбаризә апаран өлкәләрә дә мәнәви вә мәшвәрәт дәстәкләри веририк. Биз Ирагда вә Суријада террорла мүбаризә апаранлара дәстәјимизи ҝөстәририк.
-Русија Суријада ИШИД мөвгеләрини бомбалајыр. Мараглыдыр, Иран нијә Русијанын һава әмәлијјатларына дәстәк вермир?
-Террора гаршы мүбаризә апаран өлкәләр әҝәр биздән бирбаша мүдахилә етмәк барәдә јардым истәсәләр, Иран көмәк етмәјә һазырдыр. Дүшүнүрүк ки, Русија тәкбашына террорун мәһв едилмәсинин өһдәсиндән ҝәлә биләр. Лазым олса, биз дә, бу просесләрдә Русијаја көмәк едә биләрик.
-ИШИД Јахын Шәрглә јанашы, Ҹәнуби Гафгаз үчүн дә тәһлүкәли амилә чеврилмәкдәдир. Иран ИШИД-ин она гоншу олан өлкәләрә ҝәлмәмәси үчүн конкрет олараг һансы аддымлар атыр?
-Биз өз сәрһәдләримиз лазыми гајдада горујуруг. ИШИД террочулары бизим сәрһәдләрә јахынлашмаг истәсә, тәбии ки, буна реаксија верәҹәјик. Биз дә бу фикирдәјик ки, ИШИД реҝион вә Гафгаз өлкәләри үчүн ҹидди тәһлүкәдир.
Реҝион өлкәләри илә ИШИД-ә гаршы мүбаризә үчүн әмәкдашлыг етмәјә һазырыг. ИШИД-лә мүбаризә апармагда ҹидди олан өлкәләр илк нөвбәдә террор тәшкилатларына мадди дәстәкләрини дајандырмалыдырлар. Сәудијјә Әрәбистаны вә онун нефт пуллары ИШИД вә “Әл-Гаидә”нин ән бөјүк дәстәкчисидир. Бу көмәкләр кәсилмәлидир. ИШИД-лә мүбаризә апармаг үчүн һәр һансы бир коалисијаја еһтијаҹ јохдур. ИШИД-ә дәстәк кәсилсә, бу террор тәшкилаты өз-өзүнә мәһв олаҹаг.
-Исраил Иранла Гәрб арасындакы разылашмаја ҝөрә, сәрт бәјанатларла чыхыш едир. Исраилин Иранла әлагәләри онсуз да чох писдир. Амма бунунла паралел олараг, рәсми Тәл-Әвивин нүвә сазишинә ҝөрә, Америка илә дә мүнасибәтләриндә ҝәрҝинләшмә мүшаһидә олунур. Бу тенденсија реҝионда јени бир тәһлүкәли ојуна ҝәтириб чыхара биләрми?
- Иранын Гәрблә әлдә етдији разылашма Исраил үчүн ән аҹы мәғлубијјәт иди. Исраил ҝүндән-ҝүнә зәифләмәјә доғру ҝедир. Һәм сијаси, һәм дә һәрби саһәдә зәифләјиб. Исраилин өз мүттәфигләри илә әлагәләри вә мүнасибәтләри зәифләјир. Дүздүр, һәлә дә Америка илә Исраил арасындакы әлагәләр рәсми сәвијјәдә ҝүҹлүдүр. Амма Америка әһалиси бу ҝүн Исраили габагкы кими дәстәкләмир.
-Дедијиниздән белә анладым ки, Исраил јанашмасындан ирәли ҝәлән сәбәбләр долајысында бөлҝәдә конфликтләрин даһа да чохалмасына зәмин јарада биләр. Дүзмү дүшүнүрәм?
-Реҝионда һәр һансы бир гаршыдурманын јаранмасы Исраилин өз зијанына олаҹаг.
Агшин КӘРИМОВ
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
