АБНА24 Хәбәр Верир, Гејри-ади мүштәрәк һәрби тәлимләр, јүксәк һәрби бүдҹә вә стратежи һәрби фәалијјәтләр елә тәдбирләрдирләр ки, онларын һәдәфинин ики дүшмән ҝүҹ, јәни Азәрбајҹанла Түркијә арасында сендвич олмуш кичик вә зәиф Ермәнистан өлкәсинин олмасы мүмкүнсүз ҝөрүнүр. Јох әҝәр һәдәф, фил вә финҹан кими, ирандырса, ондан бир шеј әлдә етмәк мүмкүн дејил.
Бакынын милитаризми заһирән ики мүһүм тәһрикедиҹидән гајнагланыр: Биринҹиси, Ермәнистан үзәриндә сүрәтли вә гәтијјәтли гәләбәдән ирәли ҝәлән гүрур, икинҹиси исә, өлкәнин гејри-демократик сијаси гурулушу, онун рәһбәрлијинин бу гәләбәнин гијмәтини дахили сијасәт саһәсиндә хәрҹләмәк вә сон наилијјәтләри мөһкәмләндирмәк вә ҝенишләндирмәк јолу илә һакимијјәти мөһкәмләндирмәк истәји. Бу сијасәтин Ахиллес дабаны, сырф вә гәти шәкилдә хариҹи мүттәфигләрә ҝүвәнмәк вә өлкәнин имкан вә габилијјәтләриндән кәнар олан ҝеосијаси ојунлара ҝирмәкдир.
Түркијәдән башлајаг. Ајдындыр ки, Әрдоған вә онун јени Османлы рөјалары әсас пәрдәархасы режиссордур. Јахшы билирик ки, јүз ил әввәл дә ҝәнҹ түркләрин "Ислам бирлији" сијасәтинин әсас вә ҝизли идејаларындан бири, пантуранизм вә Гафгаз вә Орта Асија түрк торпаглары илә вәһдәт иди. Чин олмајан вә Түркијә үчүн аҹынаҹаглы нәтиҹәләр ҝәтирән бир јуху.
Түркијәдә Әрдоғандан сонракы јени һөкмдарларын империја севдаларындан әл чәкиб, јенидән Авропа Бирлијинин гапылары архасында ҝөзләјәҹәјинә һансы зәманәт вар? Белә бир мүһитдә Анкаранын Бакы илә сөзсүз вә бирмәналы иттифагындан әл чәкмәси вә ону башга приоритетләрлә әвәз етмәси мүмкүн дејилдирми? Сабаһын "даһа демократик" бир Түркијәси үчүн Әлијевләрин үчүнҹү нәслинин һаким олаҹағы "аиләви өлкә" илә сөзсүз вә бирмәналы иттифагы давам етдирмәк мүмкүндүрмү?
Икинҹи һал, Исраилдир. Исраил Азәрбајҹана, Иран илә Ливан Һизбуллаһы арасындакы иттифаг гаршысында васитәчи амил вә әмәлијјат көрпүсү кими бахыр. Бөјүк еһтимала гаршы ики тәфәфин нефт вә силаһ дәјишмәси икинҹи дәрәҹәли әһәмијјәтә маликдир. Исраилин нефтлә мүнбит әрәб өлкәләри илә мүнасибәтләрини сүрәтлә адиләшдирмәси илә, енержи амили Бакы илә икитәрәфли мүнасибәтләриндә бу режимин стратежи приоритети ола билмәз.
Бөјүкләрин ојунунда һәмишә даһа кичик вә зәиф тәрәфин ҝүзәштә ҝетмәси еһтималы вар. Туталым, Јахын Шәргдә јени бир мүвазинәт јаранды вә ја Иранла Исраил арасындакы ҝәрҝинлик азалды. Белә бир вәзијјәтдә Бакы өз стратежи өнәмини итирмәјәҹәкми? Бундан әлавә, Азәрбајҹанын Исраил тәрәфиндән һәддиндән артыг ҝүҹләндирилмәси, кечмиш заманлардан бәри Ермәнистанла тарихи вә достлуг әлагәләринә малик олан Америка вә Франса кими өлкәләрин реаксијасына сәбәб ола биләр.
Пакистанын бу мејдана дахил олмасы диҝәр һаллардан даһа гәрибә ҝөрүнүр. Мәлумдур ки, Исламабад Анкаранын дәвәти илә мејдана ҝәлиб. Бу ики өлкә Әрәбистанла мүнасибәтләринин нисбәтән ҝәрҝинләшмәси вә Гәтәрә јахынлашмасындан сонра јени бир реҝионал меһвәр тәшкил едибдир.
Амма Бакы үчүн Пакистанла стратежи бир иттифаг асанлыгла “Ајы вә бағбан” достлуғу нүмунәсинә чеврилә биләр. Пакистан реҝионда пешәкар вә үмумијјәтлә мәсулијјәтсиз бир ојунчудур. Онун Әрәбистанла узун кечмишә малик олан мүнасибәтләри инкар едилә билмәз. Сон бир нечә онилликдә Пакистан үчүн бүдҹә тәмини вә малијјә мәнбәләриндән бири вә һәтта онун нүвә програмынын спонсору мәһз Әрријад олубдур, амма вахты чатанда бу өлкә һәтта символик дә олмуш олса белә, Јәмән мүһарибәсиндә иштирак етмәјә һазыр олмады. Бу тәсвирлә Русија вә Һиндистанын она гаршы таразлыг јаратмаг вә итириләнләрин әвәзини чыхмаг үзрә тәһрикләриндән башга, ондан Бакыја нә хејир чатаҹаг? Беләликлә, Азәрбајҹан үчүн давамлы мараглары әһатә едән реал вә мәсләһәт ҝөрүлән хариҹи сијасәт, Иран вә Русија кими даими вә гүдрәтли гоншуларын марагларынын тәмин едилмәси вә стратежи достлуг дәһлизиндән кечмәјә билмәз. “Бөјүк гардаш” сијасәти илә јанашы, Ирәвана гаршы тәзјигин давам етмәси бу өлкәни охшар реаксијаја вадар едә биләр.
Гарабағ мүһарибәсинин нәтиҹәләри бөлҝәдә јени ҝеополитик реаллыглар јарадыбдыр. Амма бу нәтиҹәләрин давамлылығы реҝионун танынмыш ҝүҹләринин стратежи марагларынын тәмин едилмәси вә агиланә чәкинмәдән асылыдыр.
Һәтта мүгәддәратын тәјин едилмәси һаггы кими һүгуги гајдалар вә хәритәләрә әсасән белә, сәрһәдләрин дәјишдирилмәси вә манипулјасија едилмәси ҝәрҝинлик јарадандыр. Бир нәзәријјәдә ону БМТ низамнамәси алтында мүдафиә етмәк олар. Амма онун һәјата кечирилмәсиндә јенә дә елә һәмин низамнамәјә истинадла гоншуларын мараглары вә реҝионал тәһлүкәсизлик мәсәләсинә ҝөз јуммаг олмаз.
Ермәнистан Түркијә кими бөјүк бир ҝүҹүн тәһдиди илә үзләшән зәиф бир өлкәдир. Амма онун Иранла сәрһәди өлкәнин милли мараглары вә милли тәһлүкәсизлијинин бир һиссәсидир вә Теһран да Ирәван дејилдир ки, онун әһәмијјәтинә ҝөз јуммаг олмуш олсун.
342/
