Бу ҝүн Имам Рза әлеjһиссаламын шәһадәти ҝүнүдүр

Әһли Беjт (әлеjһимус сәлам) -АБНА- Хәбәр Аҝентлиjинин вердиjи хәбәрә әсасән, Имам Рза (ә) сәфәр аjынын 28-и, әлли беш jашында икән шәһадәтә jетишди. О, Тус шәһәриндә дәфн олунду

Имам Рза (ә) вәтәни Мәдинәдән чох узагларда, Хорасанын Тус шәһәриндә гәриб һалда шәһид олдугдан сонра шәһәрин адыны Мәшһәд, jәни “шәһид олунан jер” гоjублар. О һадисәдән тәгрибән 1300 ил өтүб. Анҹаг дүнjанын бүтүн өлкәләриндән о Һәзрәтин зиjарәтинә зәввар ахыны илбәил артыр. Кимиси хәстәликдән шәфаәт тапмаг үчүн, кимиси мүшкүлләринин һәлли үчүн, кимиси исә, садәҹә олараг, өз ағасы Гәриб-әл-Гүрәбаны (“Гәрибләр Гәриби”) зиjарәт етмәк үчүн мүгәддәс Мәшһәд шәһәринә үз тутур.
Имамлыг мәгамы
Имам Рза (ә) һиҹрәтин 148-ҹи или (тәгрибән милади 775-ҹи илдә) зил-гәдә аjынын 11-и Имам Мусеjи-Казимин (ә) вә Туктәм ханымын евиндә дүнjаjа ҝөз ачыб. Һәзрәт (ә) анадан олдугдан сонра Имам Казим (ә) ханым Туктәмә Таһирә (“Пак”) ады верир. Имамын (ә) ады Әли, ләгәби исә Рза олуб.
Һәзрәт Рза (ә) отуз беш jашында икән атасы Имам Казим (ә) Бағдад зинданында хәлифә Һарун әр-Рәшидин әмрилә зәһәрләндириләрәк шәһадәтә чатдырылыр. Тәхминән 810-ҹу илдә Имамәт вәзифәси Һәзрәт Рзанын (ә) боjнуна дүшүр. Мәхзуми рәваjәт едир ки, Имам Казим (ә) бир ҝүн сәһабәләрини чағырыб белә сөjләди: “Истәрдим ки, мәним оғулларымдан онун (Имам Рзаjа (ә) ишарә едәрәк) мәним вәсим вә варисим олдуғуна шаһид оласыныз”. Диҝәр рәваjәтләрдә исә деjилир ки, Имам Казим (ә) Јәзид ибн Сәлид адлы сәһабәсинә буjурурб: “Мәндән сонра ишләр Әлиjә кечәҹәк. Онун ады биринҹи Имам Әли ибн Әбу Талиб (ә) вә дөрдүнҹү Имам Әли ибн Һүсеjнин (ә) ады кимидир”. Даһа сонра чәтин сиjаси дуруму вә хәлифәнин Имам Рзаны (ә) гәтлә jетирмәк тәһлүкәсини нәзәрә алараг Имам (ә) бу- jурур: “Еj Јәзид! Сәнә дедикләрими сирр олараг сахла вә сәмимиjjәтләриндә әмин олмадуғун инсанлардан башга һеч кәсә буну сөjләмә”. Атасынын шәһадәтиндән сонра Имам Рза (ә) өз имамәтини ачыгҹа бәjан етди. Һәтта сәһабәләрдән бәзиләри бу ҹүр ачыглығын онун һәjатына тәһлүкә jарадаҹағындан еһтиjатланырдылар. Сәфван ибн Јәһjа нәгл едир ки, имамәт тәрәфдарлары Имам Рзаjа (ә) мүраҹиәт едәрәк белә дедиләр: “Сән өз али мәгсәдин барәдә чох ашкар данышырсан, инди исә биз горхуруг ки, бу шеjтан (Һарун әр-Рәшид) сизә хәләл jетирәр”. Анҹаг Имам (ә) Һарунун она һеч бир зәрәр jетирмәjәҹәjини сөjләмишди. Елә дә олду, хәлифә Һарун Иранын шәргиндә баш верән үсjаны jатыртмаг үчүн гошунла jола дүшүр вә Тус шәһәриндә хәстәликдән өлүр. Бүтүн еһтималлара рәғмән, о, Имамы (ә) гәтлә jетирә билмир.
    
Онунла (ә) үч Аббаси хәлифәси – Һарун әр-Рәшид, Мәһәммәд Әмин вә Мәмун һәмәср олублар. Мәмунун һакимиjjәтинә кими Имам (ә) вәтәни Мәдинәдә jашаjыб, даһа сонра хәлифә ону Хорасана ҝәтирдир вә бурада ону шәхсән өзү зәһәрләjәрәк шәһид едир.
Хәлифәләрин савашы
Һарун әр-Рәшид өлдүкдән сонра хилафәт онун оғлу Мәһәммәд Әминә кечир. Анҹаг Һарунун диҝәр гадындан Мәмун адлы оғлу атасынын тахтына ҝөз дикир. Әмин паjтахт Бағдадда, Аббаси задәҝанлары арасында бөjүк рәғбәтә малик иди. Мәрви (һазыркы Түркмәнистан вә Шимали-Шәрги Иран әразиләри) өз тәсири алтында сахлаjан Мәмуна исә хилафәтин мәркәзиндә етибар етмирдиләр. Бәзи тарихи сәнәдләрә әсасән, Мәмун үмумиjjәтлә хәлифәнин jох, хәлифәнин һәрәмләриндән (арвадларындан) биринин вә вәзир Бәрмәкинин оғлу олуб. Бәлкә елә бу сәбәбдән Аббасиләр Мәмунун Һарунун тахтына чыхмасыны истәмәдикләринә бахмаjараг Бәрмәки онун тәрәфини тутду.
Ону геjд етмәлиjик ки, һәр ики гардаш өзбашына гәрар гәбул етмирдиләр, онлар мүтләг өз устадлары илә мәсләһәтләширдиләр. Фактики олараг ики гардашын савашы архасында бу инсанларын шәхси амбисиjалары дурурду.
Мәрв әһлиндән гошун топлаjан Мәмун паjтахта тәрәф jола дүшдү. Хәлифәнин гошунуна галиб ҝәлән Мәмун паjтахта дахил олур вә һакимиjjәти әлә кечирир. Әмин ҹәми беш ил хәлифәлик етди. Үмумиjjәтлә, бу һадисәни анализ едән тарихчиләрин фикринҹә, Әминин удузмасынын бир нечә сәбәби вар иди ки, онлардан бири онун устадынын зәиф олмасы, диҝәри исә хәлифәнин хасиjjәтинин jүнҝүл олмасы иди.
Мәмунун гаршысында ики манеә вар иди. Бири бир груп наразы Аббаси задәҝанлары, диҝәри исә инкишаф едән әләви (шиә) һәрәкатлары. Тахта чыхыб наразы Аббасиләрлә һесаблашдыгдан сонра онун хилафәтинә jеҝанә тәһлүкә төрәдәҹәк амил шиәләр иди. Хүсусән ону геjд еләмәк лазымдыр ки, бир сыра тарихи сәнәдләрә әсасән Хүррәми һәрәкатлары да сиjаси ҹәһәтдән шиәликлә бағлы иди.
Јухарыда геjд олундуғу кими, тахта чыхан jени хәлифәнин гаршысында jеҝанә гүввә әләви һәрәкатлары иди. Әләвиләрә гаршы репрессиjалар бу мүгавимәти даһа да ҝүҹләндирди вә хәлифә ҝөзәл анлаjырды ки, бурада ҝүҹ деjил сиjасәт ишләтмәк лазымдыр. Һәмчинин Мәмун Аббасиләрин там етимадыны газана билмәмишди, она ҝөрә дә онун һөкумәтинин һәлә бәркимәдиjи һалда һамы илә зор ҝүҹү илә данышмаг олмазды.

Һиҹрәтин 199-ҹу илиндә (тәгрибән милади 825-ҹи ил) әләвиләрин бөjүк рәғбәтинә малик Мәһәммәд ибн Тәбатәбаjи Әбу Сүрәjjә адлы бир шәхсин дәстәjи илә гиjама галхыр. Куфәдән Јәмәнә гәдәр олан әразиләр әләви үсjанларына бүрүнүр. Һәмчинин Иран вә Азәрбаjҹан әһалисинин дә бу гиjамлара гошулмаг еһтималы бөjүк иди. Хатырладаг ки, Әмәвиләрин һакимиjjәтинин сонунда хилафәтин шәрги вә мәркәзиндә ҹамаат Пеjғәмбәр (с) Әһли-Беjтинә (ә) бөjүк мәһәббәт бәсләjир вә баш алыб ҝедән зүлм фонунда Ислам һакимиjjәтинин мәһз Әһли- Беjт имамларына (ә) мәнсуб олмасына етигад ҝениш вүсәт тапмышды. Бу сәбәбдән Аббасиләр өзләри Әмәвиләри девириб һакимиjjәтә ҝәлмәк үчүн Әһли-Беjтин (а) адындан истифадә етмишдиләр.
Имама (ә) гаршы һиjлә
Мүвәггәти олараг гиjамлары сакитләшдирә билән Мәмун даһа еффектли jол ахтарырды. Беләликлә дә о, Имам Рзаны (ә) өз вәлиәһди тәjин етмәк гәрарына ҝәлир. Гануна әсасән, вәлиәһд хәлифәнин өлү- мүндән сонра хәлифә олурду. Әлбәттә, бу аддым нә Аллаһ горхусу, нә Имама (ә) мәһәббәт сәбәбиндән атылмыш иди. Чүнки һакимиjjәт уғрунда әлләрини гардашынын ганына булашдыран, ҝүнләрини еjш-ишрәтә һәср едән бир шәхс хилафәти өз хошу илә башгасына верә билмәзди.
Бу ниjjәтин чиркин олмасына ән аjдын дәлил Имамын (ә) бу тәклифи рәдд етмәсидир. Әкс һалда хилафәтин онун өз һаггы олдуғуну билән Имам Рза (ә) бу имкандан истифадә едәрди. Башга ҹәһәтдән, Мәмунун Имама (ә) гаршы тутдуғу мөвге онун һәгиги истәкләриндән хәбәр верирди. Белә ки, хәлифә Имамын (ә) әтрафында өз ҹасусларыны сахлаjырды. Вәзиjjәт о jерә чатмышды ки, Мәмуна ишләjән Һушам ибн Ибраһим Рәшди Имамын (ә) бүтүн ишләринә нәзарәт етмәjә чалышырды, онун jанына ҝәлиб-ҝедәнләр барәдә мәлумат топлаjыр вә данышылан сөзләри Мәмуна чатдырырды. Рәваjәтләрә әсасән, Имам Рза (ә) она чатан мәктублары охудугдан сонра jандырарды ки, ҹасусларын әлләринә дүшмәсинләр.
Бәзән хәлифә өз jахынларына һәгиги мәгсәдләрини ачыглаjырды. Имам Рзаjа (ә) вәлиәһдлиjин тәклиф олунмасына тәәҹҹүб едән бир шәхс хәлифәjә бунун сәбәби барәдә суал верир. Мәмун исә белә ҹаваб верир: “Бу инсан биздән ҝизлиндә вә узагда инсанларыны өз башына jығырды. Инди исә ону өз тахтымыза отуздурараг онун чағырышыны өз хеjримизә jөнәлдәҹәjик. Һәмчинин бу бизим сәлтәнәт вә хилафәтимизин онун тәрәфиндән танынмасына сәбәб олаҹаг. Гоj тәрәфдарлары онун дәвәт етдиjи шеjләри онун өзүндә тапа билмәсинләр, хилафәт исә онсуз да бизимдир, онун jох. Биз горхурдуг ки, ону сакит бурахсаг, елә бир гиjам галдырар ки, онун гаршысыны алмаг мүмкүн олмаjа...”

Беләликлә дә аjдын олур ки, Имам (ә) вәлиәһдлиjи гәбул етдиjи тәгдирдә онун мүгәддәс шәхсиjjәтинә ләкә ҝәлә биләрди, бундан әлавә, Имам (ә) Мәмунун хилафәтини мөһкәмләтмиш оларды. Она ҝөрә дә Имам (ә) бу тәклифдән имтина етди. Мәмун исә өз истәjиндән әл чәкмәк фикриндә деjилди. О, Имамы (ә) мәҹбурән Мәрвә ҝәтиртди вә бурада она өз тәклифини етди.

Ја хәлифә, jа вәлиәһд

Имам Рза (ә) Мәрвә ҝәлдикдә хәлифә она хилафәтдән узаглашмаг вә бүтүн ишләри Имама (ә) тапшырмаг истәдиjини билдирди. Имам (ә) тәклифи гәбул етмәди. Хәлифә бир даһа мүраҹиәт едәрәк деди: “Мәним хилафәти гәбул етмәк барәдә биринҹи тәклифими гәбул етмәдинизсә, вәлиәһдлик барәдә икинҹи тәклифими гәбул етмәлисиниз”. Имам Рза (ә) бу тәклифи дә рәдд етди. Онда Имамы (ә) ҝизлин бир jерә чәкәрәк сөjләди ки, хилафәти вә мүсәлманларын бүтүн ишләрини Имама (ә) тапшырмаг истәjир. Имам jенә дә имтина етди. Бир аз сонра Мәмун деди: “Өмәр ибн Хәттаб өзүндән сонра һаким тәjин етмәк үчүн алты нәфәрдән ибарәт шура тәсис етди. Онлардан бири дә Сизин ҹәддиниз Әли ибн Әбу Талиб иди. Өмәр әмр етди ки, шуранын һөкмү илә разылашмаjан шәхсин боjнуну вурсунлар. Беләликлә дә мәним тәклифими гәбул етмәкдән саваjы сәнин чарән jохдур, чүнки мән башга чыхыш jолу ҝөрмүрәм”. Бунунла да Мәмун Имамы өлдүрмәк истәди- jини анлатды. Имам (ә) вәлиәһдлик тәклифини гәбул етмәк үчүн хәлифәjә шәртләр гоjду: “... Нә әмр верәҹәм, нә ганунвериҹилик, нә мәһкәмә ишинә бахаҹам. Һәмчинин кимисә нә вәзифәдән азад, нә дә вәзифәjә тәjин едәҹәм. Һеч бир шеj дәjишмәк вә jа ислаһат апармаг ниjjәтиндә дә деjиләм”. Бу фактики олараг вәлиәһд титулунун гуру гәбул олунмасы демәк иди, чүнки Имам (ә) бүтүн функсиjалардан имтина етди вә һеч бир дөвләт ишинә гарышмаjаҹағыны билдирди. Хәлифә исә бу шәртләри гәбул етди.
Сәһабәләрдән бири Имам Рзанын jанына ҝәлиб бу мәсәлә барәдә суал верди. Имам (ә) исә буну мәҹбурән етдиjини билдирәрәк белә буjурду: “Мәҝәр билмирсиниз ки, Јусиф (ә) Илаһи пеjғәмбәр олуб. Мисирин хәзинәдары олмаг зәрурәти jарананда о гәбул етди. Зәрурәт мәни дә мәҹбур етди ки, бу мирасы нифрәтлә гәбул едим. Еjни заманда, мән һакимиjjәт ишләриндә иштирак етмирәм, санки она һеч бир аидиjjәтим jохдур. Мән Аллаһа тәвәккүл едир вә jалныз Ондан jардым ҝөзләjирәм”.
Јеҝанә чыхыш jолу: шәһадәт
Ҝеҹ-тез Мәмун анламалы иди ки, Имам (ә) онун тәклифини символик гәбул етмәклә һеч бир шеj дәjишмәjәҹәк. Имам Рзаны (ә) өз интригаларына ҹәлб едиб халгын Имама (ә) олан мәһәббәтини азалтмаг мүм- күн олмады. Диҝәр тәрәфдән Аббасиләр хәлифәнин вәлиәһди олараг Имам Рзанын (ә) тәjин олунмасы илә разылаша билмирдиләр. Иш о jерә чатды ки, Аббасиләр Мәмуна гаршы чыхараг Бағдадда Ибраһим ибн Меһди Аббасиjә беjәт етдиләр.
Хәлифә олмазын васитәләрә әл атырды. Мүхтәлиф шәһәрләрдән алимләри Имамла (ә) дискусси- jалара дәвәт едәрәк онларын мүбаһисәдә галиб олаҹағына үмид едирди. Әлбәттә ки, һеч кәс Имамла (ә) елмдә jарыша билмәзди. Әбу Саләт деjир ки, Имам (ә) һәмишә алимләрлә мүбаһисәдә галиб ҝәлирди вә инсанлар деjирди: “Анд олсун Аллаһа, о, Мәмундан даһа чох хилафәтә лаjигдир” вә бу сөзләр Мәмуна чатдырылырды.
Хилафәтин әлдән ҝетмәсиндән горхан хәлифә jеҝанә чыхыш jолуну Имам Рзаны (ә) шәһид етмәкдә ҝөрүрдү. Белә дә олду. Имама (ә) зәһәрләнмиш үзүмү шәхсән хәлифә өзү верди. Имам Рза (ә) сәфәр аjынын 28-и, әлли беш jашында икән шәһадәтә jетишди. О, Тус шәһәриндә дәфн олунду.
Имам Рза (ә) шәһадәти мүнасибәтилә башда Имам Заман Ағаjа (ә.ф) сонра бүтүн мүсәлманлара башсағлығы веририк.
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәjә истинад лазымдыр