Мәрифәт вә елм мәнбәји нәзәријјәләри тарихинә гыса бахыш.
1- Гәдим Јунан дөврү:
Тарих боју елм вә мәрифәт инкишаф етдикҹә, мәрифәт вә инсанын билијинин әлә ҝәлмәси мәнбәләри һаггында нәзәријјәләри дә философ вә мүтәфәккирләр арасында һәмишә мүхтәлиф аспектләрдән бахылмышдыр. Гәдим јунан дөврүндә Сократ, Әфлатун вә Аристотелдән сонра мәрифәт вә билик тарихиндә үч мүһүм нәзәријјә өзүнә јер тутуб. Онлар ашағадакылардан ирабәтдир.
Биринҹи: Тәҹрүбәјөнүмлүләр; (материалистләр) Бу нәзәријјәјә әсасән, инсан јалныз, тәҹрүбә вә һисс васитәси илә елм вә мәрифәт әлә ҝәтирә биләр. Бу нәзәријјә саһибләри һисс вә тәҹрүбәдән башга һәр шеји инкар едирләр. Бу мәктәбин баниләриндән бири Епикүрдүр. Епикүрус (е.ә. тәхм. 341-270) Гәдим јунан философу, материалист. Е.ә. 306 ҹи илдә “Епикүр бағы” фәлсәфә мәктәбини јаратмышдыр. Самос адасында анадан олмушдур. Фәлсәфә илә 14 јашындан мәшғул олмаға башламышдыр. Өмрүнүн сонунадәк Афинада јашамыш, 300-ә дәк әсәр јазмышдыр, амма бунлардан бизә ҝәлиб чатмамышдыр. Епикүрә ҝөрә каинат сонсуз вә әбәдидир.
Икинҹи: Шүбһәчилик (Скептисизм); Скептисизм вә јахуд, шүбһәчилик. Һәр ҹүр мәлумата шүбһә илә јанашан, һәр һансы бир фикрин нәдән јарандығыны, сүбутуну тәләб едән, һәмчинин бир ағлын бу суала ҹаваб верә билмәјәҹәјини, һәр һансы бир шејдә мүтләгә чатылмајаҹағыны иддиа едән бир фәлсәфи ҹәрәјандыр. Бу фәлсәфәнин атасы гәдим Јунаныстанда илк философ вә ријазијјат, физика, астрономија үзрә алим Милетли Фалес (640/624-548/545 б.е.ә.) сајылыр. Онун фикринҹә ачыгламаларын чохлуғу вә чешидлилији шүбһәјә сәбәб олур. Бу мәктәбә ҝөрә инсанынын мәрифәт вә елмә јијәләнмәси ону һеч дә камиллијә тәрәф апармыр.
Софистләрин ән мәшһур баниси Протаҝорасын (јунан алими 420-480) фикринҹә, “Һәр шејин өлчүсү инсандыр. Һәр шеј мәнә неҹә ҝөрүнүрсә, мәним үчүн еләдир. Үшүјән үчүн күләк сојуг, үшүмәјән үчүн исә күләк сојуг дејил. Һәр шеј үчүн бүтүнлүклә бир-бирини инкар едән ики сөз дејилә биләр”. Онун нәзәријјәси будур ки, инсан Аллаһын варлығына вә Онун олуб-олмамасына дәгиг елм тапа билмәз чүнки, инсанын өмрү гысадыр вә буна онун өмрү чатмаз. Бүтөвлүкдә бу нәзәрәијјә саһибләри һәр шејә шәкк вә шүбһә илә бахырлар.
Үчүнҹү: Неоплатонизм; (Јени Әфлатунчулар) Неоплатонизм, Рома империјасынын тәнәззүл дөврүнүн (III-ВI әсрләр) мистик фәлсәфәсидир. Платонун идеалист идејалар нәзәријјәси Неоплатонизмдә мадди аләмин мәнәви илкин башланғыҹындан мистик еманасијасы (шүаланмасы, ахмасы) һаггында тәлим формасыны алмышдыр. Материја каинатын ијерархијасында (јун.сөз. бүтөв бир системин һиссәләринин ашағыдан јухарыја табечилик әлагәси әсасында дүзүмү, јерләшмәси) јалныз ашағы пилләни тәшкил едир; материја да “дүнја руһунун” еманасијасыдыр; (шуаланмасы) бунун үзәриндә дә руһ јүксәлир, даһа јухарыда исә “илк маһијјәт” вә ја “ваһид олан” јерләшир. Неоплатонизмә ҝөрә фәлсәфәнин ән јүксәк пилләсинә тәҹрүбә вә зәка васитәси илә дејил, мистик екстаз (шүур) јолу илә чатмаг олар. Идеоализм бу фәлсәфәдә теософијаја (илаһи һикмәтә) чеврилмишдир. Неоплатонизм илк әввәл Мисирдә, Исҝәндәријјәдә мејдана ҝәлмишдир. Плотин Ромада јени платончулуг мәктәбини јаратмышдыр. Суријада Јамвлих мәктәби мөвҹуд олмушдур; онун тәлиминдә пифагорчулуг (Һәр шеј һармонија вә рәгәмләрдән ибарәтдир” – Пифагор фәлсәфәсинин башланғыҹ принсипи будур) үнсүрләри ҝүҹлү иди. Неоплатонизмин мәктәби Прокл (тәгр. 410-485) тәрәфиндән Афинада тәшкил едилмиш вә 529-ҹу иләдәк мөвҹуд олмушдур.
Плотин (205-270) өзү гәдим јунан идеолист философу, мәншәҹә мисирлидир. Ромада јашамыш Плотин Платон тәлиминин мистик мәзмунуну ҝүҹләндирмиш олан неоплатонизм мәктәбинин банисидир. Плотинә ҝөрә дүнја просеси дәрколунмаз вә ифадәолунмаз илк ваһид илаһи башланғыҹдан мәншә ҝөтүрүр. Бу башланғыҹ хариҹдә тәзаһүр едир – әввәлҹә дүнја зәкасы, сонра дүнјанын руһу, даһа сонра, лап материјаја гәдәр, ајры-ајры руһлар, ајры-ајры ҹисимләр кими тәзаһүр едир. Материја дедикдә, Плотин гејри-варлығы баша дүшүрдү. Плотинә ҝөрә инсан һәјатынын мәгсәди илкин ваһид башланғыҹа доғру јүксәлмәкдән ибарәтдир. Бу мәгсәд ҹисмани мејлләри мәһдудлашдырмаг васитәсилә, һәмчинин мәнәви гүввәләрин, о ҹүмләдән идрак гүввәләрин инкишаф етдирилмәси илә әлдә едилир. Јүксәлмәнин али, естетик (һәссас) пилләсиндә руһ Аллаһла говушур. Плотинин тәлиминдә мистик диалектика ҝөз габағындадыр; аләмдә һармонијаны вә ҝөзәллији, бәла вә ејбәҹәрлији шәртләндирән чатышмазлыглар вә онларын вәһдәти гејд олунур.
Бу мәктәбдә әслиндә Әфлатунла Аристотелин мәрифәт вә елм һаггындакы нәзәријјәләри гатышдырылмыш вә јени мәрифәтшүнсалыг вә елм нәзәријјәси ирәли сүрүлмүшдүр. (Ниҝел Wарбуртон, Фәлсәфәнин көкләри)
2-Орта әср дөврү:
Јени тарих инкишаф етдикҹә инсанларын шүур вә дәрк гүввәси дә дәјишәрәк инкишаф едирди. Бу заман орта әсрдә даһа јени мәрифәтшүнаслыг вә елмә малик олмаг нәзәријјәләри верилмәјә башлады. Гысаҹа олараг о дөврә дә ишарә едирик:
Биринҹи: Реализм (дәгигләшдирмә): Реализим мәктәбинин баниләриндән бири Аврели Августин (Мүгәддәс Августин) (354-430) христиан теологу, ҝөрүшләринә ҝөрә неоплатонизмә јахын философ-мистик, патристиканын ҝөркәмли нүмајәндәси олмушдур. Дүнјаҝөрүшү “дини инам олмадан билик дә, һәгигәт дә јохдур” принсипинә әсасланан фидеист (лат. фидес – етигад, инам) – елми динә табе етмәјә, елми биликләрдән дини әһкамларын мүдафиәсиндә истифадәјә чалышан тәлим) характер дашыјыр. Августинин бахышлары схоластиканын (мәктәб фәлсәфәси) мәнбәләриндән биридир. “Аллаһ шәһәри һаггында” әсәриндә дүнја тарихи барәдә христиан консепсијасыны инкишаф етдирмишдир. Тарихи фаталиҹәсинә, (батинмејиллик- гәза вә гәдәр, бир һадисә баш верҹәксә, гәти олараг баш верҹәк) Аллаһ тәрәфиндән габагҹадан мүәјјән олунмуш нәтиҹә кими баша дүшмүшдүр. “Аллаһ шәһәрини” – килсәнин дүнја һөкмранлығыны о, “Јер шәһәринә”, ҝүнаһлы дүнјәви дөвләтә гаршы гојур. Христиан теолоҝијасынын сонракы инкишафына Августинин ҝүҹлү тәсири олмушдур. Һәм католик, һәм дә протестант хадимләри индијәдәк августинизмдән ҝениш истифадә едирләр.
Реализмин диҝәр баниләриндән бири дә Фома Аквиналы (1225-1274) орта әср философу вә илаһијјатчысы, схоластиканын системләшдириҹиси, томизмин банисидир. Философун фикринҹә, фәлсәфә вә илаһијјат бир-бириндән фәрглидир. Фәлсәфә идрак, илаһијјат исә вәһј һәгигәтини өјрәнир. Фәлсәфә илаһијјата хидмәт едир вә ондан ашағы мөвгедә олмалыдыр. Фома фәлсәфә илә илаһијјаты инсан ағлы вә Танры мүдриклији кими гаврамыш вә биринҹинин икинҹи гаршысындакы аҹизлијинин тәбии гәбул едилдијини вурғуламышдыр. О, Танры елминин јалныз вәһј јолујла өјрәнилдијини билдирмишдир.
Аристотел һәгигәти дөрд сүтуна – тәҹрүбә, сәнәт, билик вә мүдриклијә ајырмышдыр. Фома исә бунун әксинә, мүдриклији мүстәгил мөвҹуд олан вә Танры һаггында мәлуматлары еһтива едән һәгигәт кими гәбул етмишдир. Философ мүдриклијин үч пилләси олдуғуну билдирмишдир. Бунлар илаһи немәт, илаһијјат (ағылдан истифадә едән иман мүдриклији) вә метафизикдир (варлығын маһијјәтини дәрк етмиш ағлын мүдриклији) пилләләридир.
Икинҹи: Мәфһумјөнүмлүк; Бу мәктәбин баниләриндән бири Питер Блардын (1079-1142) адыны чәкмәк олар. Бу нәзәријјәјә әсасән, күллијјат мәфһуму инсанын анҹаг зеһниндә ола биләр вә әгл онун јалныз, һисс вә хәјал јолу илә әлә ҝәтирә биләр. Башга сөзлә десәк, күлијјатын мәна вә анлајышынын јери јалныз, зеһндир.
Үчүнҹү: Адчлыг нәзәријјәси; Бу мәктәбин фәлсәфи нәзәријәсинә әсасән, күллијјат мәфһуму нә зеһндә вә нә дә хариҹдә һеч бир мәнасы јохдур. Күллијјат јалныз, үмумијјәт мәнасыны верән сөзләрдән ибарәтдир. Бу мәктәбин баниләриндән инҝилис философу Оҹкһамлы Wиллиамдыр (1300-1349). Мәрифәт вә елм әхз етмәјин бу јолу инсаны чашдырмагдан башга бир нәтиҹә вермир.
3-Јени тарих дөврү:
Әҝәр кечмиш ики дөврдә философлар арасында ән чох варлыгшүнаслыг һаггында бәһс олунурдуса, артыг бу дөврдә философларын әсас мөвзусунда мәрифәтшүнаслыг вә әгл диггәтдә олур. Она ҝөрә дә бу дөврү, ики дәстә нәзәријјәчиләр арасында бөлмәк олар:
Биринҹи: (Ағылјөнүмлү) Расионализм: Рене Декарт (1596-1650) франсыз философу, ријазијјатчы вә јазычысы реализим мәктәбинин илк банисидир. Декарт ХВII әср расионализм фәлсәфи ҹәрәјанын илк вә ән нүфузлу нүмајәндәләриндән биридир. Диҝәр расионалистләрдән Бенедикт Спиноза (әсл ады Барух Спиноза 1632-1677) јәһуди әсилли нидерланд философу, јени дөвр фәлсәфәсинин ән ҝөркәмли нүмајәндәләриндән бири, расионалист, пантеистдир. (пан – уҹа, тео –Аллаһ поезијамызда танры севҝисини уҹа тутан)
Спиноза фәлсәфәсинин характертик хүсусијјәти, фәлсәфәни сәһиһ тәмәлләр үзәриндә инша етмәкдир. Бу сәбәбдән дә ријазијјаты өзүнә модел олараг сечир. О дөврдә (елә инди дә) ҹидди вә дәгиг исбатлар ријазијјата мәхсус иди. “Етика” да мәһз белә әрсәјә ҝәтирилиб. Спинозада фәлсәфәнин әсасыны субстансија тәшкил едир. Субстансија дедикдә, нәзәрдә тутулан, ваһид, даими вә сонсуз тәбиәтдир. О өз-өзүнүн сәбәбидир. Онун инсанын идрак габилијјәти һагдакы тәлими дә олугҹа мараглыдыр. Она ҝөрә инсан идракы үч мәртәбәдән ибарәтдир: Биринҹи, нәснәни гејри-адекват әкс етдирән, чох вахт тәрәддүд јарадан, лакин һәгигәтин зәррәҹикләриндән иб
