Кечән бәһсләримизин давамы олараг, даһи дүнја философ вә мүтфәккирләрин тәфәккүрләринин гајнаглары һаггында мөвзумузу давам етдирмәклә, әсас мөвзумуза јәни, Гуран вә әсас инсан һагларынын көкләри һаггында һәдәфимизә тәрәф ҝедирик.
Аллаһшүнаслыг вә ја илаһијјат; Ән гәдим дөврләрдән јәни, һәлә бизим ерамыздан әввәлләр дүнја мүтәфәккир вә философлары илаһијјат мөвзусунда чох ҝениш бәһсләр етмиш вә Аллаһшүнаслыг вә онун принсипләри һаггында мүхтәлиф нәзәријјәләр вермишләр. Бизим әсас һәдәфимиз бу бәһсләри арашдырмаг дејил. Мөвзумузун имкан даирәсини нәзәр алараг, гыса да олса бәзи дүнја һүгуги мәктәб баниләринин јәни, гәрб философларынын илаһијјат һаггында нәзәријјәләринә гыса да олса бахышдан сонра, Ислам вә Гуранда әсас инсан һаглары мөвзумузу хүсуси дәлил вә фактларла давам етдирәҹәјик.
Илаһијјат бәһсинин әсас мәғзи вә һәдәфи каинатын ким тәрәфиндән вә неҹә јаранмасыдыр. Бу мөвзу Гәрбдә вә Шәргдә теолоҝија ады алтында арашдырылыр. Теолоҝија јунан сөзү олуб тһеос, "Танры", лоҝос, "билим" мәнасындадыр. Јәни – илаһијјат һаггында елм. Јәни, Аллаһшүнаслыг. Тарихдә илаһијјат, үмуми мәнада һәр һансы бир динин, хүсуси мәнада исә христианлығын тәлиминин системләшдирилмәсидир.
Үмумијјәтлә, илаһијјатда елми бәһсин илк тарихи бизим ерадан әввә ХВ әсрә ҝедиб чыхыр. Јунан фәлсәфәсиндә метафизиканын атасы адланан Парменид илк дәфә өз дөврүндә мәнтиг елминин әсасыны гурараг, иһалијјат мөвзусун ачды вә сонрдан Әфлатун вә Аристотел исә һәмин көкләрә әсасланараг, бу мөвзуну тәкмилләшдирдиләр. Даһа сонра философлар вүҹуд вә варлыг бәһсини үмумијјәтлә илаһијјат бәһсиндән ајырыб, ајрылыгда арашдырмаға башладылар.
Бизим ерадан сонра исә илаһијјат мөвзусу ән чох христиан дининдә философлар арасында бәһс олунмушдур. Теолоҝија бир чох саһәләрдән ибарәт олан мүрәккәб елмдир. Мүхтәлиф христиан мәзһәбләриндә теолоҝијанын саһәләрә, фәнләрә бөлүнмәси фәрглидир, лакин үмумијјәтлә христиан теолоҝијасында ашағыдакы әсас саһәләри гејд етмәк олар: Аллаһ һаггында тәлим олараг “хүсуси теолоҝија” (о ҹүмләдән Үч Үгнум, Аллаһын адлары вә сифәтләри), вәһј, јарадылыш, теодисеја (шәрин мөвҹудлуғуну изаһ едән елм), Библија антрополоҝијасы, һамартиолоҝија (ҝүнаһ һаггында тәлим), христолоҝија (Мәсиһин шәхсијјәти һаггында тәлим), пневматолоҝија (Мүгәддәс Руһ һаггында тәлим), сотериолоҝија (хилас һаггында тәлим), екклесиолоҝија (килсәни тәдгиг едән елм), миссиолоҝија, есхатолоҝија (дүнјанын ахыры һаггында тәлим), сакраментолоҝија (вәфтиз вә Рәббин сүфрәси кими “сакраментләр” (мүгәддәс мәрасимләр) һаггында тәлим), патролоҝија (килсә аталарыны тәдгиг едән елм), анҝелолоҝија вә демонолоҝија (мәләкләри вә ҹинләри тәдгиг едән елм). (Тиллиҹһ, Паул. Сјстематиҹ Тһеолоҝј. (3 волумес);
Амма, Ислам аләминдә илаһијјат јәни, Аллаһшүнаслыг елми елә Ислам зүһур едән ҝүндән башламышдыр. Бу саһәдә Ислам Пејғәмбәринин (с) Гуран ајәләринин шәрһиндә чох чалышмалары олмушдур. Илаһијјат елминин ҝениш шәкилдә әсасыны исә Ислам Пејғәмбәриндән (с) сонра О һәзрәтин "Мән елмин шәһәри, Әли исә онун гапысыныр..." адландырдығы, мөминләрин ағасы вә елм шәһәринин гапысы ләгәби алмыш Һәзрәт Әлинин (ә) васитәси илә ачыгланмышдыр. Һәзрәт (ә) "Нәҹүл-Бәлағә" адлы китабда төвһид, әдаләт вә Аллаһын сифәтләри һаггында чох дәрин елми вә дәгиг фәлсәфи ачыгламалар вермишдир. (Нәһҹүл-Бәлағә, Ибн Әбил Һәдидин шәрһи сүнни мүтүфәккири, 231-и хүтбә, сәһ.48) Әрәбләр ичәрисиндә Исламдан габаг кимсә илаһијјат мөвзусунда һикмәт вә илаһијјат һаггында фәлсәфи нәзәријјәләр вермәмишдир. Сонрадан илаһијјат мөвзусу Исламда ики гимсә јәни, үмуми вә хүсуси гисмә бөлүнүр вә Ислам философлары тәрәфиндән бу ҝүнә гәдәр ҝениш шәкилдә арашдырылараг дәгигләшдирилир. Бу мөвзуда Ислам философларынын әсас диггәтиндә олан "Нәһҹүл-Бәлағә"јә мүраҹиәт етмәк зәруридир. Бу мәгамда Әмирәлмөминин Әлинин (ә) "Нәһҹүл-Бәлағәдә"ки илаһијјат вә иман һаггындакы хүтбәсиндән бир гисмәти гејд етмәк истәрдим. Һәзрәт (ә) өзүнүн тарихи хүтбәсиндә бујурур:
"Еј инсанлар! Мәни итирмәмишдән, (итаәтсиз дәвә кими һүркүб саһибинин әлиндән гачараг) өз ҹиловуну тапдалајан вә адамларынын ағлыны башларындан чыхаран фитнә-фәсад (Бәни-Үмәјјәнин фитнә-фәсадлары) ајаг тутмамышдан (онларын фитнәләри һәр јери бүрүјәрәк инсанлары һагг јолдан вә өз зәманә имамларыны танымагдан сахлајандан) габаг, (илаһи маарифи, шәриәт һөкмләрини вә гијамәтә кими баш верәҹәк шејләри) мәндән сорушун ки, мән ҝөјүн јолларыны јерин јолларындан даһа јахшы билирәм. " (Нәһҹүл-Бәлағә, 231-и Хүтбәдән),
ХИВ әср бундан әввәл дејилмиш бу сөзү бу ҝүн дә һеч ким иддиа едә билмәк гүдрәтинә малик дејилдир. Бу иддианын көк вә сәбәби О Һәзрәтин Аллаһа нә гәдәр бағлы олдуғуну бир даһа сүбут едир. Һалбуки, гәрб философлары арасында белә бир иддианы тәсәввүр белә етмәк мүмкүн дејил.
Варлыгшүнаслыг (Онтолоҝија): Әввәлдә гејд етдијимиз кими һәр бир философун вә ја мүтәфәккирин варлыг һаггында иман вә нәзәри чох мүһүмдүр. Тарихдә бу елмә онтолоҝија елми ады верилиб. Бу елм, өзүнүн хүсуси нөвләриндән асылы олмајан варлыг һаггында тәлимдир. Һәмчинин, бу елмдә варлыг аләминин јарадыҹысы чох вурғуланан мөвзулардандыр. Бу мөвзуда да гәрб вә шәрг философлары арасында ихтилаф вар вә мүасир дөврүмүздә олан гәрб ганунларынын һамысыны инсан тәфәккүрүнүн мәһсулу һесаб етмәк олар. Гәрб ганунлары әҝәр динә аид нә исә мүнасиб ганун вә һаглар верирсә, о да инсан тәфәккүрүндән доған бир мәҹбури ганундур јохса, о ганунларда мәгсәд варлыг аләминин јараданынын танынмасы вә ја танынмамасындан бәһс белә ҝетмир.
Үмумијјәтлә, философлар арасында онтолоҝија елминин әсасыны Милетли Фалес гојмушдур. О бизим ерамыздан әввәл ВИ әсрдә јашымыш гәдим Јунаныстанда илк философ вә ријазијјат, физика, астрономија үзрә алим олмушдур. Онун һаггында охујуруг: "Милетли Фалес илә Сократ (б.е.ә. 469-399) арасында аз гала ики әср кечсә дә, фәлсәфәдә онлар арасында тәлимләри илә бир-бириндән бәзән сечилмәјән ән чоху 10-15 мүтәфәккир мөвҹуддур. Онларын һеч бири фәлсәфәдә вә тарихдә Сократ гәдәр мәшһур сима, һәм дә Сократ гәдәр халис философ олмасалар да, бәшәријјәтин интеллектуал-мәнәви һәјатынын зирвә саһәси олан фәлсәфәни јараданлардыр вә бәзиләринин мисилсиз уғурлары инди дә һәр кәси һејрәтләндирә биләр.
Илк јунан философу Фалес һәм дә алим иди. Һәндәсәдә адына чыхылан бир чох теоремләри вә өлчмәләри, о, мисирлиләрдән вә бабилистанлылардан әхз етмишди. Лакин өзүнүн дә бир чох тапынтылары варды: мәсәлән, саһилдән дәниздә үзән ҝәмијә гәдәрки мәсафәни орадакы ики мүхтәлиф мәнтәгәдән мүшаһидә апармагла өлчмәк... Фалес фәлсәфә үчүн чох бөјүк әһәмијјәти олан бир идеја ирәли сүрдү. О, һәр шејин судан јарандығыны деди. Бу фикир инди чохларына ҝүлмәли дә ҝөрүнә биләр. Лакин Фалес бу фикирлә илкин субстансија анламыны вә идејасыны јаратды. Бунунла бүтүн һәр шеји әһатә едән ваһид бахышла дүнјанын изаһ едилмәсинә мараг ојатды. "Бүтүн шејләр Аллаһла долудур" – демәклә Фалесин дүнјанын консептуал изаһына ҹәһдләри дөнүлмәз бир просесә чевирдијини иддиа етсәк, сәһв етмәрик." (Адил Әсәдов. Фәлсәфә тарихиндән етүдләр: Идеал вә реаллыг арасында зиддијјәт вә онун Гәрб, рус вә Шәрг тәфәккүрүндә һәлл имканкары. Бакы: Тәкнур, 2007. – 116с)
