Һәҹҹ һәр заман мүсәлман халгларын һәјатында бөјүк әһәмијјәт дашыјыб. Бу мәрасим ејни заманда мүсәлман өлкәләри арасында ҹанлы әлагәнин јарадылмасына, идејалар мүбадиләсинә вә Ислам сивилизасијасынын наиләјјәтләри илә танышлыг имканы јарадыр. Азәрбајҹан зәвварлары нөвбәти дәфә мүгәддәс мәкана - Мәккәјә ҝедирләр. Һәҹҹ мөвсүмү бөјүк бир ҹошгу илә башланыб. Һәлә ики ај әввәл Гафгаз Мүсәлманлар Идарәси рәсмән елан едиб ки, мүгәддәс зијарәтә тәјјарә илә ҝетмәк истәјәнләр үчүн ајрылмыш јер долуб. Һәр ил бу мәнзәрә тәкрар олунур. Минләрлә азәрбајҹанлы мүсәлман мүгәддәс Кәбәни зијарәт едәрәк һаҹы титулуну алыр.
Амма һәр заман белә фүрсәт әлә дүшмәјиб. ССРИ заманында Һәҹҹ зијарәтинә ҝетмәк мөмүнләр үчүн јалныз ширин арзу иди. Сәрт атеист өлкәсиндә Кәбә арзусуну дилә ҝәтирмәк диндарлар үчүн “КГБ”нин сәрт јохламалары вә Коммунист Партијасынын етимад лимитинин итирилмәси демәк иди. Совет Иттифагы сосиализм јарышынын кечиҹи бајрагларынын гырмызы рәнҝләринә бүрүнәркән онун тәркибиндә јашајан 60 милјонлуг мүсәлман дүнјасы дини инанҹларында ҹидди корректәләр етмәјә мәҹбур олмушду.
Илк совет һаҹысы титулу газанмыш ССРИ дипломаты...
Мүсәлман торпагларыны ишғал едән Русија империјасы әввәләр “мүсәлман” мәсәләсини садә јолла-онлары христиана чевирмәк јолу илә һәлл етмәк истәјирди. Одур ки, илк илләрдә Һәҹҹ мәсәләсинин һәлли илә бағлы чох да дәриндән марагланмырды. Лакин бир нечә илдән сонра руслар вәзијјәтин ҹиддилијини баша дүшдүләр. Русија империјасынын ганунвериҹилијндә Һәҹҹ мәрасими илә бағлы һүгуги акт јалныз 1803-ҹү илдә пејда олду. Императорун тәсдиг етдији бу ганун Русијанын табелијинә кечмиш бухаралылара Һәҹҹ зијарәтинә ҝетмәјә иҹазә верирди.
Гејд едәк ки, ХИХ әсрдә русијалы мүсәлманлар Һәҹҹә әсасән үч маршрутла ҝедирдиләр. Загафгазија вә Иранын шимал һиссәсиндәки Кирманшаһ мәнтәгәси илә Түркијәнин сәрһәд шәһәри олан Һанәкинә чыхыр вә Бағдад истигамәтиндә һәрәкәт едирдиләр. Бурада шиәләрин мүгәддәс јерләри сајылан Гәзвин, Кәрбәла вә Нәҹәфи зијарәт едиб Әрәбистанын гумлу сәһраларындан кечәрәк Мәккә вә Мәдинәјә чатырдылар.
Икинҹи јолла ҝедәнләр Өзбәкистандакы Сәмәргәнд вә Бухара шәһәрләриндән Әфганыстанын Мәзари-Шәриф, Кабул, Пешавәр мәнтәгәсинә кечмәклә Һиндистанын Бомбеј шәһәринә, орадан да дәниз јолу илә Әрәбистандакы Ҹиддәјә чатырдылар. Үчүнҹү маршрут исә Гара дәнизлә Истанбул вә Сүвејши кечиб Ҹиддәјә ҝәлмәк, орадан да Мәккәјә ҝетмәк иди. Биринҹи истигамәт үзрә адәтән шиә тәригәтинә мәнсуб мүсәлманлар һәрәкәт едирдиләр.
1917-ҹи ил октјабр ингилабына гәдәрки рус статистик мәлуматларында бу зијарәтчиләрин сајынын 12-15 мин нәфәр олдуғу гејд едилир. Бунларын һеч дә һамысы Мәккәјә ҝетмирди. Бөјүк бир груп Кәрбәланы зијарәт етмәклә ҝери гајыдырды.
Икинҹи маршрут үзрә әсасән Орта Асијанын мүсәлман зијарәтчиләри һәрәкәт едирдиләр. Бу онларын адәт етдикләри маршрут иди. Үчүнҹү јолла исә Русија һимајәсиндә олан татарлар, сүннүләр вә газахлар ҝедирдиләр.
Чар заманында Һәҹҹ мәрасиминин тәшкили үчүн Русијанын Ҹиддә шәһәриндә фәалијјәт ҝөстәрән консуллуғунун бөјүк ролу олуб. Ҹиддәдә Русија Империјасынын илк консулу татар Шаҝимурад Ибраһимов олуб. Ибраһимов император тәрәфиндән бу вәзифәјә 1890-ҹы илдә тәјин олунуб. Консуллуғун фәалијјәти Биринҹи Дүнја мүһарибәсинин башланмасына гәдәр давам едиб.
Дипломатик идарә бир дә Совет һакимијјәти дөврүндә фәалијјәтини бәрпа едир. 1924-ҹү илдә Совет һөкүмәти Һиҹазла дипломатик әлагәләрини бәрпа едир вә Ҹиддәдә консуллуг фәалијјәтә башлајыр.
1926-ҹы илин февралында ССРИ Һиҹаз краллығынын, Нәҹд султанлығыны вә она бирләшдирилимиш әразиләри мүстәгил дөвләт кими таныјыр. Бу дөвләтин танынмасында совет консулу олан татар Кәрим Һәкимовун бөјүк ролу олуб. 1925-ҹи илдә Мәккәјә үмрә зијарәтинә ҝәлән Һәкимов бунунла да илк совет һаҹысы олур. Он иллик фасиләдән сонра, 1927-ҹи илдә Одесса дәниз лиманындан зијарәтчиләри мүгәддәс зијарәтҝаһа дашымаға башлајырлар. Бунунла да ССРИ-дә мүсәлманларын Һәҹҹ зијарәтинә ҝетмәсинә рәсмән имкан јарадылыр. Бу просес 30-ҹу илләрә гәдәр, ССРИ өзүнүн ҹәнуб сәрһәдләрини там бағлајана гәдәр давам едир. 20-ҹи илләрин сонларында вәзијјәт ҝәрҝинләшир. Совет Иттифагында динә гаршы башланан мүбаризә өзүнүн илк бејнәлхалг резонансыны верир. 1928-ҹи илдә Сәудијјә Әрәбистаны һакимијјәти “өзүнү мүсәлман һесаб едән авропалыларын” Мәккәјә ҝиришини гадаған едир. Ҹиддәки совет консуллуғу бағланыр. Бурада фәалијјәт ҝөстәрән икинҹи совет консулу газах Назир Турјакулов легал олараг Һәҹҹ зијарәтини һәјата кечирән сонунҹу дипломат олур. Турјакуловун исрарлы хаһишләриндән сонра она ССРИ Хариҹи Ишләр Комиссарлығындан Кәбәни зијарәт етмәк үчүн рәсми иҹазә верирләр. Зијарәтдә оларкән диҝәр өлкәләрин мүсәлман лидерләри вә дини гурумларын нүмајәндәләри Турјакуловдан Һәҹҹә ҝәлән совет мүсәлманларынын нијә сон дәрәҹә аз олмасы барәдә сорушурлар. Атеист режимли өлкәни тәмсил едән коммунист консул чәтин вәзијјәтә дүшүр. Вәзијјәтдән чыхмаг үчүн дипломат дејир ки, Босфор вә Дарданел боғазлары инҝилис вә франсызларын нәзарәти алтында олдуғу үчүн ССРИ-нин мүсәлман әһалисини Һәҹҹә ҝөндәрмәк имканы јохдур. Бу әслиндә коммунистләрин тәблиғатындан башга бр шеј дејилди.
Совет һаҹыларынын коммунизм тәблиғи
Коммунистләр дин тәблиғатыны гадаған етмәклә бу саһәнин фәалијјәтини сон дәрәҹә мәһдудлашдырмышдылар. Совет рәһбәрлији өлкәнин мүсәлман әһалисинин әтраф мүсәлман өлкәләрлә тәмасларындан еһтијат едир вә бурада өз үсул-идарәсинә тәһлүкә ҝөрүрдү. Совет рәһбәрләри ССРИ-нин мүсәлман халглары үчүн јад идеолоҝија олан коммунизм гуруҹулуғуну тәблиғ етмәк вә идеоложи буховлары асмагда Ислам динини ән бөјүк манеә сајырдылар. Тәсадүфи дејил ки, ССРИ-јә рәсми сәфәрә ҝәлән мүсәлман өлкәләринин рәһбәрләри совет мүсәлманларынын дини еһтијаҹалрынын тәмин олунмасына јөнәлик әлверишли тәклифләр ирәли сүрсәләр дә, бу советләр тәрәфиндән етиразла гаршыланырды. Мәсәлән, 1932-ҹи илдә Сәудијјә әмири Фејсәл ибн Әбдүл-Әзиз ССРИ-јә рәсми сәфәри заманы Сталинә ССРИ-дән олан мүсәлман зијарәтчиләрин сајынын 10-15 мин нәфәрә чатдырмағы тәкилф едир. Лакин совет һөкүмәти бу мәсәләјә әһәмијјәт вермир. Әксинә, бир нечә илдән сонра, 1938-ҹи илдә Ҹиддәдәки совет миссијасы ҝери чағрылыр. Бунунла да совет мүсәлманлары үчүн Һәҹҹ гапысы бағланыр.
ССРИ-дә Һәҹҹ зијарәти бир дә 1945-ҹи илдә бәрпа олунур. Икинҹи Дүнја мүһарибәсиндән галиб кими чыхан Совет Иттифагы сосиализм идејаларынын Јахын Шәрг өлкәләринә ихраҹ етмәк планы илә әлагадар мүсәлман дүнјасы илә мүнасибәтләринә ҹидди корректәләр едир. Авропанын мүстәмләкә системи алтында инләјән Шәргдә совет тәсиринин формалашдырылмасы үчүн Ислам дини факторундан истифадә едилмәси гәрара алыныр. 1945-ҹи илдә ССРИ-дә муфти Ишан Бабахановун рәһбәрлији атында бир груп зијарәтчи Һәҹҹә апарылыр. Бир сыра арашдырмачыларын рәјинә ҝөрә, бу һәҹҹ миссијасы даһа чох мүсәлман Шәргиндә ССРИ-нин мәнфи имиҹинин дағыдылмасы үчүн тәшкил едилибмиш. Аллаһсыз режим кими дүнјада танынан ССРИ мүһарибәдән сонра башланмыш јени дүнја дүзәниндә һәлледиҹи гүввә олараг баша дүшүрдү ки, мүсәлман дүнјасында имиҹини дәјишмәјинҹә, бу өлкәләрин етимадыны газанмаг хејли чәтин олаҹаг. Ишан Бабахановун рәһбәрлик етдији совет диндар групу кечирдији ҝөрүшләр заманы Совет Иттифагында динләрин тәгиб олунмадығыны вә сәрбәст инанҹ ритуалларынын һәјата кечирилдијини бәјан едир.
