Бисмиллаһир Рәһманир Рәһим
Гәдир-хум һәдисиндәки "мөвла" сөзүнүн тәфсири
Биз "тәватүр” һәддиндә олан "Гәдир-Хум” һәдисини гыса шәкилдә бәјан етдик. Пејғәмбәрин (с) бу һәдисдә бујурдуғу "Мән һәр кәсин мөвласыјамса, Әли дә онун мөвласыдыр” кәламы чох һәгигәтләри ајдынлашдырыр.
Әһли-сүннә алимләринин бир чоху "мөвла” сөзүнү "дост” мәнасына тәфсир етмәјә чалышсалар да, мүхтәлиф дәлилләр ҝөстәрир ки, һәдисдә бәјан олунан "мөвла” сөзү "вәли”, "башчы” вә "рәһбәр” мәнасыны ифадә едир. Бу дәлилләрин бир гисмини нәзәрдән кечирәк:
1. О заман имам Әлинин (ә) бүтүн мөминләрлә достлуг мәсәләси елә дә ҝизли вә үстүөртүлү бир мәслә дејилди ки, бу гәдәр тәкидә еһтијаҹ олсун. Әҝәр мәгсәд Әлини севмәкдирсә, онда о бөјүк карванын гуру вә јандырыҹы бир сәһрада дајандырылыб, Пејғәмбәрин (с) узун бир хүтбә охумасына вә ҹамаатдан ардыҹыл етираф истәмәсинә нә еһтијаҹ вар иди?! Һәм дә Гуранда ачыг-ашкар бујурулур ки, мөминләр бир-бирләрилә гардашдыр. Һәмчинин башга бир ајәдә бујурулур: "Мөмин кишиләр вә мөмин гадынлар бир-биринин достудур!”
Бир сөзлә, Исламда гардашлыг вә мүсәлманларын бир-бирилә достлуғу бу динин ајдын мәсәләләриндәндир. Бу Исламын илк чағларындан олмуш, Пејғәмбәр (с) дә дәфәләрлә буну тәкид етмишдир. Бундан әлавә, достлуг вә гардашлыг елә мәсәләләрдән дејил ки, Пејғәмбәрин (с) ону бәјан етмәсилә ҹаны тәһлүкәјә дүшсүн.
2. Пејғәмбәри-әкрәмин (с) бујурдуғу "Әләсту овла бикум мин әнфусикум” (Мән сизә өзүнүздән даһа артыг ихтијар саһиби дејиләмми?) суалы әксәр рәвајәтләрдә нәгл олунмушдур вә бу садә бир достлуғу бәјан етмәклә әсла ујғунлашмыр. Әксинә о һәзрәт бунунла демәк истәјирди ки, мәнимлә Әлинин (ә) сизин үзәриниздә олан ләјагәт, ихтијар вә рәһбәрлијимиз ејнидир. Бурада бундан башга бир тәфсир јүрүтмәк инсафсызлыг вә һәгигәтдән узагдыр.
3. Бу тарихи һадисәдә ҹамаат, хүсусилә Әбу Бәкр вә Өмәр тәрәфиндән Әлијә (ә) дејилән тәбрикләр һәзрәтин хилафәт мәгамына наил олмасыны бир даһа тәсдигләјир. Чүнки үмуми шәкилдә бүтүн мүсәлманлара достлуг мәсәләсинин елан олунмасында тәбрикә еһтијаҹ дујулмур. Әһмәдин "Мүснәд” китабында јазылыр: "Өмәр, Пејғәмбәрин (с) бәјанатындан сонра Әлијә деди:
هَنِيئاً يَابْنَ اَبِيطالِبٍ اَصْبَحْتَ وَاَمْسَيْتَ مَوْلى كُلِّ مُؤمِنٍ وَ مُؤمِنَةِ:
"Афәрин сәнә, еј Әбу Талибин оғлу! Сән һәр бир мөмин киши вә гадынын мөвласы олдун.”
Фәхри-Разинин "тәблиғ” ајәсинин тәфсириндә јаздығы ифадә дә беләдир: "Өмәр деди:
هَنِيئاً لَكَ اَصْبَحْتَ مَوْلاىَ وَ مَوْلى كُلِّ مُؤمِنٍ وَ مُؤمِنَةِ:
"Афәрин сәнә! Сән мәним вә бүтүн мөмин киши вә гадынларын мөвласы олдун!”
Беләликлә, Өмәр ону өзүнүн вә бүтүн мөминләрин мөвласы һесаб етди.”
"Тарихи-Бағдад” китабында Өмәрин белә дедији нәгл олунур: "Афәрин, афәрин олсун сәнә, еј Әбу Талибин оғлу! Сән мәним вә бүтүн мүсәлманларын мөвласы олдун.”
"Фејзүл-гәдир” вә "Әс-сәваиг” китабларында да јазылыр ки, бу тәбрики Әлијә (ә) һәм Әбу Бәкр, һәм дә Өмәр демишдир.
Ајдындыр ки, мөминләр арасындакы садә достлуғун бәјаны үчүн бөјүк бир мәрасим гурулмасына еһтијаҹ јохдур. Демәли, һәдисдәки "вилајәт” сөзү хилафәтдән башга бир мәна дашыја билмәз.
4. Өнҹә гејд етдијимиз Һәссан ибн Сабитин ајдын ифадәләрлә зәнҝин шери бизим мүддәамыза ҹанлы бир шаһиддир.
Гәдир-хум һәдисини тәсдиг едән диҝәр ајәләр
"Мәариҹ” сурәсинин башланғыҹында бујурулур:
سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ لِّلْكَافِرينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ مِّنَ اللَّهِ ذِي الْمَعَارِجِ
"Бир нәфәр ваге олаҹаг әзаб барәдә сорушду. О әзаб кафирләрә мәхсусдур вә ону дәф едә биләҹәк бир кимсә јохдур. О әзаб јүксәк дәрәҹәләр саһиби олан (мәләкләрини ҝөјләрә галдыран) Аллаһ тәрәфиндәндир!”
Бир чох тәфсирчиләр вә һәдис равиләри бу ајәләрин назил олма сәбәби барәдә белә демишләр:
Ислам пејғәмбәри (с) имам Әлини (ә) "Гәдир-Хум”да хәлифәлијә сечиб ( مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ )"Мән һәр кәсин мөвласыјамса, Әли дә онун мөвласыдыр”, бујурандан сонра бу хәбәр тез бир заманда һәр тәрәфә јајылды. Мүнафигләрдән олан Нөман ибн Һарис Феһри Пејғәмбәри-әкрәмин (с) һүзуруна ҝәлиб деди: "Сән бизә ҝөстәриш вердин ки, Аллаһын јеҝанәлијинә, сәнин пејғәмбәрлијинә шәһадәт верәк. Биз дә шәһадәт вердик. Сонра бизә ҹиһад, намаз, һәҹҹ вә зәкаты әмр етдин. Онлары да гәбул етдик. Јенә бунларла кифајәтләнмәјиб, нәһајәт, бу ҹаваны (Әлијә (ә) ишарә етди) өз јеринә ҹанишин тәјин едәрәк дедин: "Мән һәр кәсин мөвласыјамса, Әли дә онун мөвласыдыр!” Бу ҝөстәриш өзүндәндир, јохса Аллаһ-таала тәрәфиндән?”
Пејғәмбәр (с) бујурду: "Јеҝанә мәбуд олан Аллаһа анд олсун ки, Аллаһ тәрәфиндәндир!”
Бу вахт Нөман ибн Һарис үзүнү дөндәриб деди: "Илаһи! Әҝәр бу сөз һагг вә Сәнин тәрәфиндәндирсә, онда бизим башымыза бир даш ендир!” Елә бу заман бирдән сәмадан бир даш дүшүб, онун башыны јарды вә гејд етдијимиз ајәләр назил олду.
Бу рәвајәт "Мәҹмәүл-бәјан” китабында Әбүл-Гасим Һәсканидән нәгл олунмушдур. Ујғун рәвајәти әһли-сүннә тәфсирчиләри дә өз китабларында, о ҹүмләдән, Гуртуби (өз тәфсириндә), Алуси ("Руһул-мәани” китабында) вә Әбу Исһаг Сәләби (өз тәфсириндә) азаҹыг фәрглә нәгл етмишләр.
Әлламә Әмини "Әл-гәдир” китабында бу рәвајәти отуз нәфәр әһли-сүннә алиминдән (мәнбә вә мәтнләри илә бирликдә), о ҹүмләдән, Һәләбинин "Сирә”, Һәмәвинин "Фәраидус-сәмтејн”, Шејх Мәһәммәд Зәрәндинин "Дурәрус-сәмтејн”, Шәмсәддин Шафеинин "Әс-сираҹул-мунир”, Сүјутинин "Шәрһу-ҹамиис-сәғир”, Һафиз Әбу Үбејд Һәрәвинин "Тәфсиру-ғәрибил-Гуран” вә Әбу Бәкр Нәггашын "Тәфсиру-шәфаис-сүдур” китабларындан нәгл етмишдир.
Имам Әлинин (ә) фәзиләтләрини чарәсизликдән вә икраһла гәбул едән тәфсир вә һәдис алимләриндән бәзиләри јухарыдакы ајәләрин назил олма сәбәбинә мүхтәлиф ирадлар тутмушлар. "Әл-мәнар” китабынын мүәллифи вә диҝәр әһли-сүннә алимләри гејд етдијимиз рәвајәти нәгл етдикдән сонра белә ирадлар ирәли сүрмүшләр:
Биринҹи ирад: "Мәариҹ” сурәси Мәккәдә назил олмушдур. Белә исә, "Гәдир-Хум" һадисәси илә неҹә ујғун ҝәлә биләр?
Ҹаваб: Бир сурәнин "мәкки” (Мәккәдә назил олан) адланмасы о демәк д
