Бисмиллаһир Рәһманир Рәһим
"Ја Пејғәмбәр! Аллаһ тәрәфиндән сәнә назил оланы (ҹамаата) чатдыр. Әҝәр (буну) етмәсән, Онун рисаләтини јеринә јетирмәмишсән. Аллаһ сәни инсанлардан (онларын еһтимал верилән тәһлүкәләриндән) горујаҹаг. Аллаһ кафир ҹамааты һидајәт етмәз.”
Сурә-Маидә.Ајә-67
Ајәнин назил олма сәбәби
Бир чох әһли-сүннә алимләринин тәфсир, һәдис вә тарих китабларында (шиәнин бүтүн мәшһур китабларында) јухарыдакы ајәнин имам Әли (ә) һагда назил олдуғу гејд едилмишдир. Бу рәвајәти бир чох сәһабәләр, о ҹүмләдән, Әбу Сәид Худри, Зејд ибн Әргәм, Ҹабир ибн Абдуллаһ Әнсари, Ибн Аббас, Бәрра ибн Азиб, Һүзејфә, Әбу Һүрејрә, Ибн Мәсуд вә Амир ибн Лејли нәгл етмишләр. Онларын рәвајәтләриндә бу ајәнин имам Әли (ә) вә "Гәдир-Хум” һадисәси барәсиндә назил олдуғу ҝөстәрилмишдир.
Диггәти ҹәлб едән будур ки, бу рәвајәтләрин бәзиләринин равиләр силсиләси, о ҹүмләдән, Әбу Сәид Худринин вә Ибн Аббасын һәдисинин он бир, Бәрра ибн Азибин һәдисинин исә үч групдан ибарәт олдуғу нәгл олунмушдур. Бу һәдисләри өз әсәрләриндә (истәр ҝениш, истәрсә дә гыса шәкилдә) гејдә алан мәшһур алимләр ашағыдакылардан ибарәтдир:
–Һафиз Әбу Нәим Исфаһани: "Ма нуззилә минәл-Гуран фи Әлијјин” китабы ("Әл-хәсаис” китабындан нәгл, сәһ. 29);
–Әбүлһәсән Ваһиди Нишапури: "Әсбабун-нүзул” китабы, сәһ. 150;
–Ибн Әсакир Шафеи: ("Әд-дуррул-мәнсур” китабындан нәгл, 2-ҹи ҹилд, сәһ. 298);
–Фәхри-Рази: "Кәбир” тәфсири, 3-ҹү ҹилд, сәһ. 636;
–Әбу Исһаг Һәмәвини: "Фәраидус-сәмтејн” китабы;
–Ибн Сәббағ Малики: "Фүсусул-муһиммә” китабы, сәһ. 27;
–Ҹәлаләддин Сүјути: "Әд-дуррул-мәнсур” китабы, 2-ҹи ҹилд, сәһ. 298;
–Гази Шовкани: "Фәтһул-гәдир” китабы, 3-ҹү ҹилд, сәһ. 57;
–Шәһабуддин Алуси Шафеи: "Руһул-мәани” китабы, 6-ҹы ҹилд, сәһ. 172;
–Шејх Сүлејман Гундузи Һәнәфи: "Јәнабиул-мәвәддәт” китабы, сәһ. 120;
–Бәдрәддин Һәнәфи: "Умдәтул-гари фи шәрһи Сәһиһи-Бухари” китабы, 8-ҹи ҹилд, сәһ. 584;
–Шејх Мәһәммәд Әбдуһ Мисри: "Әл-мәнар” тәфсири, 6-ҹы ҹилд, сәһ. 463;
–Һафиз ибн Мәрдәвејһ (вәфаты: 418 һ.г) (Сүјутинин "Әд-дуррул-мәнсур” китабындан нәгл) вә с.
Әлбәттә, унутмаг олмаз ки, бу алимләрин бәзиләри ајәнин назил олма сәбәбини вә рәвајәтләри нәгл етмәклә јанашы, сонрадан ишарә едәҹәјимиз дәлилләрин үстүндән асанлыгла кечмиш, јахуд мәсәләјә ирадла јанашмышлар. Биз ҝәләҹәк бәһсләрдә Аллаһын лүтф вә мәрһәмәти сајәсиндә онларын нәзәрләрини дәгиг арашдыраҹағыг.
Гәдир-хум һадисәси
Өтән бәһсләрдәки бир дәлилә әсасән, "тәблиғ” ајәсинин имам Әли (ә) барәсиндә назил олдуғу ачыгланды. Бу һагда (һәм шиә, һәм дә) әһли-сүннәнин мәшһур китабларында нәгл олунан рәвајәтләрин сајы о гәдәр чохдур ки, һеч ким ону инкар едә билмәз. Бу рәвајәтләрдән әлавә, диҝәр рәвајәтләрдә дә ачыг-ашкар дејилир ки, бу ајә "Гәдир-Хум” һадисәсинә вә Пејғәмбәри-әкрәмин (с) Әлини (ә) өз ҹанишини, вәсиси тәјин етдији замана аиддир. Әлламә Әмини "Әл-гәдир” китабында "Гәдир-Хум” һәдисинин 110 сәһабәси, 84 табеин вә 360 мәшһур Ислам алими тәрәфиндән нәгл олундуғуну гејдә алмышдыр. Ким бу сәнәд вә мәнбәләрә нәзәр салса, әмин олар ки, "Гәдир-Хум” һәдиси "тәватүр” һәддиндә чатмыш мөтәбәр һәдисләрин ән үстүнүдүр. Доғрусу, ким онун "тәватүр” һәддинә чатмасына шәкк етсә, "тәватүр” һәддиндә олан һеч бир һәдиси гәбул етмәмәлидир. Бу кими бәһсләр бизи тәфсир үслубундан хариҹ етдијиндән, һәдисин сәнәдләри вә ајәнин назилолма сәбәбләри барәдә дејиләнләрлә кифајәтләниб, онун мәнасыны арашдырмаға башлајырыг. Һәдислә бағлы ҝениш изаһ истәјәнләр ашағыдакы китаблара мүраҹиәт едә биләрләр:
–"Әл-гәдир” (Әлламә Әмини), 1-ҹи ҹилд;
–"Еһгагул-һәгг” (Әлламә Гази Нуруллаһ Шуштәри) Ајәтуллаһ Нәҹәфинин шәрһи илә 2-4 вә 20-ҹи ҹилдләр;
–"Әл-мүраҹиат” (Сејид Шәрәфуддин Амули);
–"Әбәгатул-әнвар” (Мирһамид Һүсејни Һинди; бу китабын хүласәсинин 7-9-ҹу ҹилдләринә мүраҹиәт етмәк даһа мүнасибдир);
–"Дәлаилус-сидг”, (Мәрһум Мүзәффәр), 2-ҹи ҹилд.
Гәдир-хум рәвајәтләринә бир бахыш
"Гәдир-Хум” һадисәсини гејдә алан рәвајәтләрин мәҹмусундан (әлбәттә, бәзи рәвајәтләрдә бу һадисә даһа ҝениш, бәзиләриндә гыса, бәзиләриндә һадисәнин бир гисми, бәзиләриндә исә диҝәр бир гисми ачыгланмышдыр) белә гәнаәтә ҝәлирик ки, Ислам пејғәмбәри (с) өмрүнүн сонунҹу илиндәки һәҹҹи ("Һәҹҹәтүл-вида”ны) даһа шөвкәт вә әзәмәтлә сона чатдырмышдыр. Бу мөвсүмдә һаҹыларын гәлбләри мәнәви һиссләрлә долмуш, бөјүк ибадәтин ләззәтини бүтүн варлыглары илә дујмушдулар. Пејғәмбәрин (с) сәһабәләри бу бөјүк сәадәтә чатдыглары үчүн бөјүк севинҹ һисси кечирирдиләр. Бу сәфәрдә Пејғәмбәрлә (с) бирҝә јалныз Мәдинә әһалиси дејилди. Ифтихар вә сәадәтә наил олмаг үчүн Әрәбистан јарымадасынын мүхтәлиф мәнтәгәләриндән хејли мүсәлман һәзрәти мүшајиәт едирди.
Һиҹазын гызмар ҝүнәши дағ вә дүзәнликләри јандырырды. Амма бу мисилсиз мәнәви сәфәрин ләззәти бүтүн чәтинликләри асанлашдырмышды. Ҝүнорта јахынлашыр вә јаваш-јаваш Ҹөһфә мәнтәгәси, ондан сонра исә Гәдир-Хумун гуру, јандырыҹы сәһралыглары ҝөрүнүрдү. Һиҹазы диҝәр мәнтәгәләрдән ајыран дөрд јолајрыҹы варды: бири шимала (Мәдинәјә), бири шәргә (Ирага), бири гәрбә (Мисирә), бири дә ҹәнуба (Јәмәнә) доғру. Ҹамаат бура чатдыгда, артыг бир-бириндән ајрылыр вә һәҹҹ сәфәринин сон хатирәси бурада сона јетирди. Бу јердә мүсәлманлар Ислам пејғәмбәриндән (с) сон ҝөстәришләри алмагла бир-бирләриндән ајрылырдылар.
Һиҹри-гәмәрилә 10-ҹу ил ҹүмә ахшамы иди. Гурбан бајрамындан сәккиз ҝүн кечирди. Бу вахт Пејғәмбәр (с) тәрәфиндән һаҹылара дајанмаг ҝөстәриши верилди. Мүсәлманлар уҹа сәслә елан етдиләр ки, карванын өнүндә һәрәкәт едәнләр ҝери гајытсынлар. Нәһајәт, ҝеридә галанлар да ҝәлиб чатдылар. Ҝүнорта вахты Пејғәмбәрин (с) азанчысы "Аллаһу-Әкбәр” сәси илә ҹамааты намаза чағырды. Ҹамаат тез намаза һазырлашдылар. Һаванын гызмар истисиндән һаҹылардан бәзиләри әбаларынын бир уҹуну ајагларынын алтына, о бири уҹуну да башларына атмышдылар; чүнки сәһранын јандырыҹы чынгыллары вә ҝүнәшин шүасы онларын әл-ајагларыны јандырырды. Бу сәһралыгда бир нечә чылпаг ағаҹдан башга нә ҝөлҝәлик, нә дә от-әләф ҝөрүнүрдү. Бәзиләри дә бу чылпаг ағаҹа сығынмышдылар.
Нәһајәт, ҝүнорта намазы гуртарды. Ағаҹларын биринин үстүнә парча атыб Пејғәмбәр (с) үчүн көлҝәлик дүзәлтдиләр. Амма јандырыҹы һава онлары көлҝәликдә дә раһат гојмурду. Мүсәлманлар өзләри илә ҝәтирдикләри чадырлара ҝирмәк истәдикдә, Пејғәмбәр (с) хәбәрдарлыг етди ки, һамы Аллаһ тәрәфиндән назил олан јени бир хәбәри ешит
