Әһли-Бејт (әлејһимус сәлам) – Хәбәр Аҝентлији АБНА-нын вердији мәлумата әсасән, Мир Мөһсүн Нәвваб Гәрәбағи (میر محسن نواب قره باغی) (1833) Чар Русија иперијасынын Ираны ишғал едәрәк Гафгазы әлинә кечиртдикдән сонра Шуша шәһәриндә јашајыб-јаратмыш Шиә Руһаниси, шаир, рәссам, астроном, әдәбијјатшүнас, нәггаш, тарихчи, хәттат вә мусигишүнас алимин Шушанын Ҹыдыр дүзүндә јерләшән вә ишғал дөврүндә ермәни вандаллары тәрәфиндән дағыдылан мәзар дашы бәрпа олунуб.
Бу барәдә Милли Мәҹлисдә Ханкәндини тәмсил едән депутат Турал Ҝәнҹәлијев твитер сәһифәсиндә јазыб: “Шушанын Ҹыдыр дүзүндә Азәрбајҹанын мәшһур нашири вә шаири Мир Мөһсүн Нәввабын мәзар дашын мәдәнијјәтсизләр дағыдыблар. Мүһарибәни һәтта өлүлләрә гаршы да апарыблар”.
Һәјаты
Шушанын Мамај мәһәлләсиндә Нәвваб Гәрабағинин еви
Инди Мир Мөһсүн Нәвваб Гәрабағини илк өнҹә мусигишүнас, Иран Азәри ләһҹәсиндә јазылмыш "Вүзуһүл-әргам" ("Рәгәмләрин изаһы") рисаләсинин мүәллифи кими таныјырлар. Ән јахшы классик әнәнәләр руһунда гәләмә алынмыш һәмин әсәр Шәргдә бу гәбилдән јарадылмыш сон рисаләләрдән биридир. Азәрбајҹанда исә, Нәвваб Гәрабағи сонунҹу кимјаҝәрләрдән, мүнәҹҹимләрдән вә көһнә мәктәбә мәнсуб рәссамлардандыр.
О, 1833-ҹү илдә Шушада Һаҹы Сејид Әһмәдин аиләсиндә доғулмуш вә бүтүн өмрү боју доғма шәһәриндән кәнара чыхмамышдыр. Илк тәһсилини Шиә Руһани мәктәбиндә алан Нәвваб Гәрабағи әрәб, фарс дилләрини мүкәммәл мәнимсәмиш, сонра исә Аббас Сарыҹалы Шиә мәдрәсәсиндә астрономија, кимја, ријазијјат вә диҝәр елмләрин әсасларына јијәләнмишдир.
Узун өмрү бојунҹа Нәвваб Шушанын мәдәни вә иҹтимаи һәјатында фәал иштирак едиб. Шерләр јазмыш, өзүнүн ачдығы мәтбәәдә китаблар нәшр етмиш, мәктәбләрдә дәрс демиш, елм вә инҹәсәнәтин мүхтәлиф саһәләринә һәср олунмуш ијирмидән артыг китаб јазмыш, "Мәҹлиси-фәрамушан" адлы әдәби, "Мәҹлиси-ханәндә" адлы мусиги мәҹлисләри гурмушдур. Шаирләрдән Абдулла бәј Аси, Фатма ханым Кәминә, Мәшәди Ејјуб Баги, Хан Гарабағи, Абдулла Һәсән Шаһид, ифачы вә мүғәнниләрдән Һаҹы Һүсү, Мәшәди Ҹәмил Әмиров, Ислам Абдуллајев, Сејид Шушински вә башгалары һәмин мәҹлисләрин үзвләри идиләр. Бу ҹәмијјәтләр Азәрбајҹандакы диҝәр ејни мәгсәдли мәҹлисләр Шушадакы "Мәҹлиси-үнс", Шамахыдакы "Бејтүс-Сәфа", Бакыдакы "Мәҹмәүш-шүәра" илә сых сахлајырды.
Јарадыҹылығы
"Кәшфүл-һәгигәти-мәснәви" (биринҹи сәһифәси)
Мир Мөһсүнүн Гәрәбағи әсәрләри ичәрисиндә "Тәзкиреји-Нәвваб" топлусу даһа артыг мараг доғурур. Бурада ХЫХ орта әсрләрдә Гарабағдан чыхмыш 100-дән артыг Шиә шаирин һәјаты вә јарадыҹылығы һаггында мәлуматлар топланмышдыр. Тәзкирә 1913-ҹү илдә Бакыда китаб шәклиндә нәшр олунмушдур.
Нәвваб Гәрабағи ријазијјат, кимја вә астрономија илә марагланырды. О өз евиндә ики телескоп гојараг, кичик бир рәсәдхана вә кимја лабораторијасы јаратмышды. 1899-ҹу илдә дәрслик кими гәләмә алдығы "Кифајәтүл-әтфал" китабында о, ҝөј ҹисимләринин јерләшмәси вә ҝүнәш тутулмалары һагда ҹәдвәлләр тәртиб етмишдир. Алим кимја лабораторијасында шаҝирдләри илә сынаглар кечирир вә орта әсрләрдә јашамыш кимјаҝәрләр тәрәфиндән верилән нүсхәләри јохлајырды. "Нәсиһәтнамә" әсәриндә ҹаванлара вердији нәсиһәтләрин сајы 500-дән артыг иди. Танынмыш педогог вә алимин етик ҝөрүшләри мүәјјән мәнада онун Кифајәтүл-әтфал,Нурүл-Әнвар" вә Пәнднамә кими китабларында да өз әксини тапмышды. Гарабағ инҹәсәнәтинә ән бөјүк төһфәсини исә Нәвваб һеч шүбһәсиз, Әһли Бејт (әлејһимус сәлам) Маарифинә сөјкәнәрәк өз бәдии јарадыҹылығыилә вермишди. Шиә Мәктәбиндән гајнагланараг бир чох акварел рәсмләри, китаб миниатүрләри вә бир нечә бина вә Мәсҹидә вурдуғу нахышләр бизә јадиҝар галмышдыр.
Мир Мөһсүн Нәвваб Гәрабағинин мәшһур мусиги трактаты Вүзуһүл-әргам илк дәфә 1913-ҹү илдә Бакыда нәшр олунмушдур (Онун мусигијә һәср етдији Кәшфүл-һәгигәти-мәснәви әсәри дә мәлумдур). Һәмин рисаләсиндә Мир Мөһсүн Әһли Бејт (әлејһимус сәлам) Маарифинә вә Ирфанына көкләнмиш ајры-ајры муғамларын, бәзи дәстҝаһларын мәншәји вә онларын адларынын көкү һаггында мәсәләләри арашдырыр, муғамларын шер мәтнләри илә әлагәлилији, ифачы илә динләјиҹинин гаршылыглы мүнасибәтләри, акустика бахымындан онларын оптимал јерләшмәси проблемләринә тохунур. Нәвваб илк дәфә олараг, дәстҝаһ термининдән истифадә едир, о вахт Гарабағда мәлум олан алты дәстҝаһын адыны чәкир: Раст, Маһур, Шаһназ, Раһави, јахуд Раһаб, Чаһарҝаһ вә Нәва. Нәввабын сөзләринә әсасән, ифа олунан дәстҝаһын тәркиби бир чох һалларда ифачынын зөвгүндән вә габилијјәтиндән асылы олур. Алим һәмин әсәриндә Гарабағ мусигичиләри тәрәфиндән ифа олунан 82 маһны нә муғамын адыны чәкир. Мир Мөһсүн бир нечә муғамын мәншәјини вә онларын адынын етимолоҝијасыны арашдырыр. Белә ки, Азәрбајҹан, Нишапур, Забули, Бағдади, Ширвани, Гаҹары, Шаһ Хәтаи вә башга муғамларын адларыны онларын јаранмасында рол ојнамыш шәхсләрлә вә јер адлары илә әлагәләндирир. Раст муғамыны баһар меһи, Рәһавини јағыш дамлалары, Чаһарҝаһы илдырым чахышы, Дүҝаһы фонтан вуран булагларла, Һумајуну гушларын учушу, Нәваны бәдбәхт севҝилиләрин аһ-наләси, Маһуру суларын шырылтысы, Шаһназы бүлбүлләрин ҹәһ-ҹәһи, Үшшагы гушларын һавада сүзмәси,Үззалы метеоритләрин һәрәкәти илә әлагәләндирир.
Муғамларын емосионал тәсири һаггында Нәвваб јазыр ки, Үшшаг, Бусәлик вә Нәва шүҹаәт вә һүнәр ҝөстәрмәјә руһландырыр, Бозарг, Раһави, Зәнҝулә, Зирәфкәнди, Һүсејни кәдәрли дујғулар ојадыр. Нәвваб мусигинин мүалиҹәви әһәмијјәти барәдә дә бир сыра мараглы фикирләр сөјләјир. Әсәр бу сөзләрлә битир: "Бу рисалә Вәтән елминин гүдрәтини артырмаг мәгсәдилә јазылмышдыр."
Нәвваб Гәрабағи 1918-ҹи илдә Шуша шәһәриндә дүнјасыны дәјишәндә артыг Гафгазда вә онун һүдудларындан гырагларда јахшы танынырды.
Китаблары
1- Нәвваб М.М. Нәсиһәтнамә, Бакы, Азәрбајҹан нәшријјаты, 2005, 56 с.
2- «Тәварихирәзм вә шуриши тајифеји-әрамәнијеји — Гафгаз ба фиргеји мүсәлманан» («Гафгаз ермәни тајфасы илә мүсәлманларын вуруш вә иғтишаш тарихләри») әсәри
3- Нәвваб М.М. 1905-1906-ҹы илләрдә ермәни-мүсәлман давасы, Бакы, Азәрбајҹан нәшријјаты, 1993, 128 с.
4- Нәвваб М.М. Диван, Бакы, Шуша, 1999, 192 с.
5- Нәвваб М.М. Тәзкиреји-Нәвваб, Бакы, Азәрбајҹан нәшријјаты, 1998, 560 с.
6- Нәвваб М.М. Авропа ибтидаи мусиги савады дәрслији. Бакы, 1995.
7- Нәвваб М.М. Вүзуһ-үл-Әргам, Бакы, Елм, 1989, 84 с.
Диггәт: Хәбәрдән Истифадә Етдикдә Мәнбәјә Истинад Лазымдыр!
