1989-1997-ҹи илләрдә Иран Ислам Республикасынын президенти вәзифәсиндә фәалијјәт ҝөстәрмиш мәшһур сијасәтчи мәрһум Әли Әкбәр Һашими Рәфсәнҹани 1993-ҹү ил октјабр ајынын 26-да Азәрбајҹан Республикасына рәсми сәфәр едиб. Ајәтуллаһ Һашими Рәфсәнҹанинин ҝүндәлик хатирәләринин бу сәфәр ҝүнләринә тәсадүф едән һиссәсиндә мараглы мәлуматлар өз әксини тапыр. Мәрһум Һашими Рәфсәнҹанынын бу сәфәрдә Азәрбајҹан Республикасынын кечмиш президенти Мәрһум Һејдәр Әијев илә һәр јердә бирликдә олдуғуну еләҹә дә һәмин илләрин Гарабағ мүһарибәси илә бағлы Азәрбајҹанын чәтин дөврү олдуғуну нәзәрә алараг бу мәлуматлар Иран-Азәрбајҹан әлагәләринин һансы тәмәлләр үзәриндә вә неҹә гурулдуғу барәдә ҹидди тәсәввүр јарадыр.
26 октјабр 1993
Ҹәнаб Һејдәр Әлијев тәрәфиндән меһманханада хүсуси шам зијафәти верилди. Меһди вә Јасир(Һашими Рәфсәнҹанынын оғуллары) Доктор Вилајәти, оғлу(Илһам Әлијев) вә ҹәнаб Һәсәнов да (баш назир) Иштирак едирди. Даһа чох Русија, республикалар вә Азәрбајҹанын вәзијјәти барәдә данышдыг. Шам јемәјиндән сонра деди ки,(Һејдәр Әлијев) Теһрандан сатын алынан силаһларын ҝөндәрилмәси тезләшдирилсин еләҹә дә фәрариләрин гачаркан Ирана кечирдикләри силаһлар да Азәрбајҹана гајтарылсын; тапшырыг вердим дәрһал јеринә јетирилсин.
27 октјабр 1993
Гапалы мүзакирәләр үчүн президент гәрарҝаһына ҝетдик. Тәмтәраглы бинадыр. Доктор Вилајәти вә ҹәнаб Һәсәнов да иштирак едирдиләр. Тәрҹүмәчи сәфиримиз иди. Телефон зәнҝ чалды вә данышды, мәлум олду ки, мүһарибә илә әлагәдардыр; ҹәнаб Әлијев деди ки, Зәнҝилан тәрәфләриндә Араз ермәниләрин ағыр атәши алтындадыр вә әһали Ирана гачараг Араз чајыны кечир вә боғуланлар олур. Чарәсизҹәсинә јардым истәди. Бу гапалы мүзакирәләрин әсас мөвзусуна башланғыҹ вә атмосфер јаратмаг нијјәти дашыја биләрди, амма һәгигәтдән узаг да дејилди.
Хәритә ҝәтирдиләр вә изаһ еләдиләр. Бәлли олду ки, Зәнҝилан сүгут едәрсә, Ермәнистан сәрһәддиндән Парсабададәк ермәниләр Аразын шималында бизим сәрһәдләрә јапышаҹаглар.
Исрарла едилән бирмәналы тәклиф бундан ибарәтдир ки, биз онларын хејринә мүһарибәјә гатылаг. Ачыг дејирләр ки, биз бүтүн Азәрбајҹаны ихтијарыныза вермәјә вә Азәрбајҹанда ислам республикасы јарадылмасына һазырыг вә Иранын јардымы олмадан мүдафиә едә билмирик вә ермәниләрин Бакыја гәдәр ирәлиләмәси мүмкүндүр.
Ермәниләрин ҝуја 1980-ҹи илдә јајдыглары бөјүк Ермәнистан хәритәсини ҝөстәрдиләр, орада Гара дәниздән Хәзәр дәнизинәдәк, ҹәнубда Урмијәјәдәк вә гәрбдә Түркијә вә Сурија әразиләринәдәк шамил олурду.
Дедим ки, бу бөјүк бир гәрардыр вә бир чох реҝионал вә бејнәлхалг тәсирләри олаҹаг, онун нәтиҹәләрини бүтүн ҹәһәтләрдән арашдырмалы вә бу Теһранда олмалыдыр, сонра ҹаваб верәрик. Амма тәҹили олараг һәләлик атәшкәс режиминин бәргәрар олунмасына сәј ҝөстәрмәлијик, сиз Зәнҝилан итирилмәсин дејә мүгавимәт ҝөстәрмәлисиниз...
Һәмән иҹласда Доктор Вилајәти Ермәнистанын хариҹи ишләр назиринин мүавини илә әлагә сахлады вә мәним месажымы Ермәнистан президентинә чатдырды. Мән дедим ки, өнҹәки телефон сөһбәтимиздә ермәниләрин олдуглары мөвгедә дајанмалары барәдә разылашмышдыг вә сон ҝүнләрин әмәлијјатлары о разылығы позмушдур, сакит тонда бир нөв тәһдид дә етдим. Ермәнистан президенти мәнимлә данышмаг истәди мән дә разылашдым...
Ҹәнаблар Руһани, Вилајәти вә Ваизи ҝәлдиләр. Гарабағ мүһарибәси барәдә мөвгеләримизи мүзакирә етдик. Јенә дә Әлијев илә тәкбәтәк, онлары ермәниләрлә мүһарибәдә дәстәкләмәјимиз барәдә данышыглар апардыг вә сонда јекун нәтиҹә бундан ибарәт олду ки, атәшкәсин тәмин олунмасы, Зәнҝиланын мүһафизәси вә ҝеричәкилмә барәдә сијаси сәј ҝөстәрәк вә Зәнҝиланда мүһасирәјә алынанлара јардым үчүн јолу ачыг сахлајаг вә сәрһәддә һәрби тәлим кечирәк ки, бизим һәрбчиләр мүдафиәнин һансы кејфијјәтдә олмасы барәдә мүзакирәләр апарсынлар вә мүдафиә бирлији тәклифини Теһранда арашдыраг сонра ҹаваб верәк.
Атәшин сәнҝимәси барәдә хәбәр ҝәлди. Бу хәбәрлә шам јемәјинә ҝетдик. Чох ҝениш заллары вар, јүзләрлә гонаг дәвәт олунмушду. Мусиги нөмрәләри ифа олунду. Шамдан сонра атәшкәс барәдә дуруму өјрәнмәк истәдик, бәлли олду ки, иҹра олуб.
29 октјабр 1993
Демәк олар ки, һәр јердә вә бахыш кечирәркән президент мәнимлә бирликдә иди вә јолларда, автомобилдә сөһбәт үчүн фүрсәт чох иди, сәфиримиз дә һәм јахшы тәрҹүмәчи һәм дә етимадедиләси бир шәхс олараг һәмишә бизимлә бирликдә иди. Диггәт чәкән мәгам, сәфиримизә олан јүксәк етимадлары иди, буна ҝөрә елә сирли мәсәләләри сөһбәт етдик.
Тәкрар сәсләндирилән өнәмли фикирләриндән бири бундан ибарәт иди ки, Иран ермәниләрлә мүһарибә фүрсәтиндән фајдаланараг Азәрбајҹандакы нүфузуну ҝүҹләндирә биләр. Бәзән дә дејирди бура Иранын олуб вә инди дә ҝәлин мүдафиә един вә идарә един, Нахчыванда оларкән дә, буна охшар фикирләр сәсләндирирди вә белә тәһлил верирди ки, сиз Азәрбајҹаны нәзарәтә ҝөтүрсәниз Русијанын бүтүн Гафгаза олан һеҝемонијасы сарсылаҹаг.
Бәзән белә фикир сәсләндирирди ки, Иран вә Азәрбајҹан бирликдә Русијаны онун һәгиги сәрһәдләринәдәк ҝери отурда биләрләр; чүнки Дағыстан, Татарыстан, Чеченистан, Ингушетија вә Осетија тамамијлә русларын һакимијјәтиндән наразыдыр. Әлбәттә мүһарибәдә чарәсиз дурума дүшдүкләри, Русијанын ермәниләрә дәстәк вермәси үҹбатындан бу кими мөвгеләр тутдугларыны нәзәрә алараг етимад едә билмәрик. Хүсусијлә дә она ҝөрә ки, Ҹәнаб Нијазовун дедикләринә ҝөрә бунлар МДБ-дә вә Хәзәрдә(статус) русларын истәкләри илә координасијададырлар.
Ҹәнаб Нијазову да тәнгид едирди. Дејирди ки, ҝет ҝедә шаһ Султан олур. Бу фикрини (Нијазовун) һејкәл уҹатмалары, өз ады илә адландырмалары, медиаларда ифрат тәрифләмәләри вә мүхалифәти арадан ҝөтүрмәси илә изаһ едирди; Назарбејев кими о да белә гәнаәтдә иди ки, Русијада баш верән һадисәләрин архасында сионист јәһудиләр дурурлар. әлбәттә чох да реаллыгдан узаг демирләр. Үмумијјәтлә диҝәр президентләрлә мүгајисәдә даһа дүшүнҹәли вә даһа пешәкардыр, амма Азәрбајҹаны идарә етмәкдә чәтинлик чәкир вә бүтүн проблемләриндә халг ҹәбһәсини ҝүнаһландырырлар.
Рәсми јоласалма мәрасими илә Теһрана учдуг. Ахшам чатдыг. Рәсми гаршылама вә Аеропортун Республика павилјонунда ҝениш мүсаһибә олду. Евә доғру јола дүшдүк, јағыш да јағырды. Ҝүнортадан башламышды. Азәрбајҹанда исә дүнән ҝеҹәдән башламышды.
30 октјабр
Ахшам намазындан сонра Али Милли Тәһлүкәсизлик Шурасынын иҹласы кечирилди. Азәрбајҹан Республикасы тәрәфиндән һәрби јардым истәји мүзакирә олунду. Һәрби тәлим, силаһ јардымы вә сијаси дәстәк барәдә разылыг әлдә олунду амма мүдафиәдә конкрет иштирака гаршы чыхдылар.
... Ҝеҹә Ајәтулаһ Хаменеи илә иҹлас кечирдик. Даһа чох мәним Орта Асијаја вә Азәрбајҹана сәфәрим вә... мөвзусунда мүзакирә апардыг.
342/
11 oktyabr 2021 - 13:06
Xəbər kodu: 1187793
Мүһарибә ҝедәркән Бакыда Иран вә Азәрбајҹан Республикасы президентләри арасындакы ҝөрүшдән чох өнәмли деталлар.
