Әһли Бејт (әлејһимус-сәлам) Хәбәр Аҝентлији –АБНА-нын вердији хәбәрә әсасән, Талибан һәрәкатынын Әфганыстанда һакимијјәти әлә алаҹағына вә пајтахт Кабили әлә кечирәҹәјинә инананларын сајы ҝетдикҹә артыр. Бунун садә сәбәби вар. АБШ вә НАТО гүввәләри Әфганыстанда 20 ил варлыгларыны сүрдүрдүләр вә Талибан нәинки онлара мәғлуб олду, әксинә, бу илләрдә ҝүҹләнди. Демәк, АБШ вә НАТО гошунлары Әфганыстаны тәрк етдикдән сонра Талибан һәрәкаты даһа да ҝүҹләнәҹәк.
Ахар.аз хәбәр верир ки, бу сөзләри Атлас Арашдырмалар Мәркәзинин рәһбәри, политолог Елхан Шаһиноғлу билдириб.
О дејиб ки, Әфганыстандакы халглар Талибана асанлыгла тәслим олмајаҹаглар:
“Әфганыстанда јашајан өзбәкләр, таҹикләр вә диҝәр халгларын нүмајәндәләри Талибанла савашмаға давам едә, һәтта јахын кечмишдә олдуғу кими, һәрәката гаршы мүхалифәтин силаһлы Шимал Коалисијасыны формалашдыра биләрләр.
Һәләликсә Талибан савашла јанашы, дипломатијаја да үстүнлүк верир. Талибан Һәрәкатынын нүмајәндәләри гыса заман әрзиндә һәм Теһранда, һәм дә Москвада олдулар. Талибанын Гәтәр дөвләтиндәки нүмајәнләриндән 4 нәфәрлик һејәт Москвада данышыглар апарды вә мәтбуат конфрансы кечирди.
АБШ сон илләр Гәтәрдә Талибан нүмајәндәрләри илә диалога башламаг мәҹбуријјәтиндә галмышды. Бундан сонра Вашингтондан ҝери галмаг истәмәјән Москва һәрәкәтә кечди. Талибан мүхтәлиф дәвәтләрдән бојун гачырмадығыны вә диалога һазыр олдуғуну нүмајиш етдирди вә бу сијасәтә бу ҝүн дә садигдир. Һалбуки Талибан Әфганыстанын тамамына нәзарәт етдији илләрдә надир һалларда мүхтәлиф ҝүҹ мәркәзләри илә диалог ичиндә иди. Дүнја дәјишдији кими, Талибанын да сијасәти дәјишир”.
Елхан Шаһиноғлунун сөзләринә ҝөрә, Русијанын һакимијјәт даирәләриндә Талибанла бағлы ики јанашма вар:
“Биринҹи јанашма будур ки, Талибан вердији вәдләри јеринә јетирәҹәк, мисал үчүн, гоншу дөвләтләрә тәһлүкә јаратмајаҹаг, “Ислам Дөвләти” террорчу груплашмасынын Әфганыстанда мөһкәмләнмәсинә имкан вермәјәҹәк вә наркотик маддәләрин јетишдирилмәси вә дашынмасы илә мүбаризә апараҹаг. Талибан нүмајәндәләри Москвадакы мәтбуат конфрансында бу вәдләри верибләр.
Икинҹи јанашма исә бундан ибарәтдир ки, Талибанын вердији вәдләрә инанмаг доғру дејил.
Биринҹиси, Талибанын ичәрисиндә ән азы 4-5 груплашма вар вә һәрәкатын Гәтәр дөвләтиндәки тәмсилчиләри груплардан јалныз бирини – мөтәдилләри тәмсил едирләр, о бириләр исә һакимијјәтә јијәләнән кими истәдикләрини едәҹәкләр.
Икинҹиси, Талибан кечмишдә мүхтәлиф террорчу тәшкилатлара Әфганыстанда шәраит јарадан һәрәкатдыр, ким зәманәт верәр ки, бу сијасәтиндән ваз кечиб?
Үчүнҹүсү, мүхтәлиф һесабламалара ҝөрә, Талибан наркотик сатышындан илдә ән азы 1 милјард доллар әлдә едир, һәрәкат бу ҝәлириндән имтина едәрми?
Буна бахмајараг, башда АБШ вә Русија олмагла, бөлҝә дөвләтләринин әксәријјәти, о ҹүмләдән Иран, Пакистан, Түркијә, Чин вә Мәркәзи Асија өлкәләри бу вә ја диҝәр шәкилдә Талибанла тәмасдадыр. Талибан гоншу өлкәләрлә сәрһәд мәнтәгәләрини әлә кечирир, АБШ вә НАТО-нун вахтилә тәлим кечдији һөкумәт гүввәләринин һәрбчиләринин бир һиссәси исә ја гоншу өлкәләрә гачыр, ја да Талибанын тәрәфинә кечир”.
Политолог ону да гејд едиб ки, Чин дә узун мүддәтдир Талибанла диалог апарыр:
“Талибан тәмсилчиләри буну ҝизләтмир, онлар дәфәләрлә Чиндә олдугларыны етираф едибләр. Чинин Талибана тәклифи бәлли олуб: Әфганыстанда мөһкәмләнән ујғурлардан ибарәт “Шәрги Түркүстан Ислам Һәрәкаты” илә мүбаризә апарын, онларын јерини дар един, әвәзиндә биз сизин өлкәнизә инвестисијалар гојаг, мүхтәлиф лајиһәләр һәјата кечирәк.
Мүхтәлиф мәнбәләрә ҝөрә, “Шәрги Түркүстан Ислам Һәрәкаты”нын Әфганыстан әразисиндә 3 минә јахын үзвү вар вә бу, Чин үчүн ҹидди тәһлүкәдир. Талибан Пекинә вәд едиб ки, бу һәрәката гаршы мүбаризә апараҹаг, радикал ујғурларын Әфганыстанда фәалијјәтинә имкан вермәјәҹәк. Ҝөрүнүр, һәтта Талибан кими радикал тәшкилатын да Чин инвестисијаларына еһтијаҹы вар. Талибан Әфганыстанда чалышаҹаг чинли ишчиләрин тәһлүкәсизлијинә тәминат вериб.
Талибан вәдләрини јеринә јетирәрсә, Чин дә өз вәдинә садиг галаҹаг, Әфганыстанын дағылан инфраструктуруну бәрпа едәҹәк. Чин Хариҹи Ишләр Назирлијинин рәсмиси Ван Венбин Талибанын Әфганыстанда һакимијјәтә гајыдышыны белә шәрһ едиб: “Әфганыстанын ҹидди проблемләри вар. Бу өлкәнин әсас проблемләри АБШ-ын сијасәти илә әлагәлидир. Чин Әфганыстанын јенидән гурулмасы вә инкишафында иштирак етмәјә һазырдыр”.
Чинин Әфганыстанла әмәкдашлыгда бир мәгсәди радикал ујғурлары бу өлкәдә нејтраллашдырмагдырса, икинҹи мәгсәди Әфганыстанын дәјәри јүз милјард долларла өлчүлән зәнҝин јералты сәрвәтләринә саһиб олмагдыр. Әслиндә Әфганыстан јералты ресурсларына ҝөрә дүнјанын ән зәнҝин өлкәләриндән сајылыр. Садәҹә, бу өлкәдә јүзилләр боју давам едән мүһарибәләр, һакимијјәт уғрунда мүбаризәләр, гејри-сабитлик һәмин зәнҝинликләрин истисмарына вә ишләдилмәсинә әнҝәл олуб. Сабитлик оларса вә инвестисијалар ҹәлб олунарса, һәмин јатагларын истисмарындан вә сатышындан бөјүк газанҹлар әлдә етмәк олар. Талибанла Чин арасында артыг “Ајнак” адлы мис мәдәнинин ишләнмәси илә бағлы разылашма вар, ҝәләҹәкдә бу кими сөвдәләшмәләрин сајы артаҹаг. Бундан башга, Чинин Әфганыстанын истисмар едилмәјән нефт јатагларында да ҝөзү вар”.
Диггәт: Хәбәрдән Истифадә Етдикдә Мәнбәјә Истинад Лазымдыр!
