Имам Һәсән Әскәринин (әлејһис сәлам) Шәһадәти мүнасибәтилә тәслијјәт дејирик

Әһли Бејт -АБНА-Хәбәр Аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән, Һиҹри Гәмәри тарихи илә Рәбиул Әввәл ајынын  ајынын 8-зи әзиз Ислам Пејғәмбәринин (сәлләллаһу әлејһи вә алиһ) нәвәси, он үчүнҹү Мәсум вә он биринҹи Имам һәзрәти Һәсән Әскәринин (әлејһи сәлам) шәһадәт ҝүнүдүр.

Биз АБНА олараг бу мүнасибәтлә башда Имам Заман (Аллаһ онун шәрәфли ҝәлишини тезләшдирсин) һәзрәтләринә, онун һагг наиби Имам Хамнеји ҹәнабларына вә бүтүн Мүсәлман дүнјасына баш сағлығы верир вә Аллаһдан һәр биримизә Мәсумларымызын (әлејһимус сәлам) һәјат јолуну сәбрлә давам етдирмәји арзу едирик.


Имам Һәсән Әскәринин (әлејһи сәлам) һәјатына бир бахыш (ихтисарла)

Ады: Һәсән (әлејһи сәлам)

Ләгәби: Әскәри (ә)

Күнјәси: Әбу Мәһәммәд (ә)

Атасы: Һәзрәт Имам Әлијјән Нәги (ә)

Тәвәллүдү: Һиҹри 232-ҹи ил

Имамлыг мүддәти: 7 ил

Өмрү: 28 ил

Шәһадәти: 260-ҹы Һиҹри-гәмәри илиндә Аббаси хәлифәси Мөтәмид (Аллаһын ләнәти она олсун) тәрәфиндән шәһид едилди.

Мәзары: Ираг Самирра шәһәри.


Имамын әхлаги хүсусијјәтләри

Имам Һәсән Әскәри (әлејһис слам) чох вүгарлы вә әзәмәтли бир инсан иди. О, өз заманында Гуранын мисилсиз мүфәссири сајылырды. Јүз нәфәрдән чох мәшһур алим о һәзрәтин мәҹлисиндә иштирак едирди. Ирагда галдығы 16 ил әрзиндә Шамдан Мәдинәјә гәдәр олан әрази о һәзрәтин нүфуз даирәсиндә иди. Имамын елми вә мәнәви нүфузу о гәдәр бөјүк иди ки, Аббаси хәлифәси Мөтәзин сарајында јашајыб елә орада да ишләјән алимләр белә она һејран галыб табе олмушдулар.

Пејғәмбәр (с) ханәданынын дүшмәнләриндән олан вә Аббаси апаратында чалышан Әһмәд ибни Хаган адлы бир шәхс белә демишдир: Мән Самиррада Бәни Һашим ханәданындан нәҹиблик, бөјүклүк вә фәзиләт бахымындан имам Һәсән Әскәридән (әлејһис слам) башгасыны ҝөрмәмишәм. Әҝәр хәлифәлик Аббасиләрин әлиндән чыхса, һеч ким имам Һәсән Әскәридән (әлејһис слам) башга хәлифә олмаға лајиг дејилдир. Даһа сонра демишдир: Бир ҝүн атамын јанында идим. Онун Пејғәмбәр ханәданын дүшмәнләриндән олмасына бахмајараг, һәмишә Һәсән Әскәри (әлејһи сәлам) онун јанына ҝәлдикдә јериндән галхыб онун әлиндән өпәр өз јерини она верәр вә имамы мүәллимин гаршысында дуран бир шаҝирд кими динләјәрди.
Әбу Јусиф имамын сәхавәт вә әлиачыглығы барәдә белә дејир: Мән чәтин бир вәзијјәтдә идим, белә ки, ушагларыма чөрәк пулу газана билмирдим. Һамымыз аҹ вә нараһат идик. Дәфәләрлә Аббасиләрин сарајына ҝетмишдим ки, орада олан гоһумларымыздан көмәклик алым. Лакин онлар о гәдәр мәғрур идиләр ки, сөзүмә гулаг асмырдылар. Бир ҝүн имам Һәсән Әскәри әлејһиссламын һүзуруна ҝедиб вәзијјәтими онун үчүн данышдым. Һәзрәт 400 динардан ибарәт пулунун һамысыны мәнә вериб белә бујурду: «Ҝет, аиләни ағыр вәзијјәтдән гуртар.»

Бир дәфә һәзрәт ики јүз мин динар Әли ибни Ҹәфәр үчүн ҝөндәрди ки, јохсул вә мөһтаҹ әсһабы арасында пајласын.


Имам Һәсән Әскәринин (әлејһи сәлам) Ирана сәфәри

Имам (ә) Ирана етдији сәфәр заманы Гум вә Реј шәһәрләриндән кечәрәк Ләвасана ҝәлди. Әһли Бејт (әлејһим сәлам) мәктәбинин тәрәфдарлары ону сеинҹлә гаршыладылар. Һәзрәт (ә) Ләвасанда ҹамаатла ҝөрүшүб онлара бир мәсҹид тикәрәк ону өз мәркәзләринә чевирмәләрини тапшырды. Имамын бу әмри халгын һәјатында о гәдәр тәсиредиҹи вә мүһүм рол ојнады ки, дејиләнә ҝөрә һәтта бир ҝүндә 70 мәсҹид тикмәјә башламышдылар.


Имамын Зиндан Һәјаты

Һәзрәт (ә) алты ил давам едән имамлыг мүддәтиндә үч илини зинданда кечирмишди, лакин гаршылашдығы чәтинликләр вә нараһатчылыглара бахмајараг һәмишә халгла јахшы рәфтар едирди. Ән чиркин вә гәддар мәмурлары зиндана кешикчи тәјин етмишдиләр ки, о һәзрәтә әзаб-әзијјәт етсинләр. Лакин онлар имамын зөһд вә ибадәтинә һејран галыб онунла јахшы рәфтар едирдиләр. Бир ҝүн зиндан мүдири бу ишләринә ҝөрә онлара етираз етдикдә белә ҹаваб вердиләр: О, бир инсандыр; һәмишә Аллаһына ибадәт вә дуа илә мәшғул олан бир инсан. Ҝүндүзләр оруҹ тутур, ҝеҹәләр дә ибадәт едир. Бизә нәзәр салдыгда исә бәдәнимиз титрәјир. Биздән белә бир шәхсијјәтә әзијјәт етмәји неҹә тәләб едирсиниз?

Мүтәвәккилин вәзири Абдуллаһ Хаган чох гүрурлу вә етинасыз бир адам олмасына бахмајараг, имамы ҝөрәндә јериндән галхар вә әҝәр ата минмиш олсајды, атдан дүшәрди. О, имам (ә) һаггында белә дејиб: Һәсән Әскәри ҝеҹәләр дуа вә ибадәтлә мәшғул олан, ҝүндүзләр исә оруҹ тутан бир киши иди. Үрәји о гәдәр пак иди ки, һәтта дүшмәнләрини дуа етмәји белә унутмазды. Јохсул бир адамла гаршылашдыгда бүтүн пулуну она верәрди.

Бир дәфә хәлифәнин әмри илә имам Һәсән Әскәрини јыртыҹы һејванларын јанына салдылар ки, һејванлар ону парчаласынлар. Лакин јыртыҹы һејванлар о һәзрәтин әтрафына јағышыб өзләрини онун ајагларына сүртдүләр. Бу сәһнәни ҝөрән хәлифә ону азад бурахараг һәзрәтә һөрмәт етмәк истәди.

Самиррада бир монастыр вар иди ки, башчысы христианларын бөјүкләриндән сајылырды. О, чох һөрмәтли бир адам иди. Һәмин христиан бир ҝүн имамын һүзуруна ҝәләрәк мүсәлман олду. Ондан мүсәлман олмасынын сәбәбини сорушдугда исә белә ҹаваб вермишди: Мән бу кишидә јалныз һәзрәт Исада мөвҹуд олан нишанәләри ҝөрмүшәм.


Илаһи Елм (Елми Ләдунни)

Имамын елми далғалы вә дәрин бир үмман кими иди ки, елмә сусамышлары дојурурду. Харәзминин дедијинә ҝөрә елм ашигләриндән он сәккиз мин нәфәр о һәзрәтин елми мәҹлисләриндән истифадә едирдиләр. Аббаси хәлифәсинин сарајына мәнсуб олан Мәһәммәд ибни Мәсуд Ширази имамла бејәт едән илк сарај алими олуб бу шөһрәтли алим Мөтәзин сарајында чалышырды.

Гајнаглардан јазылдығына ҝөрә, о һәзрәтин елми о гәдәр чох иди ки, Әбунәср Фарабинин устады олан Кенди онунла мүбаһисә едә билмәјиб Исламын зиддинә јаздығы китабыны одламышды.

Христиан алимләр имамын елминә, еләҹә дә дәрин билијинә о дәрәҹәдә һејран олмушдулар ки, ону Мәсиһ адландырырдылар. Имам (ә) ајры-ајры өлкәләрдән ҝәлән вә она суал вермәк истәјән шәхсләрә онларын өз дили илә данышдығы заман һамыны һејрәтдә гојмушду.


Имам Һәсән Әскәринин (әлејһис сәлам) тәһлүкәсизлик тәбдирләри

Дедикләримиздән әлавә, әлдә олан бир сыра тарихи сүбутлар бир тәрәфдән Аббасиләрин Имама вә еләҹә дә, о Һәзрәтин шиәләринә гаршы јөнәлтдији һијлә вә хаинҹәсинә ишләтдикләри планларын нә дәрәҹәдә олдуғуну, диҝәр тәрәфдән исә Имамын чох диггәтли олдуғуну вә һәјата кечирдији тәһлүкәсизлик тәдбирләрини мүәјјәнләшдирир. Ашағыда гејд едилмиш мәгамлары буна даир нүмунә ҝөстәрмәк олар:

1) Әбу Һашим Давуд ибн Гасим Ҹәфәри дејир: "Биз бир нечә нәфәр зинданда оларкән Имам Һәсән Әскәри (әлејһиссәлам) вә гардашы Ҹәфәри дә зиндана ҝәтирирләр. Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәлама һөрмәт әламәти олараг она хидмәт етмәк мәгсәдилә, о Һәзрәтә јахынлашдыг. Орада бизимлә бирҝә әҹәм (гејри-әрәб) бир шәхс дә вар иди вә о, Әләвиләрдән олдуғуну иддиа едирди. Имам диггәтини она ҹәлб едиб бујурду: "Әҝәр аранызда сиздән олмајан бир шәхс олмасајды, сизин нә вахт азад олҹағынызы дејәрдим.” Сонра исә һәмин әҹәм шәхсә бујурду ки, гыраға чыхсын. О да гыраға чыхды. Сонра о Һәзрәт бујурду: "О, сизин данышдыгларыныз барәдә хәлифә үчүн мәлумат топлајыб ону кағыза јазараг палтарларынын арасында ҝизләтмишдир.” Орада оланлардан бири онун палтарларыны ахтарыб јаздығы мәлуматы тапды. Бизим һаггымызда чох әһәмијјәтли, ејни заманда тәһлүкәли мәлуматлар јазмышды.”
Бу һадисәдән белә баша дүшүлүр ки, Аббасиләр Имама вә шиәләрә нәзарәт етмәк мәгсәдилә һәтта зинданда да, онларын үстүндә ҝизли нәзарәтчи сахлајырмышлар.

2) Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламын Әһмәд ибн Исһаг адлы бир сәһабәси дејир: Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламын һүзуруна ҝедиб ондан бир шеј јазмасыны хаһиш едәрәк дедим: "Сизин хәттинизи ҝөрмәк истәјирәм, гој бир мәктуб ҝәлдикдә хәттинизи таныјым” (вә дүшмән сизин адыныздан мәктуб јаза билмәсин). О Һәзрәт бујурду: "Мәним хәттим (бир мәктубда) бәзи һиссәләрдә назик гәләмлә, бәзи һиссәләрдә исә енли гәләмлә јазылмышдыр. Әҝәр бир мәктубда бу ҹүр хәтт фәрги ҝөрсән, горхма (мәним мәктубумдур)...”

3) Имамын сәһабәләриндән бири дејир: "Биз бир нечә нәфәр Самирра шәһәринә ҝетдик. Ҝөзләјирдик ки, Имам Һәсән Әскәри (әлејһиссәлам) евдән чыхсын вә биз ону күчәдә ҝөрәк. Бу вахт о Һәзрәтдән бизә бу мәзмунда бир мәктуб јетишди: "Һеч бириниз мәнә салам вермәјин, һеч бириниз дә мәнә тәрәф јахынлашмајын. Чүнки бу, сизин ҹаныныз үчүн тәһлүкәјә сәбәб олар.”

4) Әбдүләзиз Бәлхи дејир: "Бир ҝүн гојун базарына тәрәф ҝедән күчәдә отурмушдум. Бирдән шәһәр дарвазасына тәрәф ҝедән Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламы ҝөрдүм. Үрәјимдә дедим јахшы олар ки, "Еј ҹамаат, бу, Аллаһын һүҹҹәтидир, ону таныјын!” – дејә гышгырым. Анҹаг фикирләшдим ки, онда мәни өлдүрәрләр. О Һәзрәт мәнә јахынлашаркән мән она бахдыгда, бармағыны ағзына тутуб мәнә ишарә етди ки, сакит олум. Мән тез она тәрәф ҝедиб әл-ајағыны өпмәјә башладым. О, мәнә бујурду: "Еһтијатлы ол, әҝәр бу сирри фаш етсән, һәлак оларсан.” Һәмин ҝүн ахшам Имамын һүзуруна ҝетдим. О Һәзрәт мәнә бујурду ки, ҝәрәк сирри сахлајасыныз, јохса өлдүрүләрсиниз. Өзүнүзү һәлак етмәјин!”

5) Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламын дөврүндә Әләвиләрдән бири ишләмәк мәгсәдилә Самиррадан чыхыб Ҹәбәл (Иранын Гәрб һиссәсиндәки дағлардан Һәмәдан вә Гәзвинәдәк олан әрази) шәһәрләриндән биринә ҝедир. Имамын достларындан олан һәләванлы бир шәхс онунла растлашыб сорушур: Һарадан ҝәлмисән?

— Самиррадан.

— Филан мәһәллә вә күчәни таныјырсан?

— Бәли!

— Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламдан хәбәрин вармы?

— Хејр!

— Бура нә үчүн ҝәлмисән?

— Ишләмәк үчүн.

— Мәним әлли динар пулум вар, ону ҝөтүр, бирликдә Самирраја ҝедәк. Мәни орада Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламын евинә апар.

Әләви шәхс гәбул едиб ону Имамын евинә апарыр...

Бу һадисәдән мәлум олур ки, һөкумәтин ҹидди тәгиби нәтиҹәсиндә Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламын јанына ҝетмәк һәддән артыг чәтин олмушдур. Бундан әлавә, Һәләвандан олан кишинин Әләви шәхсә ону Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламын евинә апармасына ҝөрә бу мәбләғдә пул вермәси, о дөврдә Имамла ҝөрүшмәјин нә гәдәр әһәмијјәтә малик олдуғуну ҝөстәрир. Чүнки о вахт әлли динар пул бөјүк мәбләғ олмушдур. Она ҝөрә ки, бәзи алимләр (тарихчиләр) о вахт бир динары бир дәвәнин пулу (бир дәвәјә бәрабәр) һесаб етмишләр.(Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламын һәјаты, сәһ.181.) Демәли, о вахтын әлли динары дәјәр бахымындан индики дөврдә әлли дәвәнин гијмәтинә бәрабәр олмушдур.


Имам Һәсән Әскәри (әлејһис сәлам) једдиҹәһәтли фәалијјәти

Аббасиләр һөкумәтинин амансыз тәгибинә, бу гәдәр әзаб-әзијјәтләринә бахмајараг Имам Һәсән Әскәри (әлејһиссәлам) бир сыра сијаси-иҹтимаи вә елми фәалијјәтләр ҝөстәрмишдир. О Һәзрәтин фәалијјәтләрини ашағыдакы шәкилдә хүласә етмәк олар:

1)–Ислам дининин мүдафиәси уғрунда ҝөстәрдији елми фәалијјәтләр, мүхалифләрин шүбһә вә ирадларыны рәдд етмәк вә әсл Ислам идејасыны ҹамаата чатдырмаг;

2)–Нүмајәндәләр тәјин етмәк, гасид вә мәктублар васитәсилә узаг јерләрин шиәләри илә әлагә сахламаг;

3)–Аббасиләр һөкумәтинин сон дәрәҹә нәзарәтинә бахмајараг ҝизли сијаси фәалијјәт;

4)–Шиәләри, хүсусән дә, јахын достларыны малијјә ҹәһәтдән тәмин етмәк;

5)–Мүһүм шиә үнсүрләрини мүшкүлат гаршысында сијаси бахымдан гүввәтләндирмәк;

6)–Имамәти инкар едәнләри ҹәлб етмәк вә шиәләри архајынлашдырмаг үчүн гејби мәлуматлардан ҝениш истифадә етмәк;

7)–Шиәләри өз оғлу он икинҹи Имамын гејбә чәкилмәси дөврүнә һазырламаг.

Инди исә бу фәалијјәтләрин һәр бирини ајры-ајрылыгда шәрһ едирик.


1. Елми фәалијјәтләр

Дүздүр, Имам Һәсән Әскәри (әлејһиссәлам) Аббасиләр һөкумәтинин јаратдығы о ҹүр пис вә мәһдуд шәраитдә өз ҝениш елмини бүтүн ҹәмијјәтә чатдыра билмәзди. Лакин буна бахмајараг, о Һәзрәт чәтинликлә дә олса, һәр биринин Ислам маарифини јајмагда вә дүшмәнләрин ирадларыны рәдд етмәкдә бөјүк ролу олмуш вә нечә шаҝирд јетишдирмишди. Шејх Туси о Һәзрәтин шаҝирдләринин сајынын јүздән чох олдуғуну гејд етмишдир.(Риҹал, сәһ.427.)Онларын арасында Әһмәд ибн Исһаг Әшәри Гумми, Әбу Һашим Давуд ибн Гасим Ҹәфәри, Абдуллаһ ибн Ҹәфәр Һимјәри, Әбу Әмр Осман ибн Сәид Әмри, Әли ибн Ҹәфәр вә Мәһәммәд ибн Һәсән Сәффар кими бөјүк шәхсијјәтләр дә олмушдур. Әҝәр онларын ҝөстәрдији хидмәт вә фәалијјәтләри барәдә јазсаг, бу китаба сығмаз. Онлар һаггында ҝениш мәлуматы јалныз "риҹал” китабларындан әлә ҝәтирмәк олар.(Риҹал елми һәдис дејәнләрдән бәһс едир.)
Бу ҹүр шаҝирдләр јетишдирмәкдән әлавә, бәзи вахтлар мүсәлманлар үчүн елә чәтинликләр јараныр вә мүсәлманлар елә чыхылмаз вәзијјәтә дүшүрдүләр ки, ону Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламдан башга һеч кәс һәлл едә билмирди. Имам бу ҹүр һалларда өз Имамәт елми сајәсиндә фөвгәладә бир тәдбир төкүб мүшкүлү һәлл едир вә мүсәлманлары чыхылмаз вәзијјәтдән гуртарырды. Буна даир ашағыдакы ики нүмунәни ҝөстәрмәк олар.


2. Шиәләрлә әлагә јаратмаг

Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламын дөврүндә бир чох шәһәрләрдә шиәләрин сајы артмыш вә онлар мүхтәлиф јерләрдә мәркәзләшдирилмишдиләр. Куфә, Бағдад, Нишабур, Гум, Абе (Аве), Мәдаин, Хорасан, Јәмән, Реј, Азәрбајҹан, Самирра, Горган (Ҹорҹан) вә Бәсрә кими јерләр артыг шиәләрин мәркәзинә чеврилмишди. Бу шәһәрләр арасында Самирра, Куфә, Бағдад, Гум вә Нишабур бир сыра сәбәбләр үзүндән хүсуси әһәмијјәтә малик иди.

Шиә мәркәзләринин чохалмасы вә мүхтәлиф јерләрдә олмасы, онларын һәм Имамәт хәтти илә, һәм дә бир-бири илә әлагә сахламалары үчүн тәнзимләнмиш бир әлагә мәркәзи тәләб едирди. Белә ки, бу мәркәз онлары сијаси вә дини бахымдан идарә етмәли иди. Белә бир мәркәзә олан еһтијаҹ артыг доггузунҹу Имамын дөврүндән һисс олунмаға башланмышды. Имам Ҹавад (әлејһис сәлам) вә Имам Әлијјән-Нәги әлејһиссәламын һәјатындан данышаркән артыг о вахтдан белә бир мәркәзин јарандығыны гејд етмишдик. Бу иш Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламын дөврүндә дә, давам етдирилирди. Тарихи гајнаглара әсасән, Имам Һәсән Әскәри (әлејһис сәлам) шиәләр арасында танынмыш шәхсләри сечиб мүхтәлиф јерләрә нүмајәндә ҝөндәрмиш, онларла әлагә сахлајараг бүтүн шиәләрә нәзарәт едә билмишдир. Бу нүмајәндәләр арасында о Һәзрәтин Нишабур шәһәриндәки нүмајәндәси Ибраһим ибн Әбдуһу нүмунә ҝөстәрмәк олар. Имам Һәсән Әскәри (әлејһис сәлам) Исһаг ибн Исмајыл вә Нишабур шиәләринә јаздығы ҝениш мәктубда Ислам үммәтинин һидајәт едилмәсиндә (дүз јола јөнәлдилмәсиндә) Имамәтин ролуну, Имамлардан итаәт етмәјин нә дәрәҹәдә ваҹиб олдуғуну изаһ етдикдән вә Имамын әмриндән чыхмамағы тапшырдыгдан сонра јазмышдыр: "Исһаг, сән Ибраһим ибн Әбдуһу јанында мәним нүмајәндәмсән. О да Мәһәммәд Муса Нишабури васитәсилә она ҝөндәрдијим мәктуба әмәл етсин. Сән вә шәһәриниздә оланларын һамысы мәктубда ҝөстәриләнләрә әмәл етмәлисиниз! Ибраһим мәним мәктубуму һамыја охусун. Гој һеч кимдә шәкк-шүбһә галмасын... Аллаһын сонсуз рәһмәти Ибраһим ибн Әбдуһа, сәнә вә биздән итаәт едән бүтүн шәхсләрә олсун. Мәним бу мәктубу охумуш шәһәриниздәки бүтүн шиәләрим вә о тәрәфләрдә һагдан дөнмәјән бүтүн шәхсләр бизә чатдырылаҹаг шәри верҝиләри Ибраһим ибн Әбдуһа, о исә Разијә,(Чох ҝүман ки, Разидән мәгсәд Реј шәһәриндәки ҝөркәмли шиә башчыларындан вә Имамын нүмајәндәләриндән бири олан Әһмәд ибн Исһаг Разидир.) ја да онун дедији бир шәхсә тәһвил вермәлидир. Бу, мәним әмримдир...”.

Бу мәктубдан шиәләрин мадди вәзијјәтини дирчәлтмәкдә бөјүк рол ојнајан шәри верҝиләрин јығылмасы мәсәләсиндән әлавә, белә баша дүшүлүр ки, Имамын нүмајәндәләринин мүәјјән мәртәбәләри олмуш, һәр биринин фәалијјәт даирәси һәмин мәртәбәјә әсасән, мүәјјән едилмишди. Топланмыш шәри верҝиләр ахырда әсас нүмајәндәјә, ондан да бирбаша Имама чатдырлымалы иди. Имам Һәсән Әскәри (әлејһис сәлам) санки Ибраһим ибн Әбдуһун фәалијјәт даирәсини мүәјјәнләшдирмәк вә онун мөвгејини мөһкәмләтмәк мәгсәдилә Абдуллаһ ибн Һәмдивејһ Бејһәгијә јаздығы мәктубда бујурур: "Мән Ибраһим ибн Әбдуһу о тәрәфләрин вә сизин мәнтәгәнин шәри верҝиләрини топламаг үчүн тәјин етмишәм. О, шиәләр јанында мәним сәдагәтли вә етибарлы нүмајәндәмдир. Тәгвалы олун, өзүнүзү ҝөзләјин, шәри верҝиләринизи өдәјин, һеч кәс ону өдәмәкдән бојун гачырмагда, ја ону кеҹикдирмәкдә үзүрлү сајылмыр...”. Дејәсән бәзи шиәләр Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламын Ибраһим ибн Әбдуһ барәдә јаздығы мәктубда шәкк едиб онун сахталашдырылдығыны зәнн етмиш, буна ҝөрә дә Имам башга бир мәктубда јазмышдыр: "Оранын (Нишабурун) шәри верҝиләринин топланылмасы үчүн Ибраһим ибн Әбдуһун мәним вәкилим олмасы барәдә охудуғунуз мәктуб мәним өз хәттимләдир...”.

Имам Һәсән Әскәринин (әлејһис сәлам) диҝәр бир нүмајәндәси исә о Һәзрәтин јахын достларындан вә Гум шиәләринин адлы-санлы шәхсләриндән олан Әһмәд ибн Исһаг ибн Абдуллаһ Гумми Әшәри олмушдур. Бәзи "риҹал” мүтәхәссисләри ону гумлуларла Имам Һәсән Әскәри (әлејһис сәлам) арасында васитәчи вә о Һәзрәтин јахын достларындан бири кими гәләмә вермишләр. Башга алимләр исә ону Имамын вәкил вә нүмајәндәси билмишләр. "Биһарүл-әнвар” китабында ҝәлмиш бир һәдисдән белә баша дүшүлүр ки, о, Имамын Гумдакы нүмајәндәси олмушдур. Ҝөркәмли тарихчи Мәһәммәд ибн Ҹәрир әт-Тәбәри јазыр: "Әһмәд ибн Исһаг Гумми Әшәри Шејх Сәдугун мүәллими вә Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламын нүмајәндәси олмушдур. Имам Һәсән Әскәри (әлејһиссәлам) вәфат етдикдән сонра исә Һәзрәт Саһиб әз-Заман әлејһиссәламын нүмајәндәси олмушдур. О Һәзрәт она мәктублар јазыр, о да Гум вә онун әтраф мәнтәгәләриндән шәри верҝиләри топлајыб она чатдырырды.” О, (Әһмәд ибн Исһаг) Гум шиәләриндән топладығы јүз алтымыш кисә гызыл-ҝүмүшү Имам Заман әлејһиссәлама чатдырыр ки, бу да топланмыш шәри верҝиләрин күлли мигдарда олдуғуну ҝөстәрир.

Әһвазлы Ибраһим ибн Мәһзијар да Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламын нүмајәндәләриндән бири олмушдур. О, топладығы бир гәдәр шәри верҝини Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәлама чатдыра билмәмиш, о Һәзрәтин шәһадәтиндән сонра Ибраһим хәстәләндијиндән оғлу Мәһәммәдә вәсијјәт едир ки, јығылмыш шәри верҝиләри Һәзрәт Мәһди әлејһиссәлама чатдырсын. О, атасынын вәсијјәтини јеринә јетирәрәк атасынын әвәзинә он икинҹи Имамын нүмајәндәси тәјин олунур.

Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламын нүмајәндәләринин башында Мәһәммәд ибн Осман Әмри дурурду. Диҝәр нүмајәндәләр исә онун васитәсилә Имамла әлагә сахлајырдылар. Онлар адәтән топладыглары шәри верҝиләри Мәһәммәдә, о исә онлары Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәлама чатдырырды.

 
Гасидләр вә мәктублар

Имам Һәсән Әскәри (әлејһис сәлам) шиә мәркәзләриндә нүмајәндәләр тәјин етмәкдән әлавә, гасидләр васитәсилә дә шиәләрлә әлагә сахлајыр вә бу јолла онларын мүшкүлатыны һәлл едирди. Бу саһәдә Имам Һәсән Әскәри әлејһиссәламын ән јахын достларындан бири олан Әбүл-Әдјанын мисилсиз хидмәтләрини нүмунә ҝөстәрмәк олар. О, Имамын мәктубларыны мүхтәлиф јерләрдә јашајан шиәләрә чатдырыр, еләҹә дә шиәләрин Имама јаздығы мәктублары, суаллары, һәмчинин, онларын чәтинлик вә мүшкүтлатыны, һабелә Имама ҝөндәрдикләри шәри верҝиләри Самирраја ҝәтирәрәк Имама чатдырырды.

Гасидләрдән башга Имам Һәсән Әскәри (әлејһис сәлам) мәктублашма јолу илә дә шиәләрлә әлагә сахлајыр вә онлары өз һидајәт ганады алтына алырды. Имамын ибн Бабәвејһә јаздығы мәктуб бу мәктублашмалардан бир нүмунәдир. Бундан әлавә, о Һәзрәт Гум вә Аве шәһәрләринин шиәләринә дә ики мәктуб јазмышдыр. Бу мәктублар һәдис китабларында дәрҹ олунмушдур. Мүхтәлиф мүнасибәтләрлә о Һәзрәтин јаздығы башга мәктублар да вардыр. Бир рәвајәтә ҝөрә Имам Һәсән Әскәри (әлејһис сәлам) шәһадәтиндән бир нечә ҝүн габаг һиҹрәтин ики јүз алтымышынҹы или рәбиүл-әввәл ајынын сәккизиндә Мәдинә ҹамаатына чохлу мәктуб јазмышдыр.


Имамын тәрбијјә үсулу

Имам Садигин (әлејһис салам) нәслиндән олан Әбүлһәсән Гумда јашајыр вә чиркин әмәлләр саһиби кими танынырды. Бир ҝүн Әбүлһәсән Гум шәһәриндә имам Һәсән Әскәринин нүмајәндәси олан Әһмәд ибни Исһаг Әшәринин гапысына ҝәләрәк евә ҝирмәк үчүн изн истәди. Лакин имамын нүмајәндәси ону ҝөрдүјү пис ишинә ҝөрә гәбул етмәди.

Әбүлһәсән кор-пешман евинә гајытды вә она едилән бу һөрмәтсизлијә ҝөрә чох нараһат олду.

Һәмин илдә Әһмәд ибни Исһаг Әшәри Мәккәјә ҝетди, гајыданбаш имам Һәсән Әскәри әлејһиссаламын гапысына ҝәлән Әшәрини имам да гәбул етмәди.

Чох јалвар-јахардан сонра имамын һүзуруна ҝәлиб бу ишин сәбәбини сорушду. Һәзрәт (ә) белә бујурду: «Сәнинлә бизим әмиоғлумузла рәфтар етдијин кими рәфтар етдим».

Әшәри деди: Еј Пејғәмбәрин өвлады, мән ону тәрбијәләндирмәк вә ҝөрдүјү пис ишләриндән узаглашдырмаг үчүн бу иши ҝөрдүм.

Һәзрәт (ә) бујурду: «Сәнин ҝөрдүјүн иш доғру дејилди. Исламда јолуну азмыш инсанларла белә рәфтар етмәзләр, әксинә онлары һидајәт едиб доғру јолу ҝөстәрәрләр.»

Әшәри Гума гајытды вә бу мүнасибәтлә һамы онун ҝөрүшүнә ҝәлмишди. Онларын арасында Әбүлһәсән дә вар иди. Әшәри ону ҝөрән кими јериндән галхыб она һөрмәт етди вә өз јерини она верди. Әбүлһәсән онун бу ишиндән һејрәтләниб деди: Бу ишин кечмишдәки рәфтарынла чох фәрглидир. Мәни әһвалатдан хәбәрдар ет. Әшәри әһвалаты олдуғу кими она данышды. Әбүлһәсән о гәдәр утанмышды ки, евә гајытдыгдан сонра пис ишләри бурахыб тәгвалы олмаг гәрарына ҝәлди вә ондан сонра заһид вә пак кишиләрдән олду.


Имамын гејб аләми илә әлагыси

Бир чох китабларда имамын мөҹүзәли ишләриндән чохлу рәвајәт нәгл олунуб. Биз бурада һәмин рәвајәтләрдән бир нечәсини гејд едирик:

1. Ҹәфәр Ҹүрҹани дејир: Һәҹҹә ҝетмишдим вә имам Һәсән Әскәри әлејһиссаламын һүзуруна ҝәлдим. Достларынын вердији пуллар мәним јанымда иди. Имамдан пуллары кимә верәҹәјими сорушмаг истәјирдим ки, һүзурунда олмаг шәрәфинә наил оландан сонра мән һеч бир сөз демәдән һәзрәт (ә) өзү белә бујурду: «Јанындакы пуллары хидмәтчим Мүбарәкә вер.» мән пуллары она тәһвил вериб имама «ҝүрҝандакы достларыныз сизә салам сөјләдиләр» - дедим. Имам (ә) белә бујурду: «Аллаһ онлары мүкафатландырсын. Сән Ҝүрҝана гајытдыгдан сонра Аллаһ сәнә бир оғлан ушағы әта едәҹәк. Адыны Шәриф гој. О, бизим достларымыздан олаҹаг. Аллаһ-таала бизим достларымыздан олан Ибраһимә дә бир оғлан ушағы әта едәҹәк. Она да де ки, оғлунун адыны Әһмәд гојсун. О да бизим достларымыздан олаҹаг.» Мән имамла худаһафизләшиб ҝетдим вә сонралар елә имамын бујурдуғу кими олду.

2. Сүнни алимләриндән Шәбләнҹи, Әбу Һашимдән белә нәгл етмишдир: Мән имамын әсһабындан дөрд нәфәрлә бирликдә зинданда идим. Һәзрәт (ә) бизим јанымыза ҝәлди. Биз онун әтрафына јығышыб сөһбәт етмәјә башладыг. Бизим арамызда өзүнү Әли өвладындан санан бир киши дә вар иди. Һәзрәт она ишарә етди ки, бајыра чыхсын. О, ҝедәндән сонра имам (ә) белә бујурду: «Бу киши јалан дејир. О, биздән дејилдир. О, хәлифәнин ҹасусудур вә сизин һаггынызда мәлумат һазырлајараг палтарында ҝизләтмишдир ки, хәлифәјә чатдырсын». Биз ону ҝәтириб палтарыны ахтардыг вә имамын бујурдуғу кими бизим һаггымызда јазылмыш мәлуматы ондан тапдыг ки, әҝәр хәлифәнин әлинә јетишсәјди, бизим һамымызы өлдүрәрди. Биз һәмин кағызы мәһв етдик вә о ҝүндән етибарән һәмишә еһтијатла һәрәкәт етмәји гәрара алдыг.»

3. Ибраһим адлы бир шәхс белә дејир: Мәнимлә гардашыма хәбәр вердиләр ки, атамыз узаг бир јерә сәфәрә ҝедиб лакин ондан һеч бир хәбәр-әсәр јохдур. Гардашымла бирликдә Мәдинәднә Ирага тәрәф јола дүшдүк. Мән имам Һәсән Әскәри әлејһиссаламын јанына ҝедиб ондан көмәк алмаг истәјирдим. Чүнки имамлыг елми илә атамы тапмаг үчүн мәнә көмәк едә билән јеҝанә шәхс јалныз о һәзрәт иди. Узаг јоллардан ҝәлиб о һәзрәтин гапысына јетишдим. Бир мүддәт орада отурдум. Бир нәфәрин һәзрәтин евиндән чыхмасыны ҝөзләјирдим ки, она нә үчүн ораја ҝәлдијими дејим ки, о да имама хәбәр версин. Дүшүнҹәјә далыб ҝәләҹәјими дүшүнүрдүм ки, елә бу заман евин гапысы ачылды вә һәзрәтин хидмәтчиси бајыра чыхды вә «Мәдинәдән имамы ҝөрмәк үчүн ҝәлән Ибраһим адлы мүсафир сизин һансыныздыр?» - дејә сорушду.

Мән севинә-севинә јеримдән галхыб «бујурун Ибраһим мәнәм» - дедим. О, мәнә бахыб әлиндәки кисәни мәнә верди вә деди: Имам бујурду ки, јол хәрҹләрини өдәјәҹәк пул бу кисәдәди. Буну ал јолуна давам ет. Чох кечмәз ки, атаны тапарсан. Мән тәәҹҹүбләнәрәк кисәни алдым вә өз-өзүмә дедим ки, мән һәлә имамла ҝөрүшүб әһвалаты она данышмамыш, неҹә ола биләр ки, о һәзрәт (ә) мәним мәгсәдимдән хәбәрдар олсун. Хидмәтчијә «мәни һәзрәтин һүзуруна апар ки, атамын һарада олудғуну мәнә десин» - демәк истәјирдим ки, бирдән јадыма дүшдү ки, о, имамын «јолуна давам ет» - дејә бујурдуғуну мәнә билдирмишди. Башга бир тәрәфдән исә сирли бир гүввә мәни Тәбәристана доғру чәкир вә мәһз ора сәфәр етмәјә мәҹбур едирди. Мән дә Тәбәристана тәрәф јола дүшдүм. Ораја јетишәндән сонра бир мүддәт о јан-бу јаны ҝәздим вә нәһајәт атамла гаршылашдым. Она тәрәф гачыб ону гуҹагладым. Атамы тапа билдијим үчүн чох севинирдим. Мән бүтүн әһвалаты тәфсилаты илә атама данышдым вә икимиз дә баша дүшдүк ки, имам бизим ҝизли сирләримиздән хәбәрдар имиш. Мәним һејрәтим о вахт артды ки, имамын мәнә вердији пулдан тәкҹә бир дирһәмин галдығыны ҝөрдүм; бу да мәнә истәдијим јерә чатмаг үчүн кифајәт иди.

4. Исмаил адлы бир шәхс исә белә дејир: Имам Һәсән Әскәринин кечәҹәји јолун үстүндә отурмушдум ки, һәзрәт орадан кечәндә ондан көмәклик истәјим. Мән габагҹа 200 гызыл сиккә ҝизләтмишдим ки, ҝәләҹәкдә чәтинлијә дүшәндә хәрҹләјәм. Дүшүнҹәјә далмышдым ки, бирдән имам Һәсән Әскәри әлејһиссалам јанымдан кечди. Она тәрәф гачыб габағыны кәсдим вә өз јохсуллуғум барәдә данышыб анд ичдим ки, дүнја малындан һеч нәјим јохдур. Мәним анд ичмәјим һәзрәти нараһат етди. Лакин хидмәтчисинә «јанында нә гәдәр пулун варса бу кишијә вер» - дејә бујурду. Хидмәтчи әлини ҹибинә салыб бир кисә гызыл чыхардыб мәнә верди. Сонра һәзрәт (ә) мәнә тәрәф дөнүб белә бујурду: «Биз һеч кими өз көмәјимиздән мәһрум етмәрик. Лакин сән јаландан анд ичдин вә Аллаһы гәзәбләндирдин. Бундан сонра һеч вахт бу иши ҝөрмә вә Аллаһын немәтини данма. Һәмишә Аллаһа үмидвар олуб сәнә вердији немәтдән истифадә ет. Сән 200 гызыл сиккәни бир јердә ҝизләтмисән ки, дар ҝүндә ишинә јарасын. Лакин буну бил ки, мөһтаҹ олдуғун вахт ону тапмајҹагсан.»

Исмаил белә давам едир: Имам (ә) бу сөзләри илә мәнә неҹә јанылдығымы баша салды вә имамын бујурдуғу кими дә олду. Бир ҝүн һәмин сиккәләрә еһтијаҹым олдугда онлары басдырдығым јерә ҝетдим. Лакин ораны газдыгдан сонра сиккәләри јериндә ҝөрмәдим. Сонра ашкар олду ки, оғлум мәндән хәбәрсиз сиккәләрин һамысыны ҝөтүрүб гачыб. Демәк, имамын бујурдуғу кими еһтијаҹым оланда сиккәләри тапа билмәдим. Ондан сонра белә гәрара ҝәлдим ки, Аллаһ гаршысында пак вә әмәли-салеһ олуб пис ишләрдән чәкинәм.


Имамын өз сәһабәләриндән биринә јаздығы мәктуб

Һәзрәт (ә) өз әсһабына мәктублар јазыб ҝөндәрирди. Һәмин мәктублардан бири Әли ибни Бабвијһи Гумијә јазылмыш мәктубдур. Бу мәктубун бәзи һиссәләринин тәрҹүмәси беләдир: «Аллаһа һәмд вә сәнадан сонра, сәнә ки, бизим әсһабымыздансан дејә төвсијә едирәм: пәһризкар оласан, ҹамаатын сәһвләрини бағышла, өз гәзәбинә һаким ол, гоһумларыны-әграбаны һәмишә баша чых, јохсулларын еһтијаҹларыны тәмин ет, динини дүзҝүн шәкилдә гијмәтләндир, Гураны өјрән, намаз вә ибадәтләринә диггәтли ол. Мәним әмирләрими јеринә јетирмәк вә шиәләрими онлары һәјата кечирмәјә вадар етмәк сәнин борҹундур.


Имамын Шәһадәти

Имам (ә) дөрд јашында икән атасы илә бирликдә Самирраја сүрҝүн едилиб хәлифәнин әскәрләринин базасында нәзарәт алтында сахланылды. Буна ҝөрә дә Әскәри ләгәби илә мәшһур иди.
Атасынын шәһадәтиндән сонра Аббаси хәлифәси Мөтәмидин әмри илә һәбс олунду. Имамын паклығы бүтүн мәһбуслары она тәрәф јөнәлтмишди вә һамы о һәзрәтә бағланмышды. Хәлифәнин мәмурлары һәр ҝүн имамын вәзијјәти барәдә хәлифәјә мәлумат верирдиләр. Нәһајәт о һәзрәт (ә) 260-ҹы һиҹри илинин Рәбүл-әввәл ајынын 8-дә шәһид олду вә Самиррада атасынан јанында дәфн олунду.

Һәзрәтин шәһадәтиндән сонра азғын бир киши олан вә хәлифәнин адамларындан сајылан гардашы Ҹәфәр Кәззаб мејидә намаз гылмаг истәјирди. Лакин балаҹа ушаг олан имамын оғлу ирәли ҝәлиб әмисини дала итәләди вә өзү онун јериндә дајаныб атасынын мејидинә намаз гылды. Имам Һәсән Әскәри әлејһиссаламын оғлу олан он икинҹи имамын гыса гејблик дөврү елә бу вахтдан башланды вә јалныз хүсуси шиәләри онун һүзуруна ҝәлмәк шәрәфинә наил ола билирдиләр. Лакин Аббаси хәлифәләринин о һәзрәтин ҝизләндији јери тапмаг үчүн ҹәһд етдикләриндән сонра онун узун гејбәт дөврү башланды вә о һәзрәтин ингилаб едәҹәји ҝүнә кими ҝизли галаҹагдыр.


Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр