Әһли Беjт (әлеjһимус сәлам) -АБНА- Хәбәр Аҝентлиjи- 1920-ҹи илин апрелиндә болшевикләр Иранын шималын, Азәрбаjҹаны истила етдикдән сонра өз ишғалчылыг меjилләрини Иран дахилиндә даһа да реаллашдырмаға чалышдылар. Бу заман Иранын Ҝилан- Талыш әjаләтиндә Ислам Һакимиjjәтинин бәрпасы наминә Мирзә Кучик ханын башчылығы алтында белә адланан “Ҹәнҝәлиләр” (мешә адамлары) һәрәкаты ҝүндән-ҝүнә вүсәт ҝөтүрүб ҝенишләнмәкдә иди. Бунунла jанашы Русиjада, сонра исә уҹгар бөлҝәләрдә совет режиминин гәләбәси, В.И.Ленин вә диҝәр совет рәһбәрләринин Шәргин Мүсәлман халгларына вердикләри ширин вәдләр вә заһирән азадлыг һәрәкатларындан тәрәфдарлыг етмәләри шимали Иранда Ҝилан- Талыш әjаләтиндә антирежим гүввәләри руһландырды, һәрәкатын мигjасы дурмадан ҝенишләнди. Өнҹә демократ, сонра сосиалдемократ, даһа сонра коммунистлик мәсләкинә jөнәлән, һәjат бурулғанында ваһид мәсләк сечмәк габилиjjәти олмаjан Сеjjид Ҹәфәр Пишәвәри бу һагда jазырды: “Иранын о вахткы вәзиjjәтиндән аз-чох хәбәрдар олан адамлар jахшы билирләр ки, беjнәлмиләл мүһарибәнин (биринҹи дүнjа мүһарибәсини нәзәрдә тутур) ахырларында бир иддә (дәстә) Ҝилан мешәләриндә “Иттиһад Ислам” (Ислам Бирлиjи) ады алтында үсjан едәрәк мүттәфиг гошунлары илә (Антанта) инадлы мүбаризәjә ҝиришиб, һәр гиjмәтә олурса олсун онларын ирәлиләмәсинин гаршысыны алмаға чалышырдылар”.[1]
Иранын шимал мәнтәгәси Ҝилан, Талыш вә орадан да Азәрбаjҹана доғру ирәлиләjән инҝилис һәрби гүввәләринин гаршысыны кәсмәкдә вә онларын ирәлиләjишинә мане олмагда “Ҹәнҝәлиләр”ин көмәклиjи данылмаздыр. Мирзә Кучик ханын башчылығы алтында режимдән вә империалист дөвләтләрин мүдахиләсиндән наразы гүввәләрин мешәjә топланмасы вә өз мүбаризәләринә бурадан башламасы Ы Дүнjа мүһарибәсинин илк илләриндән - 1915-ҹи илдән башланмышдыр. Һәрәката башчылыг едән Мирзә Кучик хан Теһранда Дин вә Ислам Елмләри үзрә Али тәһсил алмыш, ҝәнҹ jашларында Сәттархан һәрәкатында (Мәшрутә) (1905-1911) иштирак етмишдир. Өмрүнүн сонунадәк Диндар Мүсәлман олмуш Мирзә Кучик һәлә Теһранда оларкән Һәсәнбәj Рөвшәни тәрәфиндән jарадылмыш “Ислам Бирлиjи Тәшкилаты”на үзв олур вә сонра Рәштә ҝәлир, “Ҹәнҝәлдә” (мешәдә) өз һәмфикирләри илә бирҝә “Ислам Бирлиjи Комтәси”ни jаратмаға мүвәффәг олур.
Ислам Бирлиjи Комитәсинин Шүарлары: Өлкә истиглалиjjәтинин горунмасы; хариҹиләрин Ирана мүдахиләсинә сон гоjулмасы; [2] Ислами ганунларын һаким олмасындан ибарәт олмушдур.
20-ҹи илләрин әввәлләриндә Ҝиландакы “Ҹәнҝәлиләр”ин һәрәкаты хеjли ҝенишләнир вә гүввәтләнир. Һәм дә Еһсанулла ханын “Мүҹазат комитәси” (“Ҹәзаландырма Комитәси”) Теһранда бир нечә террор әмәлиjjатыны уғурсуз һәjата кечирдиjи үчүн гачыб Рәштә ҝәлмәси, дөвләт гошунундан, полисдән, һәтта Казак дәстәләриндән “Ҹәнҝәлиләр”ә гошуланлар һәрәкаты хеjли гүввәтләндирир. Јаранмыш фүрсәтдән истифадә едән “Ҹәнҝәлләр” мүбаризә мәркәзини Шәһәрә - Рәштә көчүрмәjә мүвәффәг олурлар. Әссалам, Талыш, Хал-хал, Астара - jоллары “Ҹәнҝәл” гүввәләринин нәзарәтинә кечир.
Һәрәкатда ирәлиләjишин jарандығы бир вахтда, 1920-ҹи илдә Мирзә Кучик хан “Ҹәнҝәл” силаһлылары арасында маарифләндирмә мәгсәди илә “Ҹәнҝәл” гәзетинин нәшринә башлаjыр…
Һәрәкатын ирәлиләмәси үчүн jорулмадан апарылан тәблиғаты вә тәшкилаты ишләри “Ҹәнҝәл”чи гүввәләр арасында һәмрәjлиjин артмасы, һәм дә тарихи шәраитин вердиjи имканла бағлы 1920-ҹи ил иjунун 4-дә Ҝиланда “Ҹәнҝәлиләр” һәрәкаты галиб ҝәлди. Рәштдә вә онун әтрафинда орду вә казак казармалары, дөвләт тәсисатлары, полис, почттелеграф “Ҹәнҝәли” гүввәләрин әлинә кечди. Ҝилан солчу гүввәләрин ҝүҹлү тәзjиги алтында вә Русиjадан ҝәлмиш комиссарларын истәjи илә “Ҝилан Шура Сосиалист Республикасы” елан едилди. “Ҝилан Мухтар Республикасы” ады әвәзинә, “Шура” вә “Сосиалист” сөзләринин республиканын адына пәрчим едилмәси чох ҹидди тактики вә сиjаси jанлышлыг иди. Өлкәнин вә шәраитин нәзәрә алынмамасы иди. Советләрдәки сосиализмин ачыг-аjдын башга Мүсәлман бир өлкәjә илк ихраҹы иди. Бу мәсәлә Мирзә Кучик ханы, онунла һәмфикирдә оланлары чох нараһат етсә дә, Орҹоникидзе кими болшевик емиссарларын, она гошулан Еһсанулла ханын вә түнд ҝедән бәзи иранлы коммунистләрин тәкиди вә “солчу” әмәлләринин нәтиҹәсиндә мүмкүн олмушдур.
Гәләбәjә говушмуш, Ҝиланы вә әтраф бөлҝәләри әлә кечирмиш “Ҹәнҝәл” гүввәләри 1920-ҹи илин иjун аjынын 9-да Ҝилан Республикасынын илк һөкумәтини тәшкил етдиләр.[3]
Ҝилан һөкумәти:
Мирзә Кучик хан - баш комиссар вә һәрби назир;
Мир Ҹәфәр Ҹавадзадә - Хариҹи Ишләр назири;
Мирзә Мәһәммәдәли Пирбазари - малиjjә;
Маһмудаға - Мәһкәмә;
Һаҹы Мәһәммәдҹәфәр - Почт вә телеграф;
Нәсрулла Фәттаһи - маариф;
Мирзә Мәһәммәдәли Хумами - үмуми ишләр үзрә;
Мирзә Мәһәммәдәли Фәхраи - Тиҹарәт Ишләр үзрә комиссарлар тәjин олунурлар.
Рза ханын һакимиjjәтдә jерини мөһкәмләтмәси, иртиҹанын әл-голуну ачды. Белә бир шәраитдә “Ҹәнҝәл” һәрәкатынын башланғыҹында өзүнү “Ҹәнҝәл” ингилабчыларына, “Әдаләтчиләрә” вә сонра исә Иран Коммунист партиjасына дост, арха кими ҝөстәрән совет режими вердиjи вәдләрә хилаф чыхды. Иран падшаһлыг режими илә советләр арасында 1921-ҹи илин февралында Москвада “Достлуг вә Гардашлыг Һагда Мүгавилә” имзаланды. Бу, советләрин Ирандакы милли-азадлыг һәрәкатына, онун pәһбәрлиjинә илк вә ачыг хәjанәти иди. Бу хәjанәт Ҝиланда башланмыш азадлыг һәрәкатыны мәғлубиjjәтә итәләди. Ҝиландакы халг һәрәкатына Совет рәһбәрлиjинин етдиjи хәjанәт ҝөстәрди ки, онларын даими досту jох, ишғалчылыға хидмәт едән Коммунистлик мәнафеи вардыр. Бу мәнафеин һәjата кечмәси jолунда “бүтүн дүнjа пролетарлары бирләшин!” jаланчы Шүары онлара дүнjа һеҝемонлуғу үчүн лазым имиш. Иртиҹанын әли илә дахилдә тәхрибат вә хариҹдән олан хәjанәт, һәрәкат рәһбәрлиjиндәки чәкишмә вә позуҹулуғун артмасы 1919-1920-ҹи илләрдә Ҝиландакы һәрәкаты мәғлубиjjәтә уғратды.
1921-ҹи илин астанасында Ҝиландакы һәрәкат jатырылмаг әрәфәсиндә Еһсанулла хан дәстәсинин Теһрана вахтсыз, мәсләһәтсиз вә jерсиз һүҹуму Теһран гошуну тәрәфиндән дармадағын едилдикдән сонра Еһсанулла хан советләрә гачмаг мәҹбуриjjәтиндә галды. Мирзә Кучик ханын мешәдәки “игамәтинә” мәшвәрәтә чағрылмыш Һеjдәр әмиоғлунун jатдығы отаг ҝеҹә икән мүәммалы шәкилдә jандырылды.
Өз дәстәси илә Талыш дағларына чәкилән Мирзә Кучик хан сәрт човғун вә Шахтаjа дүшүб донду. Онун донмуш ҹәсәдиндәки башы кәсиб Рза хана төһфә апаран дөнүк вә хәjанәткар Күрд Халы Гурбан әвәзиндә Рза хандан полковник рүтбәси алмаға мүвәффәг олду.[4]
Мирзә Кучәк Ханын кәсилмиш башынын ҝөрүнтүсү
Һәрәкат фәаллары тәгибләрә, һәбс вә едамлара мәһкум олдулар. Ҹәнҝәлиләрдән тәрәфдарлыг едән вә онун тәәссүбүнү сахлаjанларын әмлакы мүсадирә едилди, өзләри ағыр ҹәзалара мәруз галдылар вә с. Ҹәнҝәли һәрәкатынын ағыр вә уғурсуз сонлуғу сонракы нәсилләрә һәр ҹәһәтдән ибрәт дәрси олмалыjды. Ваһид һәдәф уғрунда апарылан мүбаризәдә jерсиз вә әсассыз ихтилафлар, jерсиз чәкишмәләр, ән башлыҹасы jадларын фелинә уjуб, буjруг гулу олмаг мүбаризә тарихимиздә аҹы вә фаҹиәли сонлугла баша чатмышды. Ҹәнҝәли һәрәкатындакы гармагарышыг мөвгеләр, рәһбәрликдә ваһид тактика вә стратеҝиjа планынын олмамасы, jерсиз чәкишмә вә ихтилафлар һәрәката көмәjә ҝәлмиш бир чох азадлыг мүҹаһидини мәjус етди. Һәрәкат фәалларыны Ҝиланы тәрк етмәк зорунда гоjду. Рәшт вә бүтөвлүкдә Ҝилан әjаләти Рза хан гатилләринин вә хәфиjjә гүввәләринин нәзарәти алтына кечди. Чохсаjлы гәтилләр, террор, һәбс вә тәгибләр азадлыг истәjән гүввәләри пәрән-пәрән салды. Иран Коммунист партиjасы рәһбәрлиjинин бәзи jерсиз, вахты чатмамыш шүарлары вә “солчу” һәрәкәтләр “Ҹәнҝәли”ләрин мәғлубиjjәтини сүрәтләндирмиш олду. “Солчу”, коммунистләрин болшевик чағырышлары күлтәнин бөjүк һиссәсини һәрәкатдан узаглашдырды. Һәрәкаты jатырмагда иртиҹанын әлинә тутарлы әсас верди. Партиjанын дахилиндәки ихтилафлар өлкәнин истиглалиjjәтини jад әлләрдән хилас емәк истәjәнләри наразы салды. Онлар өз мүбаризәләрини башга бөлҝәләрдә давам етдирмәли олдулар.
[1] -Мир Ҹәфәр Пишавәри (Ҹәвадзадә Халхали) сечилмиш әсәрләри Азәрбаjҹан рузнамәсинин нәшриjjәси 1344 - مير جعفر پيشهوری )جوادزاده خلخالی .(سئچيلميش اثرلری" .آذربايجان "روزنامهسينين نشريه-
سی، ١٣۴۴ – جی ايل
[2] Ҹәфәр Муҹири. Хорасан Әjаны вә Муһәммәд Тәги Хан Пәсjани 1300 – 1921 - جعفر مجيری .خراسان عصيانی و محمدتقی خان پسيان) ١٩٢١
[3] . - Муһәммәд Әли Ҝиләк. Тарихе Ингелабе Ҹәнҝәл- محمدعلی گيلک .تاريخ انقلاب جنگل .رشت
[4] Шәһривәрин он икиси 1324 -1235 - شهريورين اون ايکيسی
Диггәт: Материалдан истифадә етдикдә мәнбәjә истинад лазымдыр
