Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлији— “Мигрен” башын бир (надир һалларда һәр ики) һиссәсини әһатә едән ҝүҹлү вә әзабвериҹи епизодик вә ја даими ағрыларла мүшајиәт олунан невроложи хәстәлик. Бу һалда башда һәр һансы травма, инсулт, бејин шиши олмур. Мигрен заманы баш ағрылары артериал тәзјигин артмасы вә ја кәскин азалмасы, глаукома тутмалары вә ја кәлләдахили тәзјигин артмасы илә әлагәдар дејил.
"Мигрен" сөзү франсыз мәншәли олуб, өз нөвбәсиндә јунан дилиндә "башын јарысы" мәнасыны верән ἡμικρανία (һемикранија) сөзүндән ҝөтүрүлмүшдүр.
Планетимизин сакинләринин 85%-и артыг мигрен тутмаларынын нә олдуғуну билир. Она ҝөрә билир ки, онларын һәр бириндә һеч олмаса 1 дәфә дә олсун мигрен тутмасы баш вермишдир. Мигренин гурбаны оланлар әсасән 18-33 јаш арасында оланлардыр. Мигрен тутмалары адәтән интенсив пулсасија едән (нәбз вурғусуна бәнзәр) ағры шәклиндә олур вә башын бир јарысында локализасија едир. Мигренин мәһз бу характер хүсусијјәти онун латын дилиндә олан адында да өз әксини тапмышдыр: һемикранија (лат. һеми – јары, пара, ҹраниа – кәллә). Тутмалар адәтән үрәкбуланма илә мүшајиәт олунур. Бу заман парлаг ишыг вә ҝур сәс ағрыны даһа да ҝүҹләндирир. Јери ҝәлмишкән, мигренин тутмаларыны провокасија едән амилләрә аиддир: телевизорун ҝур ишығы, спиртли ичкиләр, ҝеҹә аз јатмаг вә ја чох јатмаг вә с. Тутма сәнҝијән кими јухуҹуллуг вә әзҝинлик јараныр.
Мигренин јаранмасында бөјүк ролу ирсијјәт дә ојнајыр. Бу лидерлик аналардадыр. Аналарда олан мигрен тутмалары 72% һалларда өвладларына кечир. Мигрен тутмасы 3 фазадан ибарәтдир:
1-ҹи фаза. Әһвал-руһијјә дәјишир, депрессија, һәјәҹан вә јухуҹуллуг јараныр. Бундан сонра исә әсл “ҹәһәннәм” башлајыр – бу заман белә бир һисс јараныр: санки инсанын башы бу саат ағрыдан чатлајаҹаг. Тутма сутканын истәнилән вахты башлаја биләр. Лакин даһа ағыр тутмалар ҝеҹәләр, хүсусилә дә ај бәдрләнәндә (там оланда) баш верир. Ағрылар әсасән алын-ҝиҹҝаһ наһијәсиндә локализасија едир. Тутма адәтән 2-5 саат чәкир. Һәтта бәзи инсанларда јоғунлашмыш вә дәри сәтһиндән ајдынҹа сезилән ҝиҹҝаһ артеријасы ҝөрүнүр. Ҝөзүн конјуктива гишасында гызарма баш верир.
2-ҹи фаза. Бу фаза 8-20 саат арасы давам едир. Бу периодда тәдриҹән ағры азалыр, јухуја мејиллик јараныр, инсан өзүнү чох әзҝин һисс едир. Бундан сонра исә 3-ҹү фаза башлајыр.
Һәлә 1887-ҹи илдә франсалы невролог Шарко ҝөрмәнин позулмасы аурасы илә башлајан ауралы мигрен тутмаларыны тәсвир етмишдир. Бу заман хәстә ҝөзү өнүндә парлајан зигзаглар, нөгтәләр, күрәләр, одлу вә јанан фигурлар, далғалар ҝөрүр. Һәтта бәзи пасијентләрдә ҝөрмә иллүзијалары да јараныр. Бу заман онларын әтрафындакы бүтүн әшјалар һәҹмләриндән, формаларындан, өлчүләриндән ја һәддән артыг бөјүк, ја да һәддән артыг кичик ҝөрүнүр. Буна бәзән “Алиса синдрому” (“Алиса мөҹүзәләр дијарында” ҹизҝи филмини јадыныза салын) да дејилир. Әҝәр ҝөрмә позунтулары сағ ҝөздәдирсә, онда башағрылары солда јерләшир вә ја әксинә.
Һәлә гәдимдән бир чох психиатр, невропатолог вә терапевтләр бир суалын ҹавабыны ахтармаға чалышмышлар – мигрен тутмалары инсанын психоемосионал саһәси илә нә дәрәҹәдә әлагәдардыр вә мигрен доғруданмы даһиләрин хәстәлијидир? Тәбии ки, бу суалларын ҹавабларына бир чох мәгаләләр вә монографијалар һәср едилмишдир. Үмумијјәтлә, мигрен тутмаларына һәкимләр, јазычылар арасында даһа чох раст ҝәлинир. Бунлардан әлавә бир чох даһи шәхсијјәтләри мисал ҝөстәрә биләрик ки, онлар да мигрен тутмаларындан әзијјәт чәкмишләр: Јули Сезар, Едгар По, Ҝи де Мопассан, Вагнер, Шопен, Чајковски, Дарвин, Фрејд вә с. Тәбии ки, бу сыраны даһа да артырмаг олар.
Клиникасы
Мигрен тез-тез раст ҝәлинән үрәк буланмасы, гусма илә мүшаһидә олунан, ишығын вә сәсин тәсириндән ҝүҹләнән узунмүддәтли баш ағрысыдыр. Һәмчинин мигрен невроложи хәстәликдир. Мигрен ағрылары саатлар вә ја ҝүнләрлә давам едир. Узун мүддәт давам едән мигрен ағрылары мигрен статусу адланыр. Мигрен заманы баш ағрыларынын сәбәби ган дамарларынын әтрафындакы синир лифләринин кимјәви препаратларын тәсири, ган дамарларынын ҝенишләнмәси нәтиҹәсиндә сыхылмасыдыр. Бу хәстәлик әсасән гадынларда ҝениш јајылыб. Мигрен баш ағрысы үрәкбуланма, диареја, ишыға, сәсә һәссаслыг, ган дөвранынын зәифләмәсинә сәбәб олур. Мигрендән әзијјәт чәкәнләр баш ағрыларынын сәбәбини мүхтәлиф факторла әлагәләндирирләр.
Потенсиал сәбәбләр
Потенсиал мигрен төрәдән сәбәбләр бунлардыр:
Аллерҝијалар вә аллерҝик реаксијалар;
Бөјүк шәһәрләрдә парлаг ишыглар, уҹа сәсләр, мүхтәлиф әтирләр;
Физики вә ја емосионал ҝәрҝинлик;
Јуху позғунлуғу;
Сигарет чәкмәк;
Алкогол.
Симптомлары
Мигренин симптомлары баш ағрысындан бир мүддәт әввәл, дәрһал баш ағрысына кечән вахт, баш ағрысы илә ејни заманда вә баш ағрысындан сонра әмәлә ҝәлә биләр. Мигренин әсас сәҹијјәви симптомларына аиддир:
Пулсасијаедиҹи вә пулсасија етмәјән ағры;
4 саатдан 3 ҝүнә гәдәр давам едән ағры;
үрәк буланма гусма, ишыға һәссаслыг, сәсә һәссаслыг.
Нөвләри
Мигрен хәстәлијинин 2 нөвү вардыр:
Ауралы мигрен;
Аурасыз мигрен
Мигрен хәстәлијинин ән ҝениш јајылмыш нөвү аурасыз мигрен типидир. Аурасыз мигрен 4 саатдан 72 саата гәдәр давам едә биләр. Аурасыз мигрен заманы ағры физики вә зеһни активлик заманы, ишыға вә сәсә һәссаслыг заманы даһа да артыр. Үрәкбуланма, гусма илә мүшајиәт олунур.
Ауралы мигрен заманы исә нејроложи симптомлар мүшајиәт олунур вә баш ағрысынын башланғыҹында бу өзүнү даһа да габарыг ҝөстәрир.
Мүалиҹә үсуллары
Гыса мүддәтли бир арашдырма нәтиҹәсиндә мәлум олмушдур ки, һаванын тез-тез дәјишмәси вә ејни заманда һава чиркләнмәси баш ағрыларына сәбәб олур.
Мигрен хәстәлијинә гаршы електрикли вә магнитли мүалиҹә үсулу инкишаф етдирилир. Инсанларын тез-тез гаршылашдығы вә шиддәтли баш ағрылары илә мүшаһидә олунан мигрен хәстәлији үчүн електрикли вә магнитли мүалиҹә үсулу инкишаф етдирилир. Исвечдәки “Ыллустрерад Ветенскап” елми журналынын хәбәринә ҝөрә бејинә вә сач көкләринә електрик јајан магнетик ҹиһазлар вә магнитләр тутулараг мигрен хәстәлијини мүалиҹә етмәк үсулундан истифадә олунур. Магнитли үсул сајәсиндә баш ағрылары азалыб. 2006-ҹы илдән бәри бу саһәдә тестләр апарылыр. Тәк вә ја икитәрәфли баш ағрылары мүшаһидә олунан мигрен, хүсусилә 25-45 јашлы инсанлар арасында гејдә алыныр.
Бу һал мүалиҹә едиләндирми? Буну һәким мүалиҹә етмәлидир, јохса өз-өзүнә кечиб ҝедәҹәк?
Һәкимләр билдирир ки, бу заман башы исти сахламаг лазымдыр. Чүнки исти ағрыны бир гәдәр јүнҝүлләшдирир. Бәзән башын исти су илә јујулмасы да ағрыны азалдыр. Тәбии ки, бунлар даһа көһнә мүалиҹә методларыдыр. Орта әсрләрдә исә мигренин мүалиҹәсиндә тирјәкин ҹөвһәриндән истифадә едилирди.
Мигренин мүасир мүалиҹә методикасы 2 истигамәтдә апарылыр:
Башағры тутмаларыны азалтмаг вә профилактик терапија апармаг.
Бунлар өзүндә медикаментоз мүалиҹәни, ијнә терапијасыны (акупунктура-ијнәбатырма), масаж вә с. бирләшдирир. Медикаментоз мүалиҹә заманы аналҝетикләрә хүсуси јер верилир. Ону да гејд едәк ки, узун мүддәт аналҝетикләрин гәбулу әкс еффект верәрәк даими башағрыларына сәбәб ола биләр. Профилактик мүалиҹәдә исә әсас јер пәһризә верилир.
Мигрен тутмаларындан әзијјәт чәкәнләр нәләри расионларындан чыхармалыдыр: Тәркибиндә тирамин олан әрзаглары - шоколад, какао, ситруслар, пахлалылар (лобја, соја), помидор, кәрәвиз, пендир, хардал, кетчуп, мајонез, донуз әти, һисә верилмиш мәмулатлар, сосисләр, испанаг, јашыл соған, кәрәвиз, ананас, авокадо, фындыг, сиркә, туршуја вә дуза дојулмуш мәһсуллар вә с.
Мигрен заманы фајдалы олан гидалар: гара гарағат, ағбаш кәләм, јашыл чај, јашыл алма, банан.
Јајда вә пајызын әввәлләриндә аҹлыгла мүалиҹә тәтбиг етмәк дә еффектлидир.
Мигрен тутмаларындан әзијјәт чәкәнләрә кичик мәсләһәтләр.
Һәјат тәрзини дәјишмәк.
Физики активлији артырмаг (һәфтәдә 4 дәфә 45 дәгигәлик ҝәзинти).
Һавасы тәмиз, јолу дүз олан јерләрдә ҝәзишмәк.
Физики вә зеһни јорғунлугдан гачмаг.
Јуху режимини нормаллашдырмаг, ҝеҹә вахтында јатмаг.
Стрессор ситуасијалардан гачмаг.
Парлаг ишыгла, ишыг мәнбәләри илә контакт мүддәтини азалтмаг.
Сәс-күјлү јерләрдән узаг дурмаг.
Кәскин гохулу әтирләрдән истифадә етмәмәк.
Пәһризә риајәт етмәк.
Түнд гара чајдан вә кофедән истифадәни максимум мәһдудлашдырмаг.
Гида гәбуллары арасында кәскин бөјүк вахтлар гојмамаг.
Магнезиума олан ҝүндәлик тәләбаты өдәмәк.
Бағырсағын фәалијјәтини нәзарәтдә сахламаг.
Алкогол гәбулуну мәһдудлашдырмаг.
Сигаретдән имтина етмәк.
Һормонал контрасептивләрдән мүмкүн гәдәр истифадә етмәмәк.
