Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлији- Русија, Авропа, АБШ вә исраилин Азәрбајҹанын ән ҝәрҝин дөврү олан 90-ҹы илләрдә Азәрбајҹан Мүсәлман Халгын әлејһинә чалышдыглары вахтда Иран Ислам Республикасы даим гардаш өлкә олан Азәрбајҹанын кәнарында олмуш, ермәни ишғалчылары илә мүһарибәдә вә она мисилсиз һәрби, игтисади јардымларын ҝөстәрмишдир. Бу барәдә мүсаһибәни ислам-азери сајтына ҝөрә Јени Хәбәр Гәзети Иранын өлкәмиздәки кечмиш сәфири Әфшар Сүлејманидән алмышдыр.
-Әфшар бәј, АНС телеканалынын “Ән јени тарих” верилишиндә кечмиш депутат Пәнаһ Һүсејнлә даваныз әслиндә чох ваҹиб бир мәгама ајдынлыг ҝәтирди. Сиз о ҝөрүшдә дединиз ки, 1992-ҹи илдә Иран рәсмиләри Азәрбајҹана ҝәлиб, еләҹә дә дөјүш бөлҝәсиндә олуб вә өлкәмизә силаһ-сурсат јардымы едиб.
- Бу 1992-ҹи илин нојабрында баш вериб. Азәрбајҹанын о заманкы баш назири Пәнаһ Һүсејновун Ирана сәфәриндән сонра ики гоншу дөвләт арасында мүхтәлиф сәнәдләр имзаланды.
Пәнаһын Ирана сәфәри Азәрбајҹан тәрәфинин хаһишилә вә бизим разылығымыз әсасында баш тутду.
О заман мән Иранын Хариҹи Ишләр назирлијиндә МБД өлкәләри үзрә сијаси идарәнин мүавини вәзифәсиндә чалышырдым. Ирандан Сепаһ Гвардијасы Бакыја ҝәлди. Мән дә бу һејәтин тәркибиндә идим. Бизим о зманкы Азәрбајҹан рсәмләри Рәһим Газыјевлә, Исҝәндәр Һәмидовла вә Фәһмин ҝөрүшләримиз һаҹиевлә олду. Бизим һејәт Гарабағын бөлҝәләринә ҝетдик. Бизим һејәтин тәркиби даһа чох Ираг –Иран мүһарибәсиндә иштирак етмиш дөјүшчүләр иди. Һәтта һејәтин тәркибиндә мүһарибәдә әлил олан ҝенералымыз да вар иди. Јадымдадыр, о заман бизимкиләр Гарабаға, дөјүш бөлҝәсинә јолланды. Тез-тез бизи мүшајиәт едән Азәрбајҹан рәсмләриндән “ҝөзләјин, ораја ҝетмәјин, минаја дүшәрсиз” сөзләрини ешидирдик. Иранлы гонаглара бу сөз чох гәрибә ҝәлирди вә биз дејирдик ки, ејби јохдур, гој биз Габағда ҝедәк, бизә һеч нә олмаз, сиз галын, архада.
- О заман Азәрбајҹан тәрәфиндә бу ҝөрүшдә әсас шәхс кими ким иштирак едирди?
-Бизим ҝөрүшләрдә о заманкы назирләр-Рәһим Газыјев, Искәндәр Һәмидов, баш назир Пәнаһ Һүсејн иштирак едирди. Амма сәнәдләр имзаланаркән әсас шәхс о заманкы Дахили Гошунларын рәһбәри Фәһмин Һаҹыјев иди. Сәнәдләр имзаланды вә Иран тәрәф силаһ-сурсат јардымы етди.
-Амма нәдәнсә, о дөвүрдә даһа чох Түркијәнин јардымындан данышырдылар. Сиз о верилишдә Иранын 1992-ҹи илдә Азәрбајҹана силаһ-сурст јардымындан данышанда да чохлары буна инанмады. Ахы бу барәдә һеч вахт данышылмајыб. Сизҹә, Иранын Азәрбајҹана јардымыны нијә ҝөрә ҝизләјирдиләр?
-Әслиндә бу дөвләт сирридир. Ҝәрәк мән һеч инди дә демәјәјдим. Мән инди бу барәдә она ҝөрә данышырам ки, ики дөвләт арасында гаранлыг мәгамлар вар Бунлары ајдынлашдырмаг ҝәрәк иди . әсасән Азәрбајҹан әһалисинин чох һиссәси билмир ки о вахталар иан нәгәдәр Азәрбајҹана јардим едиб. Ејни заманда О заман мәрһум Һејдәр Әлијев нахчиванда рәһбәр вәзифәсиндә чалишаркән начиванада чохлу јардимлар едирдик.. Бир мәгамы да хатырлатмаг истәјирәм. Шуша әлдән ҝедәндән сонра Азәрбајҹанда президент әвәзи олан Јагуб Мәммәдов Ирана ҝәлди. Иран президенти Рәфсәнҹани илә, Ермәнистан президент Тер-Петросјанла илә ҝөрүшдү. Орда үчлүк белә гәрара ҝәлди ки, мүһарибә дајандырылсын. Үчлүк разылыға ҝәлди вә бәјанат имзалады. Сазиш имзаланан кими һакмијјәтдә олан Халг Ҹәбһәси Партијасынын бәзи үзвләри һарај салдылар ки, Шушанын ҝетмәсинә Иран сәбәб олду. Амма бу гәтијјән белә дејилди.
-Ахы сүлһ сазишинә кимләр иди мане олмаг истәјән вә бу истәјин архасында һансы мараглар дајанмышды?
-Билирсиз, әслиндә Русија илә әлбир олан гүввәләр вар иди ки, онлар Иранла Азәрбајҹанын бирләшмәсинә гаршы идиләр. Бах елә бу гараҝуруһчулар да Шушанын ермәниләр тәрәфиндән ишғалыны Иранын үстүнә атдылар. Бахмајараг, Иранда үчлүјүн бағладиҝи мүгавиләзамани гарабаг ишғал едилди Шуша.бу ону ҝөстәрир ки онҹәдән шушанин ишҝали планлашдирилмишди .Нијә Шуша мүгавимәт олунмадан ишҝал олунду? О заман Терпетросијан деди ки Азәриләр Шушаны гызыл синидә ермәнистана тәгдим етди! Буна рәғмән Шушанын ишғалыны әлиндә әсас тутараг, Әбүлфәз Елчибәј вә ХҸ-си дә Иранын әлејһинә чыхыш едирди.
-Ики өлкә арасаында јаранмыш бу күсүлүлүкдән сонра јенидән јаранан барыша ким вә нә сәбәб олду?
-Инанын ки, бу барышғы о заманкы баш назир Пәнаһ Һүсејнов баҹарды. Пәнаһ ҝәлди Ирана вә Иранда ондан сорушанда ки сизин президентиниз нијә ҝөрә белә данышыр. Пәнаһ деди ки, “Әбүлфәз Елчибәј тарихчидир, о әдәр дә сијасәтчи дејил” ҝәләҹәјә бахмаг лазимдир вә... Бундан сонра Пәнаһ Һүсејн Иранын үрәјини әлә алды.пәнаһин ирана сәфәри бакинин хаһишилә вә теһран разилигила баш тутду вә долајсила бу сәфәр бакинин теһрандан узр истәмәк маһијјәти дашијирди.
-Ахы АНС-ин “Ән јени тарих” верилишиндә Пәнаһ Һүсејн Әбүлфәз Елчибәј һаггында белә бир ифадә ишләтмәдијини иддиа етди.
-Билирсиз, рәсми ҝөрүшләрдә адәтән, бүтүн данышыглар гејд едилир. Пәнаһ Һүсејнин Әбүлфәз Елчибәј һаггында дедији “Әбүлфәз Елчибәј тарихчиидр, о, гәдәр дә сијасәтчи дејил” универсрситет мүәллимидир вә саир фикири бу ҝүн дә рәсми сәнәдләрдә галыр. Пәнаһ Һүсејнин өз дедијини данмасыны анламаг олмур. Адам өзүндән нијә бу гәдәр горхур, билмирәм. Јенә дејирәм ки, Пәнаһын Ирана ҝәлишиндән сонра, Әбүлфәз Елчибәјин ики өлкә арасында јаратдығы сојуглуг кечди вә мүнасибәтләр исинмәјә башлады. Бундан сонра Иран Гарабаға силаһ-сурсат јардымы етди вә бунун һеч пулу да ки ,нечә милјон доллариди ки , өдәнилмәди.
-Сиз јардымдан данышырсыз. Конкрет дејин ҝөрәк, Иран Азәрбајҹана јардым етмишди, јохса пулла силаһ сатмышды?
- Јох, јарысы јардым иди, јарысы исә гијмәтиндән чох ашағы сатылмышды. Амма сонда елә һамысы јардым кими олду. Чүнки пул верилмәди.
-Амма бәзиләри дејир, Иран о дөврдә Ермәнистана да јардым едирди? Фүрсәт варкән ҝәлин буна да ајдынлыг ҝәтирәк.
-Ермәнистанла о заман да Иранын ҝедиш-ҝәлиши, тиҹарәти олуб. Амма силаһ олмајыб. Бу ҝүн Ирана гаршы психоложи мүһарибә ҝедир. Бу ҝүн дә Русијанын һәрби һиссәләри Ермәнистандадыр вә кечән ил бу мүгавиләнин мүддәтини 49 ил узатдылар. Хоҹалы фаҹиәсини ермәниләрлә бирҝә Русијанын 366-ҹы дивизијасы төрәтди. Еләҹә дә диҝәр бөлҝәләрдәки фаҹиәләри.
-Сиз сијасәтлә мәшғулсуз. О дөнәмдә дә мәшғул олмусуз. Сизҹә, Иранын дүшмән образыны јаратмагда мәгсәд нә иди?
-“Бир милләт, ики дөвләт” әслиндә Иранла Азәрбајҹана дејилмәлидир. Буну тарих дә дејир. Һеч наразы да дејилик ки, Азәрбајҹан гоншу дөвләтләрлә, о ҹүмләдән Түркијә илә даһа меһрибан илишҝи гурсун. Әслиндә Түркијә бизим дә гоншумуздур. Илдә 2 милјондан чох иранлы Түркијәјә ҝедир турист кими. Һәр ил Иранын 5 милјард доллары Түркијәјә ахыр. Буна гоншулуг сәбәбдир. Инсанлар сых ҝедиш-ҝәлиш едирләр, түрк каналларына бахырлар. Бир сөзлә, бүтүн бунлар Иранда түрк дилинин ҝениш јајылмасына вә әлагәләрин даһа да дәринләшмәсинә ҝәтириб чыхарыр. Иран илә Түркијә арасында виза јохдур. Башга ҹүр дә олмаз ахы. Биз гоншујуг.
Амма бајаг да дедим, тарихдән баханда Иранла Азәрбајҹан ејни милләтләрдән ибарәт олан ики өлкәдир. Тәкҹә Русијаны дејил, диҝәр дөвләтләри дә һәр заман горхудан бир мәгам олуб. Бу да Иранла, Азәрбајҹанын јахынлығыдыр. Һәр заман горхублар ки Иранла Азәрбајҹан меһрибанлашар вә бу меһрибанлыг даһа да бәркијәр. Иран Азәрбајҹанда даһа чох ишләр ҝөрә биләр вә белә сизин өлкәнизи јыхмаг истәјән гүввәләрә мејдан даралар. Она ҝөрә гәрар верибләр ки, Ираны узаглашдырмаг үчүн сују ичәридән буландырсынлар. Сују буландырыб балыг тутмаг кимләрин сијасәти олдуғуну јахшы билирсиз. Бу “парчала, һөкүм сүр” сијасәтидир. Азәрбајҹан нефт өлкәсидир. Бу гара гызылда чох дөвләтләрин ҝөзү вар.
Тәәссүф ки ики олкәдәдә инди дүзҝүн гаршылыглы етимад әсасында сијасәт апарылмр.
-Азәрбајҹанда һакмијјәтдән тутмуш, күтләјә гәдәр Ирана мүнасибәтдә мүхтәлифлик вар. Амма нә гәдәр аҹынаҹаглы олса да Ираны дост дөвләт кими гәбул етмәјәнләр даһа чохдур.
-Ҝәлин, бир аз кечмишә гајыдаг. 20 ил өнҹә, ССРИ дағылдыгдан сонра Иран Азәрбајҹан әлагәләри гурулду. Мәнҹә инди бу ики өлкә арасында ән јахшы мүнасибәт Һејдәр Әлијевин һакмијјәти дөвүрүндә олду. Һејдәр Әлијевин һакмијјәти заманы, Иранла Азәрбајҹан мүнасибәтләринин јохуш дөврүјдү. Һәлә Нахчыванда оланда мәрһум президент ики дәфә Ирана сәфәр еләмишди. О ҝөрүшләрин һамысында мән иштиракчы олмушам. Нахшыванын чәтин ҝүнләриндә Иран јардым едирди. Һејдәр Әлијев Азәрбајҹан президенти оландан сонра илк гәбул етдији хариҹи өлкә башчысы да мәһз Иран президенти Һашими Рәфсанҹани олду. Он дөрдә јахын сәнәд имзаланды бу ҝөрүшдә. бу сәнәдләрин һамысынын һазырланмасында бирбаша мәним ролум вар иди.Ону да дејим ки, илк дәфә президентләр сәвијјәсиндә сәнәд дә мәһз бу заман имзаланди. Елчибәј дөвүрүндә белә бир сазиш баш тутмамышды...
Сөһбәтләшди Арзу Абдулла
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
