Мүмкүндүр ки, чох субјектив ҝөрүнүм, амма мән Шеварднадзенин ҝүрҹү халгы үчүн әлиндән ҝәләни етдијинә инанырам. 90-ҹы илләрин әввәлләриндә Азәрбајҹанда вә Ҝүрҹүстанда охшар һадисәләр баш верирди. Амма бир фәрглә - Шеварднадзе өзүнүн бүтүн сијаси баҹарыг вә габилијјәтләрини ишә салараг Звиад Гамсахурдијанын һакимијјәтинин деврилмәсиндә иштирак етмирди. О, сөзүн һәгиги мәнасында дүнја сијасәтчиси иди, бүтүн дүнјада ону гәбул едир вә она һөрмәт едирдиләр.
әввәли өтән сајларымызда
Бу, онунла Әлијеви фәргләндирән ән мүһүм ҝөстәриҹиләрдән бири иди. Хатырлајырсынызса, Әлијев һакимијјәтә ҝәләндә узун мүддәт әрзиндә КГБ имиҹинин реабилитасијасы илә мәшғул олмалы олду. Шеварднадзенин исә белә бир проблеми јох иди. Шеварднадзе тәкҹә парлаг сијаси хадим дејилди, онун һәм дә сәркәрдәлик кејфијјәтләри варды. О, һакимијјәтә ҝәләндә Ҝүрҹүстан ган ичиндә иди. Русија Ҹәнуби Осетија вә Абхазија проблемләриндән суи-истифадә едәрәк орада өзүнүн һәрби мөвҹудлуғунун ганлы изләрини гојурду. Руслар Ҝүрҹүстана гаршы дөјүшәнләри силаһ вә һәрби техника илә, мүтәхәссисләрлә тәҹһиз едирдиләр. Бу, Ҝүрҹүстанын вәзијјәтини ҹидди шәкилдә ҝәрҝинләшдирирди. Буна бахмајараг, Шеварднадзе әлиндән ҝәләни едирди ки, мүһарибәнин ҝедишиндә кәскин дәјишиклик јарада билсин. Сухуми мүһасирәјә алынанда Шеварднадзе һәјаты үчүн лабүд тәһлүкәјә бахмајараг, ора ҝетди вә Ҝүрҹүстанын һәрби бирликләрилә бир јердә мүһасирәнин дүз ортасына дүшдү. Бүтүн дүнјанын диггәти Ҝүрҹүстана, Шеварднадзејә јөнәлди. Һәмин ҝүнләрдә о, өзүнү Ҝүрҹүстан әсҝәри кими апарырды вә Али Баш Командан олараг өз әсҝәрләринин талејини бөлүшмәјә һазыр олдуғуну Ҝүрҹүстана да, дүнјаја да сүбут едирди. Мәним үчүн - сабиг һәрбчи вә мүһарибәни јашајан бириси үчүн бу һәрәкәт ләјагәт вә шәрәф нүмунәси иди. Буна ҝөрә дә мән һәмишә Шеварднадзејә һәм бир президент, һәм дә бир шәхсијјәт олараг һөрмәт вә еһтирамла јанашмышам. Мән ону баша дүшүр вә онун давранышларыны һөрмәтлә гәбул едирдим.
Дәфәләрлә Шеварднадзенин, Саакашвилинин давранышларына, Ҝүрҹүстандакы ингилаби ситуасијаларын ҝедиши заманы атылан аддымлара диггәтлә бахараг, онлары Азәрбајҹандакы аналоҝијаларыјла мүгајисә етмишәм. Шеварднадзе Әлијевин өзүнә вә халгына рәва ҝөрдүкләринә һеч заман јол вермәзди. О, һәмишә өз халгынын оғлу, рәһбәри, сәркәрдәси олараг галырды. Әлијев һеч заман бу давранышлара бәнзәр шәкилдә һәрәкәт етмәзди вә етмәди дә. Чүнки о, Азәрбајҹан халгыны өзүнүн мүлкијјәти, Азәрбајҹаны исә өзүнүн әмлакы сајырды. Она ҝөрә дә о, башга ҹүр дүшүнәнләрә гаршы бу гәдәр гәддар давранырды.
Елчибәј “онлара истәдикләри јардымы ет” әмрини верди
Беләликлә, Сухуми һадисәләринә доғру ҝеријә дөнәк. Тәәссүф ки, орада белә бир ситуасија јаранмышды ки, президент јығҹам бир һәрби континҝентлә бирликдә мүһасирәјә дүшмүшдү. Һәм дә шиддәтли дөјүш ҝедир, ҹидди иткиләр варды вә 200 мин нәфәрә гәдәр дә гачгын дәстәси јаранмышды. Бу, һәмин әрәфә иди ки, мән Азәрбајҹанда Гәрб гошун бирләшмәләринин команданы идим. Вә чох һөрмәт етдијим Исахан Ашуров мәнә зәнҝ едәрәк Ҝүрҹүстандан ҝәлән гонаглары гәбул етмәјими хаһиш етди. Мән бөјүк мәмнунијјәтлә бу һејәти гәбул етдим. Нүмајәндә һејәтинә Марнеули иҹра һакимијјәтинин башчысы Нодар Мумладзе рәһбәрлик едирди. Һејәтә Ҝүрҹүстан Назирләр Кабинетинин үзвләри дә дахил иди. Һејәт үзвләри Абхазијадакы, хүсусән дә Сухумидә Ҝүрҹүстан ордусунун гаршылашдығы вәзијјәт барәдә данышдылар. Онлара тәҹили шәкилдә јардым лазым иди. Онлар јардым үчүн Ермәнистана да мүраҹиәт етмишдиләр, амма ермәниләр гәти олараг имтина етмишдиләр. Үстәлик, абхазлар тәрәфдән Баграмјанын башчылыг етдији бир ермәни баталјону да Ҝүрҹүстана гаршы дөјүшүрдү.
Мән һансы типли јардым едә биләҹәјимизи дәгигләшдирәрәк дәрһал президент Әбүлфәз Елчибәјә зәнҝ етдим. Баша дүшүрдүм ки, бу категоријадан олан ишләри, тәбии ки, јалныз о һәлл едә биләрди. Бу, мәним бүтүн өмрүм боју лидер кими гәбул етдијим, һүдудсуз һөрмәт бәсләдијим шәхслә илк телефон әлагәм иди. Президент Елчибәј һеч бир тәрәддүд етмәдән мәнә әмр етди ки, зәрури вә мүмкүн һесаб едилән бүтүн јардым јубанмадан едилсин. Биз дәрһал бүтүн зәрури һәрби јардымы һазырлајыб Сухумијә јола салдыг. Сиз о заман нүмајәндә һејәтинин ҝөзләриндәки ифадәни ҝөрә биләјдиниз... Онлар ҝөрдүкләринә, ешитдикләринә инана билмирдиләр. Мән онлара Әбүлфәз Елчибәјин сөзләрини дә чатдырдым: “Ҝүрҹүләр бизим ән јахын гоншумуз, достумуз вә гардашларымыздыр. Биз онлары һеч заман дарда гојмарыг”.
Мүһарибә боју онларла әлагә сахладыг
Бир мүддәт кечәндән сонра мәни Тбилисијә дәвәт етдиләр. Мән Али Баш Командандан Тбилисијә ҝетмәк үчүн иҹазә алыб ора ҝетдим. Орада Шеварднадзенин мүшавири, ҝенерал Владислав Окропирович Чиковани илә ҝөрүшдүм. Биз ситуасијаны мүзакирә етдик вә онлара јенә дә јардым ҝәрәк иди. Мәсәлә бурасындајды ки, дүшмәнин базаларынын вә ҹанлы гүввәләринин јерләшдирилдији Гудаутадан Сухумијә мүтәмади олараг атәш ачырдылар вә онлара ҹаваб вермәк үчүн зәрури васитәләр јох иди. Амма биздә варды. Биз ән гыса мүддәтдә зәрури олан һәрби јүкләри һазырлајыб ора јолладыг. Бундан әлавә, ҝөндәрилән һәрби техниканы идарә етмәк үчүн мүтәхәссисләр үчүн дә ән гыса мүддәтдә тәлим тәшкил етдик. Беләликлә, бүтүн мүһарибә боју биз даими әлагә сахлајырдыг. Вә ҝүрҹүләр дә имкан дахилиндә бизә зәрури јардымлар ҝөстәрирдиләр. Мәсәлән, шимал сәрһәдләри бизим үзүмүзә бағлананда вә јеҝанә јолумуз Ҝүрҹүстан үзәриндән галанда онларын бизим үчүн јаратдығы дәһлизин һәрби әһәмијјәти мүстәсна иди.
Сүлһүн Ҝүрҹүстана ҝәтирдији хаос
Бир мүддәт сонра Русија васитәчилик миссијасы илә дөврәјә ҝирди, Ҝүрҹүстан атәшкәс режимини јаратмаға наил олду, Абхазија вә Ҹәнуби Осетија исә ишғал едилди. Амма буна бахмајараг, орада асајиши бәрпа етмәк, һәјаты өз ахарына салмаг үчүн чох ҹидди тәдбирләр ҝөрмәк лазым иди. Бу мәрһәләдә Шеварднадзенин фәалијјәтинә дәјәр вермәмәк мүмкүн дејил. О, имкан вермәди ки, Абхазијадан вә Осетијадан гачгын дүшмүш бирҹә аилә белә, чадырларда јашасын. Онларын һамысы меһманханаларда, мәктәбләрдә, јатагханаларда нормал инсанын јашаја биләҹәји шәртләрлә јерләшдирилди. Әлбәттә, мүһарибәнин бүтүн инфраструктуру сырадан чыхардығы өлкәдә ҹидди проблемләр варды. Купонлар тәтбиг едилди вә аз сонра онлар тамам дәјәрдән дүшдү. Инфлјасија, ишсизлик, хаос Ҝүрҹүстаны башына ҝөтүрдү. Ҝүрҹүстан јенә дә чох ағыр вәзијјәтә дүшдү. Јанаҹагла бағлы хүсусилә ағыр проблемләр варды.
Баш назирин мүавини меһманханадан чыха билмирди
1994-ҹү илин апрелиндә мәни “Интурист” меһманханасына дәвәт етдиләр. Бизим “ОИК Ҝөјәзән” адлы футбол командамыз варды. Онлар нөвбәти гәләбәни гејд етмәјә һазырлашырдылар. Мән трибунаја галхдым вә нөвбәтчијә дедим ки, Иса Садыговун бурада олдуғуну елан етсин. Мәним адым чәкиләндә ики ҝүрҹү мәнә јахынлашды. Мәнимлә ҝөрүшдүкләри үчүн һәдсиз севиндикләри ҝөзләриндән охунурду. Онларын кимлијини сорушдум. Бунлардан бири Ҝүрҹүстанын Јанаҹаг вә Енерҝетика назири Зубиташвили, о бири исә Ҝүрҹүстанын Тиҹарәт Палатасынын Азәрбајҹандакы нүмајәндәси Ҹамал Мурадханов иди. Онлар мәлумат вердиләр ки, артыг бир нечә ҝүндүр ки, Азәрбајҹандадырлар вә мәни бүтүн Бакыда ахтармагла мәшғулдурлар. Биз отаға кечдик вә орада Ҝүрҹүстанын баш назиринин мүавини Авто Марҝианини ҝөрдүм. 1989-ҹу илдә апрел фаҹиәсиндән сонра Ҝүрҹүстанын биринҹи катиби Патиашвили истефа верән заман Марҝиани баш назир иди вә һәмин истефадан сонра бир мүддәт биринҹи катиби әвәз етмишди. О, Һејдәр Әлијеви јахшы таныјырды, онунла достлуг мүнасибәтләри варды. Һәтта Әлијев Нахчыванда олдуғу заман Ермәнистандан кечәрәк онунла ҝөрүшмәјә дә ҝетмишди. Һәмишә дә хүсуси олараг гејд етмәји хошлајарды ки, ораја достуну вә мәсләкдашыны јолухмаға ҝетмишди. Марҝиани чарпајыдан сычрајыб мәни гуҹаглады вә һәдсиз севинҹини ҝизләтмәди. О, изаһ етди ки, Шеварднадзе ону Бакыја јанаҹаг далынҹа ҝөндәриб...
Иса Садыгов
(арды вар)
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
