Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән: Нојабрын 15-дә Милли Мәҹлисин Ҹинајәт Мәҹәлләсинә вә инзибати Хәталар Мәҹәлләсинә етдији дәјишикликләрә бағлы “Медиа форум” илаһијјатчы експерт, фәлсәфә доктору Елшән Мустафаоғлу илә мүсаһибә алмышдыр. Мүсаһибәни сајтымызын зијарәтчиләринә тәгдим едирик.
Ганунвериҹиликдәки јениликләр дини фәалијјәтдә гадағалары сәртләшдирир. Бундан әввәл дә “Дини етигад азадлығы” һаггында гануна ејни характерли дәјишикликләр олуб. Дини ганунвериҹилијә бу гәдәр дәјишиклик һансы еһтијаҹдан доғур. Бу нә гәдәр ваҹибдир?
- Бәлкә дә ганунларымыз ичиндә ән чох дәјишикликләрә мәруз галан “Дини етигад азадлығы” һаггында ганун вә онунла әлагәдар диҝәр һүгуги актлардыр. Әҝәр әлавә вә дәјишикликләр дөврүн тәләбләриндән, ҹәмијјәтимизин инкишаф динамикасындан ирәли ҝәлирсә, буну нормал һесаб етмәк лазымдыр. Амма Милли Мәҹлисин аз гала һәр сессијасында динлә бағлы ганунвериҹиликдә дәјишикликләрин едилмәси мараглы ҝөрүнүр. Бу ону ҝөстәрир ки, дүзәлишләр үзәриндә чалышан мүтәхәссисләр дини етигадла бағлы шәраити даһа дәриндән тәһлил етмәли, даһа инҹәликлә арашдырмалыдырлар ки, ирәли сүрдүкләри јени дүзәлишләр узун мүддәт ишләк вәзијјәтдә олсун, ону һәр үч-дөрд ајдан бир дәјишмәјә еһтијаҹ галмасын.
Бир мүһүм мәгамы гејд едим ки, дин азадлығы - виҹдан азадлығы вә үмумијјәтлә инсан һагларынын ајрылмаз һиссәсидир. Адындан да ҝөрүндүјү кими, мүвафиг ганунумуз да мәһз “Дини етигад азадлығы” адланыр. Јәни сөһбәт инсанларын динлә бағлы азадлыгларындан ҝедир, мәһдудијјәтләриндән, гадағаларындан јох. Демәли, ганун вә онунла бағлы бүтүн диҝәр һүгуги актлар там мәнасы илә вәтәндашларымызын дини етигад азадлығыны тәмин етмәлидир. Бу мәнтиглә ганунвериҹилијә дүзәлишләр едилдикдә мәгсәд мәһз вәтәндашлара верилән азадлыгларын әһатә даирәсини даһа да ҝенишләндирмәк олмалыдыр. инсан һаглары вә азадлыгларын, о ҹүмләдән дин вә виҹдан азадлығынын тәмин олунмасы истәнилән ҹәмијјәт вә дөвләтин үмуми инкишафы бахымындан тәмәл принсипләрдәндир. Әҝәр дүзәлишләр јени мәһдудијјәтләрә, гадағалара, һәтта ән сәрт ҹәза нөвләринә, бөјүк мәбләғдә ҹәримәләрә, һәбсләрә шәраит јарадаҹагса, о һалда етираф етмәлијик ки, бу дүзәлишләр вәтәндашларымызын конститусион һагларыны мәһдудлашдырмыш олур.
Азәрбајҹан Конститусијасы там мәнасы илә дини етигад азадлығыны таныјыр вә бүтүн ганунлар, онлара едилән дүзәлишләр әсас ганунумузун тәләбләринә ҹаваб вермәлидир. Конститусијамызын 48-ҹи маддәсиндә ҝөстәрилир ки, һәр кәсин динә мүнасибәтини мүстәгил мүәјјәнләшдирмәк, һәр һансы динә тәкбашына вә ја башгалары илә бирликдә етигад етмәк вә динә мүнасибәти илә бағлы әгидәсини ифадә етмәк вә јајмаг һүгугу вар. Һәмин маддәдә дејилир ки, дини мәрасимләрин јеринә јетирилмәси, иҹтимаи гајданы позмурса вә ја иҹтимаи әхлага зидд дејилсә, сәрбәстдир. Конститусијанын сәрбәст елан етдији бир һәрәкәтә ҝөрә инсаны ҹинајәт мәсулијјәтинә ҹәлб етмәк олармы?
Динлә бағлы бүтүн ганунвериҹилик актлары мәһз конститусијамызын бу тәләбини әкс етдирмәли, бунун механизмини ачыгламалыдыр, бу тәмәл принсипләри кобуд шәкилдә мәһдудлашдырмалы дејил. Өлкәдә һәр кәс өз дини инанҹыны ифадә етмәкдә вә јајмагда сәрбәст олмалыдыр.
- Гадағалар гојулур, амма иҹтимаијјәтин бунунла бағлы етираз билдирмәк имканлары чох мәһдуддур. Мисал үчүн, дәфәләрлә дини кәсимин Бакы Шәһәр иҹра Һакимијјәтинә аксијаларла бағлы мүраҹиәтләри олуб, лакин орадан “јох” ҹавабы верилиб. Ганунларда гадағалар, сәрбәст топлашмаг һүгугундан истифадәјә гадағалар... Сизҹә, һакимијјәтин бу аддымлары дини кәсимин радикаллашмасына ҝәтирә биләрми?
- Бир даһа вурғулајым ки, дин вә виҹдан азадлығы әслиндә инсан һагларынын ајрылмаз һиссәсидир. Әҝәр вәтәндашлар нәдәнсә наразыдырларса вә өз етиразларыны билдирә билмирләрсә, онларын конститусијамызда тәсбит едилмиш сәрбәст топлашмаг һаггы позулурса, бу артыг јалныз ҹәмијјәтин инанҹлы тәбәгәсинин проблеми дејил, үмуми инсан һаглары проблемидир. инсан һаглары позулан ҹәмијјәтдә инанҹлыларын да, диҝәрләринин дә һаглары позулмуш олур. Бу бахымдан сөһбәт јалныз дини кәсимин радикаллашмасындан дејил, үмумијјәтлә ҹәмијјәтдә радикаллыг мејлләринин артмасындан ҝедир.
инсанлара сәрбәст шәраит јарадылса ки, сөзләрини раһат дејә билсинләр, гануни гајдада етираз аксијалары кечирсинләр, тәнгиди фикирләрини сәрбәст ифадә едә билсинләр, о заман һеч кәс гејри-гануни аксијалар һагда дүшүнмәз, радикал мејлләр јаранмаз. Биз конститусијамызда тәсбит едилмиш һаглары инсанлара вермәјәҹәјиксә, бәс онда конститусијанын маһијјәти нәдән ибарәтдир? Суалыныза гајыдараг бир даһа гејд едим ки, проблем үмуми инсан һаглары илә бағлыдыр. О өз һәллини тапарса, һамынын, о ҹүмләдән инанҹлы инсанларын да, дини кәсимин дә бу саһәдә мүшкүлләри өз һәллини тапар. Әкс һалда ҹәмијјәт радикаллаша биләр.
- Бу радикаллыг кимләрә сәрф едә биләр?
- Јалныз Азәрбајҹаны истәмәјәнләрә. Ҹәмијјәтдә ҝәрҝинлик артарса, бундан өлкәмиз јалныз зәрәр ҝөрәр. Азәрбајҹана бәдхаһ мүнасибәт бәсләјәнләр исә севинәр. Онлар һәр ан санки пусгуда дајаныб белә бир әлверишли шәраитин јаранмасыны ҝөзләјирләр. Биз ахы нә үчүн онлара фүрсәт јарадаг? Бу ҝүн бизим милли бирлијә еһтијаҹымыз вар. Гарабағ дәрди олан өлкәдә инсанлары нијә бир-бириндән инҹик салаг? Һәр кәс атдығы аддымлары илә мөвҹуд проблемләри һәлл етмәјә, ҝәрҝинлији арадан галдырмаға чалышмалыдыр, ону бир аз да гызышдырмаға јох.
инанҹлы инсанларын конститусион һаггы олан һәрәкәтләрә ҝөрә онлары ағыр ҹәримә вә һәбсләрлә тәһдид етмәк, зәннимҹә, ҝәрҝинлији арадан галдырмаға хидмәт етмир. Бу ҝүн вәтәнимизин әмин-аманлығы, рифаһы, инкишафы наминә ҹәмијјәтимиздә барышыға доғру аддым атмалы, инсан һагларыны рәһбәр тутараг һәтта бизим кими дүшүнмәјәнләри, әгидә фәрглиликләрини гәбул етмәлијик. Плүрализмин вә барәсиндә чох данышдығымыз толерантлығын мәнасы будур. Башга ҹүр дүшүнәнләрә гара јахмамалы, онлары кәнар гүввәләрә хидмәт етмәкдә сучламамалыјыг. Әксинә, барышыг дили тапмаға сәј ҝөстәрмәлијик. Лакин сон дүзәлишләрин тонунда санки агрессија һисс олунур. Бу исә, мәнҹә, өлкәмизин марагларына ҹаваб вермир.
- Дини Гурумларла иш үзрә Дөвләт Комитәсинин сәдр мүавини Ҝүндүз исмајылов дејир ки, хариҹдә дини тәһсил аланларда милли вә дөвләтчилик тәәссүбкешлији олмур. Сизҹә, буна һансыса әсас вармы?
- Бу сөзләрә ҝөрә чох тәәссүфләнирәм. Хариҹдә дини тәһсил алмыш вәтәндашларын һамысынын үстүндән белә гара хәтт чәкмәк ҝөрүн нә гәдәр хошаҝәлмәз һалдыр. Әҝәр бу, кәнар тәсирләрә һесабланараг дејилибсә, өлкәдән кәнарда тәһсил алыб-алмамасындан асылы олмајараг истәнилән шәхс хариҹи тәсирләрә мәруз гала биләр. Бу ҝүн Азәрбајҹандан бир дәфә белә кәнара чыхмајан јүзләрлә, бәлкә минләрлә инсан јад тәфәккүрләрә, идејалара хидмәт едир. Әвәзиндә хариҹдә тәһсил алмыш нә гәдәр вәтәндашымыз мүхтәлиф саһәләрдә ләјагәтлә вәтәнә хидмәт едир. О үздән Азәрбајҹанда вәтәндаш ҹәмијјәти гуруҹулуғундан, демократик әнәнәләрдән сөһбәт ҝетдији бир заманда мүлаһизәләрдән, фәрзијјәләрдән чыхыш едиб дин мүтәхәссисләринин, алимләрин фәалијјәтини мәһдудлашдырмаг мәнтигсизлик оларды. Үстәлик, конститусијаја әсасән, һәр бир вәтәндаш азад тәһсил алмаг һүгугуна маликдир.
Сиз диггәт јетирин, сәдр мүавини дејир ки, ҝуја хариҹдә мәһз дини тәһсил аланларда милли вә дөвләтчилик тәәссүбкешлији олмур. Туталым, ики дост хариҹә ҝедиб тәһсил алыр - бири ислам дини ихтисасы үзрә, диҝәрисә сијаси елмләр вә ја игтисадијјат үзрә. инди нә үчүн мәһз о дини тәһсил алан тәләбәдә дөвләтчилик тәәссүбкешлији олмасын, амма ҝеҹә-ҝүндүз онунла бирликдә олан гејри-дини тәһсил алан тәләбәдә олсун? Сәдр мүавини хариҹдә мәһз дини тәһсил алмыш шәхсләрдә милли вә дөвләтчилик тәәссүбкешлијинин олмадығыны, бу сәбәбдән дә онларын милли кадр сајылмадығыны вурғулајыб. Бәс онда һансы мәнтиглә хариҹдә гејри-дини тәһсил аланлар милли кадр сајылыр? Бахын, бу ҝүн өлкәмиздә чохлу сајда кадр вар ки, хариҹдә сијаси, игтисади вә һәрби тәһсил алыб вә һазырда ән јүксәк, һәм дә олдугҹа стратежи, һәссас вәзифәләрдә чалышыр. Бу вәзифәләри молла вә ја ахундла мүгајисә етмәк олмаз! Неҹә ола биләр ки, хариҹдә тәһсил алыб елә һәссас вәзифәләрдә чалышмаг, орду ҝенералы олмаг, стратежи бир саһәјә рәһбәрлик етмәк нормал гәбул едилсин, онлар милли кадр сајылсынлар, амма кичик бир чеврәдә инсанлара Аллаһдан-диндән, мәнәвијјатдан данышан мүтәхәссисләр милли кадр һесаб олунмасын, тәһлүкә мәнбәји кими гәбул едилсинләр? Үстәлик, нәзәрә алаг ки, ганунвериҹилијә едилән дүзәлиш ислам дининә аиддир. Демәли, хариҹдә гејри-ислам дини тәһсили алмыш шәхсләрдә милли вә дөвләтчилик тәәссүбкешлији олур, онлар бизим милли кадрларымыз һесаб едилир, амма милләтин мүтләг әксәријјәтини тәмсил едән мүсәлманлар ојунданкәнар вәзијјәтдә елан едилир?
- Мәһдудијјәт јалныз ислам дининә аид ајин вә мәрасимләрин Азәрбајҹандан кәнар тәһсил алмыш вәтәндашлар тәрәфиндән һәјата кечирилмәсинә шамил едилир?
- Тәәссүфләр олсун ки, беләдир. Әлбәттә, бизим мөвгејимиз будур ки, бу мәһдудијјәтләр үмумијјәтлә һеч бир динә шамил едилмәсин. Садәҹә гејд
