Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән: ABNA.ir сајты Иранын Түркијә Мәсәләләри үзрә експертлә мүсаһибә апармышдыр.
Мүсаһибәни сајтымызын зијарәтчиләринә тәгдим едирик:
АБНА: илк суалы олараг билмәк истәрдик Әдаләт вә Инкишаф Партијасы Түркијәдә дөвләт башына неҹә ҝәлди? Мүмкүнсә бу барәдә үмуми шәкилдә олса да данышајдыныз.
- Бисмиллаһир Рәһманир Рәһим. Түркијәнин 80 иллик сијасәти вә ону демократија јолунда атдығы аддымлар буну ҝөстәрир ки, бу өлкәдә демәк оларки һәр 10 илдән бир һәрби чеврилиш јахуд Лаик гүввәләрин чеврилишә бәнзәр аддымлары илә үзләшмиш сонда бүтүн дөвләтләр сијаси дурғунлуға мәруз галмышлар. Лакин сијаси хадимләрин апардыглары узун-узады мүбаризәләр сајәсиндә өлкәдә демократик аб-һаваны јенидән јаратмаг мүмкүн олмушдур.
Бу ҹәһәтдән дә Түркијә халгы һәрбичиләрин јерсиз мүдахиләләриндән вә Лаик гүввәләрин јаратдыглары репресијалардан ҹана дојмушдур. Диҝәр тәрәфтән исә Иранда баш верән Ислам Ингилабы Исламы Ојаныш далғасыны башга өлкәләрә јајдығы кими Түркијәнидә өз тәсири алтына салды. Ислам һәрәкатлары мүхтәлиф әрсәләрдә мүхтәлиф формаларда өзләрини бүруз вермәјә башлады. Хүсуси иләдә Түркијәли һиҹаблы гадынлар һәрәкаты вә онларын һиҹаба гојулан гадағаларын арадан ҝөтүрмә сәјләри халгы Исламјөнлү бир партијаны гәбул етмәк зорунда гојду. Әдаләт вә Инкишаф Партијасы да бир тәрәфдән бу ојаныш һәрәкатындан еләҹәдә диҝәр исламјөнлү һәрәкатлардан башга бир тәрәфдән исә рифаһ вә азадлығ шүарыны бүтүн халг күтләси үчүн ејни сәвијјәдә олдуғун верәрәк Түркијәдәки мүхтәлиф тәбәгәли инсанлары өзнә һәмрәј етди. Хејли мараглыдыр ки, бу партија сијаси партијалар арасындакы сечкиләрдә өзүнүн илк иштиракында бүтүн исламјөнлү шүарларыны кәнара гојараг мәһз бу һијләдән истифадә едәрәк гәләбә газанмышдыр.
АБНА: Сизҹә бу партијанын гәләбәс исламчыларын мүхтәлиф дөвләт идарәләриндә иш башына ҝәлмәсинә дә сәбәб олду јохса тәкҹә парлмент сәвијјәсиндә исламчылар иш башына кечдиләр.
- Еләдир Рәҹәб Тәјјиб Әрдоғанын иш башына ҝәлишиндән сонра исламчылар, тәригәтчиләр, саир исламјөнлү тәшкилатлар аста-аста дөвләт идарәләринә нүфуз етмәјә башладылар. Бу тәшкилатлар Әдаләт вә Инкишаф Партијасынын әсас мадди јардым ҝөстәрәнләридир онларын арасында ән башлыҹасы исә хофлу “Нурчулар” һәрәкатыдыр ки, бу һәрәкатын башчысы Фәтуллаһ Ҝүлән узунилләрдир АБШ-да әјләшиб һалһазырда да орадакы вилласында вә офисиндә ишин апарыр. Инди демәк олар ки, Түркијәнин Тәһсил Назирлији, Систем идарәләри вә бир чох дөвләт идарәләри Нурчу тәригәтинин әлләриндәдир.
АБНА: Бу Тәригәтин ҝөрдүјү игтисади ишләр нә һәддәдир?
- Нурчулар дөвләтин бүтүн имканларындан истифадә едәрәк өлкәдә чох гүдрәтли игтисади база гурдулар. Онлар чох асанлыыгла Лаик гүввәләринин капиталлары мүгабилиндә мүгавимәт ҝөстәрмәк һәддиндәдирләр. Әрдаған дөвләти дә Нурчуларын бу игтисади базасынын даһада гүдрәтләнмәсиндән өтрү әлиндән ҝәлән һәр бир көмәклики етмәји өзүнә борҹ билир вә бу јолда һеч бир шеји әсирҝәмир. Бу она ҝөрәдир ки, Лаик гүввәләрин мүгабилиндә давам ҝәтирмәкин јолларындан биридә гүдрәтли игтисад саһиби олмагдан ибарәтдир.
АБНА: Тәбии ки, Әрдоған јүрүтдүјү бу сијасәтлә Түркијәдә өзүнә хејли симпатија газанмышдыр.
- Бәли еләдир ки вар. Әрдоған үчүнҹү сечкиләрдә Түркијә 2023-ҹү ил адлы планында “Демократија”, “Ҝениш Игтисади Инкишаф”, “Тиҹарәт Мәркәзли Шәһәрләр” вә “Тәррәги Етмиш Өлкә” кими шүарлар илә чыхыш етмишдир.
Әрдоғанын Хариҹи Ишләр Назири дә гејд етмишдир ки, Түркијә ҝәрк 2023-ҹү илдә дүнјанын 10 инкишаф етмиш өлкәләриндән бирунә чеврилмәлидир. Вә бу јолда да АБШ, Авропа Бирлији вә Ислам Өлкәләри илә әлагәләри мүтләг јахшылашдырмалыдыр.
АБНА: Сизҹә Түркијә дөвләти өзүнүн чохданкы арзусунда олдуғу Османлы иперијасынын јени формасыны јенидән дирчәлдә биләрми? Башга сөзлә бу өлкә өзүнүн гаршысына гојдуғу һәдәфә “Түркијә 2023-ҹү ил”ә чата биләрми?
- Дүзүнү десәк јаддан чыхартмајаг ки, Түркијәнин хариҹи вә јахын шәрг өлкәләри илә олан сијасәти тамами илә АБШ вә Ишғалчы Исраил Режиминин сијасәти илә ујғунлашыр. Әрдоған да мүхтәлиф тактикалардан истифадә едәрәк гоншу вә Ислам Дөвләтләри илә әлагәләрин јахшыласмасына сәј ҝөстәрир. Түркијә сәј едир өзүнү мәнтгә өлкәләри арасында һәлл едиҹи рола саһиб олдуғуну ҝөстәрсин. Буна мисал сон заманларда Түркијәнин Фәләстин мәсәләсиндә мүсбәт аддымларын атмасы, Исраил Режиминин ҹинајәтләрини рәсмән бајкот етмәсин ҝәтирмәк олар.
АБНА: Түркијә әтраф мәнтәгә өлкәләриндә тәсирли фәалијјәт ҝөстәрмәкдә, Иран Ислам Республикасы кими әсас өлкәләрлә мүбадиләдә олмамалыдырмы?
- Түркијә вә Иран Ислам Республикасы һәр икиси дә мәнтәгәдә өзләринә хас ҹоғрафи стратҝијадан бәһрәләнибләр. Онларын һәр бириси диҝәри үчүн һәлл едиҹи ролу ојнајыр. Түркијә И.И.Р-сы үчүн Авропаја кечән бир көрпү И.И.Р-сы да Түркијә үчүн Шәргә кечән көрпү ролуну ојнајыр.
Түркијәлиләрин И.И.Р-нын атом енережи сәнајесинә мүсбәт рәј илә јанашмалары буна ҝөзәл нүмунәдир. Һәр ики дөвләт ҝүдрәтли вә јахын шәрг өлкәләриндә ҝүҹлү тәсирә маликдирләр. Елә буна ҝөрәдә һәр ики дөвләт нүмајәндәләри мәсәләнин әһәмијјәтини, јәни әтраф мәнтә өлкәләри арасындакы ҝүҹлү тәсир гојмаг габилијјәтләринә малик олдугларыны даһа да јахшы дәрк етмәлидирләр.
Иран Ислам Республикасы Јахын Шәрг өлкәләри арасында гдрәтли өлкә олмасы илә јанашы, һәм дә әсил фунтаментал ислам идеолоҝијасынын мәнбәјидир. Иран Ислам Республикасы “Ислам Дини”нә әсасланараг, Аллаһ Тәаланын сајәсиндә ҝүҹлү, јенилмәз гүдрәт саһибинә чеврилмишдир. Истәр Идеолоҝија бахымындан, истәрсә дә Елм вә Технолоҝија бахымындан аналогу олмајан бир өлкәдир. Бу сәбәбдәндә Иран Ислам Республикасы, Мүсәлман Өлкәләри сырасында өзүнә мәхсус бир чәкијә маликдир. Диҝәр Мүсәлмн Өлкәләри белә бир Ислам Системин гурмаг арзусунда икән И.И.Р-сы онлар ҝөзәл нүмунәдир. Вә бу јөндә өзүнә чохлу мүштәри газанмышдыр. Јахын Шәрг өлкәләриндәки һадисәләрә диггәт јетирдикдә, биз буну ашкар ҝөрүрүк. Тунисдән тутмуш Бәһрејнәҹән јаранмыш Халг Һәракатына бахдыгда, Ислам Ојаныш Һәрәкатын ашкарҹасына мүшаһидә едирик. Бүтүн бу дәјишиликләр Иран Ислам Ингилабындан сәрчешмә тапараг, Имам Хомејни һәзрәтләринин Идејалары үзәриндә һәрәкәт етмәкдәдир.
АБШ, Ишғалчы Исраил вә Авропа бирлики дә елә бундан әндишәләнәрәк, 31 ил бундан өнҹә Иранда јаранмыш Илаһи Нурун, әтраф өлкәләрә сычрајышынын гаршысыны алмаг әзминдәдирләр. Онлар Дүнја Халгларына Иранын алтернативи олараг Түкијәни танытдырма мәсәләсини гәбул етмәк мәҹбуријәтиндәдирләр. Түркијә потенсиала малик өлкәдир. Бахмајараг ки, Түркијә иҹтимаијјәти Лаикдир, лакин Түркијәдә һакимијјәт башына ҝәлән дөвләт исә Исламјөнлүдүр. Һазыркы дөвләт Түркијәдә Азад Сечкиләр кечиртмәкә наил олду, Түркијәнин игтисадијјатыны дирчәлтди. Диҝәр тәрәфдән Түркијәдәки һакимијјәтин дә Јахын Шәрг өлкәләриндә һәлл едиҹи рола малик олмаг сәјләри ҝүндәмдән дүшмүр.
Бүтүн бунларын һаммысыны нәзәрә алдыгда, онда ҝөрүрүк ки, АБШ нә үчүн Түркијә дөвләтинин вердији бәзи ингилабы шүарлардан нараһат дејил вә нәјә ҝөрә Түркијәни горхунҹ бир режим кими гәләмә вермир. Амма нәзәр салсаг ҝөрәрик ки, АБШ Иран Ислам Республикасынын илк јарандығы ҝүнүндән бәри, даим үмум дүнја сәвијјәсиндә И.И.Р-ны горхунҹ бир режим кими гәләмә вермәклә мәшғул олуб.
АБНА: Сизҹә бу сијасәтләр һәјата кечәҹәкми?
Сөзсүз ки, белә олмајаҹаг. Түркијә дөвләти әҝәр Јахын Шәрг өлкәләри арасында әсас һәлл едиҹи рол ојнамаг фикриндәдирсә, мүтләг гаршыдан ҝәлән јени дөврәдә “Мүстәгил Сијасәт” јүрүтмәлидир.
Тәәссүфләр олсун ки, һазыркы дөврәдә Түркијәнин сијасәтләри АБШ вә Исраил сијасәтләри илә таразылашдырылмыш бир сијасәт кими мүшаһидә олунур. Бу таразылашдырылмыш сијасәт өзүнү Сурија Һөкүмәтинә гаршы олан аддымларда ашкар бәлли едир.
АБНА: Јахын Шәрг Өлкәләринә лидерлик етмәк јарышы Түркијә илә Иран арасында ашкар мүшаһидә олунур. Сиз бу һагда нә дејә биләрсиниз?
Еләдир ки, вар. Мәнтәгәдә лидерә чеврилмәк арзусу һәр ики дөвләтин гәдим замандан мәдди нәзәриндә олмушдур, инди дә вар вә бундан сонра да олаҹагдыр. Амма гәдим тарихимизин бизә ҝөстәрдији одур ки, гүдрәт үстүндә ҝедән рәгабәт ҝөзәл сүрәтдә гардашлыг әлагәләрини сахламагла һәјата кечә биләр. Иран Ислам Ингилабындан сонра Түркијәдәки Лаик режимин вә Һәрбичиләрин тәсири нәтиҹәсиндә Түркијәнин Иранла олан әлагәләри даралды, лакин мәрһум президент Тургут Өзәлин дөнәминдә хошмәрамлы әлагәләрин әсасы гојулду вә Әрдоған ҹәнабларынын Гүдрәт башына ҝәлишиндән сонра исә бу әлагәләр даһада мөһкәмләнди вә јахшылашды. Демәк олар ки. Түркијә илә Иран арасында “Гызыл Дөвранын” башланғыҹы олду.
Түркијә бүтүн Бејнәлхалг ишләрдә Иран слам Республикасы илә сых әлагәләр гура биләр. Амма үч мүһүм ҹоғрафи нөгтә вардыр ки, едә биләр Түркијә илә Иранын сәмими әлагәләрин писләшдирә.
Азәрбајҹан, Ираг вә Сури
