1823-ҹү илдә чар Русијасында Гафгаз (Загафгазија) шиәләрини ислам дүнјасындан әләлхүсус Нәҹәф вә Гум мүҹтеһидләриндән вә елми һөвзәләрдән ајры салыб өз чиркин нијјәтләринә, еләҹә дә мүсәлман күтләсини узун мүддәтли планлар әсасында динсизләшдирмәјә наил олмагдан өтрү бир сыра ишләр ҝөрдүләр. О ҹүмләдән Гафгаз шиәләрини чар русијасына табе етмәкдән өтрү Тифлис шәһәриндә “шејхүлислам” вәзифәси тәсис едилиб. Бундан 9 ил сонра - 1832-ҹи илдә Тифлис шәһәриндә Гафгаз сүнниләринин башчысы олан мүфти вәзифәси дә јарадылыб.
Шејхүлисламын рәһбәрлик етдији идарәнин нәздиндә шиә, мүфтинин рәһбәрлик етдији идарәнин нәздиндә исә сүнни руһани идарәләри 1872-ҹи ил 5 апрел тарихли чар фәрманы илә тәсис едилиб вә 1917-ҹи илин февралына гәдәр фәалијјәт ҝөстәрди. Бу мүддәт әрзиндә халг арасында даим гондарма “шејхулисламлары”, “мүфтүләри” күтлә арасында тәблиғ еәрәк инсанлары һәгиги дини өјрәнмәкдән јајындырараг онлары христиан чарынын тәјин етдији мүфти вә шејхулисламларына табе оламаға ҹәһтләр ҝөстәрирдиләр. Беләликлә Иранда Шејх Иса Ләнкәрани ләгәбини үзәринә ҝөтүрмүш чар русијасы кәшфијатчысы Крал Далгорски тәрәфиндән азәрбајҹанлылар арасында јаратдығы азғын БӘҺАИ сектасынын тәрвиҹи дә мәһз белә грумларын бир баша вә ја билаваситә көмәклији илә һәјата кечирди
Шејхүлисламы вә мүфтини чарын Гафгаз ҹанишини тәјин едирди. Руһани идарәләр дөвләт идарәсинин бир голу сајылырды, руһаниләр исә чар мәмурларына бәрабәр тутулурду. Чаризм Гафгаз шиә вә сүнни руһаниләринин идарә олунмасы һаггында хүсуси низамнамә дә елан етмишди. Һәмин низамнамәјә ҝөрә, идарәләрә шиәликдә шејхүлисламлар, газиләр вә ахундлар, сүнниликдә исә мүфтиләр, имам-хәтибләр, әфәндиләр, һабелә һәр ики ҹәрәјана дахил олан сырави моллалар, мүәззинләр, сејидләр, мүршидләр вә башгалары дахил иди.
1920-ҹи илә гәдәр Гафгазда, о ҹүмләдән Азәрбајҹанда мүсәлман руһаниләри ики дәрәҹәјә бөлүнүрдү: шејхүлислам, мүфти, шиә вә сүнни руһани идарәләринин, губернија руһани мәҹлисләринин үзвләри; мәсҹид моллалары. Руһаниләр дини идеолоҝија, еһкам вә әмәли һәјат мәсәләләрини һәлл етмәк вә онлара дини, иҹтимаи гијмәт вермәк сәлаһијјәти бахымындан үч зүмрәјә аид едилирди. Али зүмрәјә Гафгаз руһани идарәләринин башчылары - шејхүлислам вә мүфтиләр; орта зүмрәјә губернија руһани мәсҹидләринин үзвләри вә газиләр; ашағы зүмрәјә исә јерли мәсҹид моллалары (ахундлар, имам-хәтибләр, мүәззинләр, мүкәббирләр), әмәлеји-мовтлар (јас мәрасимини апаранлар) вә с. дахил иди.
1823-ҹү илдән бу ҝүнә кими 12 шејхүлислам вә 11 мүфти олуб:
Шејхүлислам Ахунд Мәһәммәдәли Һүсејнзадә - 1823-1846-ҹи илләр; Мүфти Таҹуддин Мустафин - 1832-1840
Шејхүлислам Фазил Ирәвани - 1847-1872; Мүфти Осман Әфәнди Вәлизадә - 1842-1847
Шејхүлислам Ахунд Әһмәд Һүсејнзадә - 1852-1884; Мүфти Мәһәммәд Әфәнди Мүфтизадә - 1847-1880
Шејхүлислам Ахунд Мирзә Һәсән Таһирзадә - 1885-1894; Мүфти Әбдүлһәмид Әфәндизадә - 1872-1880 (Шамахы мүфтиси)
Шејхүлислам Әбдүссәлам Ахундзадә - 1895-1907; Мүфти Һүсејн Гајыбзадә - 1883-1917
Шејхүлислам Һаҹы Мәһәммәд Һәсән Мөвләзадә Шәкави - 1907-1909; Мүти Һаҹы Ибраһим Әфәнди Әфәндизадә - 1944-1955
Шејхүлислам Ахунд Мәһәммәд Фәрәҹулла Пишнамаззадә - 1909-1918; Мүфти Әсәдулла Дибиров - 1956-1959
Шејхүлислам Ахунд Аға Әлизадә - 1918-1920; 1944-1954; Мүфти Шәриф Әфәнди Вәлизадә - 1960-1966
Шејхүлислам Ахунд Шејхмөһсүн Һәкимзадә - 1954-1966; Мүфти Әһмәд Әфәнди Бозҝәзијев - 1968-1969
Шејхүлислам Ахунд Әлиаға Сүлејманзадә - 1968-1976; Мүфти Һаҹы Исмајыл Әһмәдов - 1969-1986
Шејхүлислам Ахунд Миргәзәнфәр Ибраһимов - 1978-1980
Нәһајәт ССР-нин тәркиб һиссәси олан Азәрбајҹан Республикасында Әлијевләр сүлаләсинин баниси Һејдәр Әлијев 1980-ҹи илдә Аллаһшүкүр Пашазадәни Шејхүлислам постуна гәрар верди. 1989-ҹу илдә исә Салман Мусајев Мүфти постунда јер алды
“Шејхүлислам” әрәб сөзүдүр. Мәнасы ислам аләминдә гоҹалан нүфузлу алим, мүршид, исламын шејхи демәкдир. Шејхүлислам шәрәфли рүтбәдир. Бу ад әсасән фәгиһләрә (мүсәлман һүгугуну билән шәхсләрә), фигһин билиҹиләринә верилир.
“Фигһ” дә әрәб сөзүдүр, мәнасы “баша дүшмәк”, “билмәк” демәкдир. “Фүгәһа” исә мүсәлман һүгугуну биләнләрә - фигһин билиҹиләринә дејилир. Фигһ мәсәләләринин һәлли илә мәшғул олан, фигһдән дәрс дејән вә ја садәҹә бу саһәдә мүвафиг тәһсил алан вә фигһ бахымындан ҹәмијјәтин мүхтәлиф мәсәләләри барәсиндә мүһакимәләр јүрүдән адама фәгиһ дејилир. Фәгиһин дини тәлимә рәһбәрлик емәк һүгугу олдуғу үчүн бу саһәдә рәһбәр вәзифәни апаран шәхсә шејхүлислам рүтбәси верилир.
Әввәлләр шејхүлислам рүтбәси әсасән дөвләт башчыларынын мәсләһәти, зәманәти илә дин рәһбәрләринә вериләрди. Сон илләрдә исә шејхүлислам һәмин рүтбәјә дини гурултајларда сәсвермә јолу илә сечилир.
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
