Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән: «Ичәришәһәр» Дөвләт Тарих-Мемарлыг Горуғу Идарәсинин сектор мүдири Камил Ибраһимов билдириб: Бакыда, Хәзәр дәнизинин саһилиндә, мәнзәрәли јердә бир ада вар.
Онун сөзләринә ҝөрә, Бајыл јашајыш саһәсинин јахынлығындакы бу адада вахтилә инша олунмуш бир абидәни һәмин јерин адына мүвафиг олараг “Бајыл гәсри” адландырыблар. 1306-ҹы илдә Бакыда баш вермиш ҝүҹлү зәлзәлә заманы тикинти дағылыб вә бир нечә әср сујун алтында галыб.
«Ада, Хәзәр дәнизинин ҝери чәкилмәси нәтиҹәсиндә, јалныз ХВЫЫЫ әсрин әввәлләриндә сујун алтындан үзә чыхыб. Бајыл гәсринин сирри әсрләр боју Бакыја ҝәлән алим вә сәјјаһларын, тәдгигатчы вә археологларын диггәтини өзүнә ҹәлб едиб. Тәхминән једди әср бундан әввәлә аид едилән бу абидә Азәрбајҹанын гәдим мәдәнијјәтә малик өлкә олдуғуну бир даһа сүбут едир. ХЫХ әсрдә Азәрбајҹан тарихчиси Аббасгулу аға Бакыханов, рус алим, шәргшүнас вә сәјјаһлары И.Н.Березин, С.Г.Гмелин, Б.А.Дорн, В.В.Бартолд, А.К.Марков вә башгалары Бајыл гәсри һаггында еһтимал характерли мәлумат верибләр. Тәдгигатчы алимләр ону “Сәбајыл галасы”, “Бајыл гәсри”, “Бәндәргала”, “Јералты шәһәр”, “Карвансара”, “Ханәҝаһ”, “Монастр”, “Ҝөмрүкхана”, “Мүдафиә галасы” вә саир адландырыб. Гәсрин нә мәгсәдлә тикилдији, тарихи ролу вә фәлакәтә уғрамасынын сәбәби һаггында елми фикирләр, еһтималлар сөјләниб», - дејә К.Ибраһимов билдириб.
О, тәхминән ики јүз әлли ил бундан әввәл сујун алтындан ҝөрүнән тикинти һаггында дәгиг елми фикир сөјләмәјин гејри-мүмкүн олдуғуну дејиб: «Гәрибә гурулушлу бу бина кимләрә мәхсус иди? Кимләрин талеји онунла бағлы иди? Узунлуғу 40 метр, ени 180 метр олан бу тикинти араларындакы мәсафә 16 м-дән 28 м-ә гәдәр олан 15 јарымдаирә галалар васитәсилә дивара бирләшдирилиб. Дөрд күнҹдәки галанын бири – шималдакы монолит олуб, галанлары кичик камера илә бир-биринә бағланыб. Диварын галынлығы 1,2 м-дән 1,5 м-ә гәдәрдир. Дивар ајры-ајры даш таваларда дүзәлдилмиш фризли јазыларла (һүндүрлүјү 70 ҹм, ени 25-50 ҹм, галынлығы 12-15 ҹм) әһатә олунуб».
1939-ҹу илдән 1969-ҹу илә кими Азәрбајҹан Елмләр Академијасы Тарих Институтунун тәшкил етдији археоложи експедисија профессор Е.Пахомовун, археологлар И.Ҹәфәрзадә вә Ө.Исмизадәнин рәһбәрлији илә мүхтәлиф вахтларда 699 әдәд јазылы даш тавалар әлдә едиб. Бу дашлар һазырда Ичәри Шәһәрдә - Ширваншаһлар сарајынын һәјәтиндә сахланылыр. Дашларын үзәри әрәб вә фарс јазылары илә јанашы, зәнҹирвари орнамент, инсан, һејван, гуш вә әфсанәви һејван тәсвирләри илә фризләниб вә бәзәдилиб. Бу даш таваларын үзәриндәки тәсвирләрдән ҝөрүнүр ки, онлары һазырламыш сәнәткарлар јүксәк зөвгә вә инҹә мүшаһидәчилик габилијјәтинә малик олублар. Амма дәниздән чыхарылмыш дашларын 30%-ә гәдәри әсрләр боју ләпәнин тәсириндән зијан чәкиб. Онларын үзәриндәки јазы вә тәсвирләр позулуб. Дашларын үзәриндә узун мүддәт ахтарышлар апармыш гоҹаман археолог И.Ҹәфәрзадә уста Зејнәддин Әбурәшид оғлунун адыны, профессор Е.Пахомов 630-632-ҹи ил һиҹри тарихини, Мәһәммәд, Језид, Фәрибүрз, Ҝәршәсб кими Ширваншаһларын адларыны, Бакы, Шамахы шәһәр адларыны, султан, шаһ титулларыны охујублар. Ә.В.Саламзадәнин мүлаһизәсинә ҝөрә Бајыл гәсри Ширваншаһлара мәхсус олуб.
Тәдгиг едилмиш китабәләрә әсасән мүәјјәнләшиб ки, гәср Хәзәр дәнизинин саһилә јахын һиссәсиндә, Бајыл тәпәләриндән бириндә 1232-1233-ҹү илләрдә Ширваншаһ Ҝәршәсбин оғлу Фәрибүрзүн дөврүндә тикилиб. Фризли јазыларын ичәрисиндә “Бајыл гәсри”нин мемары Әбдүл-Мәҹид Мәсуд оғлунун ады бәрпа едилә билән јазы фрагменти тапылыб. Бу мемар ејни вахтда, јәни 1232-ҹи илдә Абшеронун ваһид мүдафиә системинә дахил олан, шәһәри вә Бајыл гәсрини шималдан мүдафиә едән Мәрдәкан дәјирми галасыны да тикиб. Бајыл гәсринин тикинтисиндә истифадә едилән дашларын гурулушу тәхминән сәккиз әср бундан әввәл Азәрбајҹанда мемарлыг сәнәтинин јүксәк сәвијјәдә олдуғуну тәсдиг едир. Үзәриндә ардыҹыл олараг Ширваншаһларын адлары јазылмыш дашларда һәр һөкмдарын адынын үзәриндә онларын рәмзләри олан симметрик инсан, һејван, гуш вә мифик тәсвирләр верилиб.
К.Ибраһимов һеаб едир ки, Бајыл Гәсри вә Бајыл дашлары Азәрбајҹанын гәдим тарихини, мәдәнијјәтини, инҹәсәнәтини өјрәнмәк бахымындан дәјәрли мәнбәдир: «Бу уникал абидә вә физләнмиш сәнәт әсәрләрини јашатмаг, тәблиғ етмәклә улу кечмишимиз һагда ҝөзәл хатирәләр әлдә едә биләрик. Јахын ҝәләҹәкдә бу абидә әтрафында апарылаҹаг археоложи газынтылар, һабелә библографик тәдгигатлар Сәбајел Галасынын, һабелә Сәба шәһәринин сирләринин ачылмасына, еләҹә дә Бакынын гәдим тарихинин ишыгландырылмасына имкан верәҹәк».
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
