Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән: Ермәнистаны мүһарибәнин (Ермәнистан-Азәрбајҹан мүнагишәси – “Р+”) башламасындан кечән дөврдә «ән дәһшәтли» миграсија далғасы ҝөзләјир. Буну ермәни КИВ һөкумәтин апардығы тәдгигатлара истинадән јазыр. «Ајкакан Жаманак» («Ермәни вахты») гәзети јазыр ки, һазыркы сијаси вәзијјәт дәјишмәсә, илин сонунадәк өлкәни даһа 300 мин инсан тәрк едәҹәк. Гәзетин мәнбәләринин дедијинә ҝөрә, бу 300 мин һәлә Ҝүрҹүстана миграсија едән Ермәнистан вәтәндашларына аид дејил – онларын әксәријјәти гоншу өлкәдә ишләјир, тез-тез вәтәнә ҝәлир вә ҝери дөнүр. Бу сәбәбдән, онлары Ермәнистанда јашајан вәтәндашлар сајмаг олар.
Ејни тәдгигатын нәтиҹәләринә ҝөрә, Ермәнистанда миграсијанын сәвијјәсинин јүксәлмәси әһалинин 80%-дә сабаһа инамын олмамасы вә мәјуслугла әлагәдардыр. «Бу просеси дајандырмаг үчүн инсанлар јенидән сабаһа инанмалыдыр. Бу проблеми исә јалныз һакимијјәтин дәјишмәси илә һәлл етмәк мүмкүндүр. Апарылмыш тәдгигатын нәтиҹәси ортатадыр: ја һакимијјәт дәјишиклији, ја да ермәниләрсиз Ермәнистан», - дејә мәгалә мүәллифләри јазыр.
Тәҹрүбә исә ҝөстәрир ки, Ермәнистанда јалныз һакимијјәтин дәјишдирилмәси илә сијаси, игтисади вә мүвафиг олараг демографик вәзијјәти дүзәлтмәк мүмкүн олмајаҹаг. Рәсми Јереван, демәк олар ки, бүтүн гоншуларына гаршы тәҹавүзкар сијасәтинин әсиринә чеврилиб. Мәһз бу сијасәт Ермәнистанын реҝионда реаллашдырылан мигјаслы лајиһәләрдән кәнарда галмасынын сәбәбидир. Нәтиҹәдә, Ермәнистанда әһалинин јашамаг үчүн сүрүндүјү вахтда онун гоншуларында һәјат сәвијјәси Авропанын ән инкишаф етмиш дөвләтләриндәкиндән һеч дә пис дејил.
Амма бу аҹынаҹаглы вәзијјәтдән чыхыш јолу вар. Бунун үчүн әсас ҝөрүлмәли олан иш Ермәнистан-Азәрбајҹан, Дағлыг Гарабағ мүнагишәсинин һәллидир. Буну Јереван да анлајыр. Амма Ермәнистанын һаким Гарабағ кланы халг гаршысында буну етираф етмәјә өзүндә ҝүҹ тапмырса, екс-президент Левон Тер-Петросјанын симасында мүхалифәт Гарабағ проблеминин һәллинин, илк нөвбәдә, Ермәнистан үчүн һәјати әһәмијјәтә малик олдуғуну ачыг шәкилдә дилә ҝәтирир.
Һәлә 1997-ҹи ил сентјабрын 26-да Ермәнистан президенти кими, Л.Тер-Петросјан кечирдији ҝениш мәтбуат конфрансында чохлары үчүн ҝөзләнилмәз бәјанат сәсләндирмишди: «Бу ҝүн бизим рәдд етдикләримизи ҝәләҹәкдә өзүмүз истәјәҹәјик. Амма о заман ону да ала билмәјәҹәјик… Реалист олмаг вә анламаг лазымдыр ки, бејнәлхалг иҹтимаијјәт Дағлыг Гарабағдакы вәзијјәтлә узун мүддәт барышмајаҹаг. Чүнки бу вәзијјәт реҝионал әмәкдашлыға, тәһлүкәсизлијә, Гәрбин нефт марагларына зиддир».
Ән башлыҹасы, Л.Тер-Петросјан һәлә о заман ачыг шәкилдә билдирирди ки, Ермәнистан сечим гаршысындадыр: ја Гарабағ проблеминин һәллиндә компромис, ја да узун илләр әрзиндә игтисади дурғунлуг, ашағы јашајыш сәвијјәси: «Ермәнистан нормал дөвләт олмајаҹаг. Гарабағ проблеми чөзүлмәдән, блокада арадан галхмадан биз јахшы јашаја билмәјәҹәјик. Ја бу, ја о. Ја бүтүн дүнјаја демәлијик: кәнара чәкилин, проблемимизи өзүмүз һәлл едәҹәјик, өз ҝүҹүмүзә әминик вә һеч бир ҝүзәштә ҝетмәјәҹәјик. Амма бу һалда һеч кәсин јашајыш сәвијјәсинин јахшылашдырылмасыны тәләб етмәјә һаггы чатмајаҹаг. Әксинә, јашајыш сәвијјәсинин даһа да ашағы дүшәҹәји фикри илә барышмаг лазым ҝәләҹәк. Ја да јахшы јашамаг, игтисадијјатымызы инкишаф етдирмәк истәјириксә, өзүмүздә ҹәсарәт тапмалы, ҹидди гаршылыглы ҝүзәштләрә ҝетмәлијик».
О вахтдан 14 ил кечир вә һәјат ҝөстәрир ки, Ермәнистан әһалиси өлкәнин һазыркы рәһбәрлији тәрәфиндән деврилмиш Л.Тер-Петросјанын сөзүнә гулаг асмалы иди. О, бир мүддәт әввәл ББҸ-нин Русија хидмәтинә вердији мүсаһибәсиндә дә бир даһа бу мәгама ишарә едиб.
Л.Тер-Петросјан билдириб ки, о заман Дағлыг Гарабағ мүнагишәсинин һәлли планынын ифласына «гарабағлылар (Ермәнистанын һазыркы рәһбәрлији) сәбәб олуб. Онлар мәсәләјә максималистҹәсинә јанашыблар, әлдә олунанлары аз һесаб едибләр, бир аз да сыхараг, даһа чохуна наил олмағын мүмкүнлүјүнү дүшүнүбләр».
Нәтиҹәдә Гарабағ кланы «бир аз да сыхмаг» гәрары илә нәјә наил олду? Бу ҝүн данышыглар масасы үзәриндәки Мадрид принсипләринин мәғзи елә 1997-ҹи илдә мүзакирә олунан мәрһәләли һәлл планындан ибарәтдир. Јәни бејнәлхалг васитәчиләрин тәклифләри, демәк олар ки, дәјишмәз галыб. Амма реҝиондакы гүввәләр балансында ҹидди дәјишиклик вар.
Әҝәр бу ил Ермәнистаны бир тикә чөрәк тапмаг үчүн 300 мин инсан тәрк едирсә, Азәрбајҹана һәр ил иш далынҹа 10 минләрлә әҹнәби ҝәлир. Јалныз өтән ил Азәрбајҹанда вәтәндашлығы олмајан, тәхминән, 10 мин әҹнәби әмәк фәалијјәти илә мәшғул олмаг үчүн фәрди иҹазә алыб. Бурада сөһбәт һәлә гејри-легал чалышанлардан ҝетмир. Рәсми мәлумата ҝөрә, һазырда Азәрбајҹанда 92 өлкәнин нүмајәндәләри ишләјир.
Дүшүндүрүҹү дејил?
Даһа бир нүмунә: ермәни сосиологларын арашдырмасы ҝөстәриб ки, әһалинин, тәхминән, 60%-и өлкәдәки игтисади вәзијјәтдән наразыдыр. Буну «Гафгазын тәдгигат ресурслары мәркәзинин» (ҸРРҸ) Ермәнистан филиалынын директору Еҝине Манасјан УСАЫД, ҸРР вә «Аврасија» фонду тәрәфиндән апарылмыш сорғунун нәтиҹәләрини ачыгалјан заман билдириб.
Тәдгигат Ермәнистанын бүтүн әјаләтләриндә 1549 нәфәр арасында тәсадүфи гајдада апарылыб. «2008-ҹи иллә мүгајисәдә игтисади дурумдан наразы оланлар 16% артыб», - дејә Манасјан билдириб.
Лајиһә рәһбәринин сөзләринә ҝөрә, рәји сорушуланларын 69%-и ән ҹидди проблем кими ишсизлији ҝөстәриб. Диҝәр пробелмләр сырасында инфлјасија, јохсуллуг, ҝәлирләрин ашағы олмасы, коррупсија вә емиграсија гејд едилиб.
«2010-ҹу илдә инфлјасија проблеми 2009-ҹу иллә мүгајисәдә, тәхминән, 2 дәфә даһа чох инсаны нараһат едир», - дејә “ҸРРҸ-Армениа”нын директору билдириб.
Бу вәзијјәтин тамамилә тәбии олдуғуну Ермәнистанла Азәрбајҹанын әсас макроигтисади ҝөстәриҹиләринин мүгајисә олундуғу диаграмларымыз да ајдын шәкилдә ҝөстәрир. Тәдгигатларымыз ҝөстәрир ки, 2000-ҹи илдә рәсми мәлумата ҝөрә, Азәрбајҹанда ҮДМ Ермәнистанынкындан 2,7 дәфә јүксәк идисә, 10 ил сонра бу фәрг 5,5 дәфәјә чатыб.
2005-ҹи илдә Азәрбајҹан вә Ермәнистанда адамбашына дүшән ҮДМ-нин һәҹминә ҝөрә вәзијјәт тәхминән ејни иди. 2010-ҹу илдә исә бу ҝөстәриҹидә Азәрбајҹан Ермәнистаны 2 дәфә үстәләјиб.
2005-ҹи илдә Азәрбајҹанын Дөвләт Бүдҹәсинин ҝәлирләри Ермәнистан бүдҹәсинин ҝәлирләрини 2,6 дәфә, 2010-ҹу илдә исә 7 дәфәјәдәк үстәләјиб. Мүвафиг олараг бүдҹә хәрҹләри арасындакы фәргә ҝөрә дә 2005-ҹи илдә Азәрбајҹан Ермәнистаны 2,5, өтән ил исә 6,4 дәфә үстәләјиб.
Гүввәләр балансыны стратежи валјута еһтијатлары арасындакы фәрг дә ачыг-ашкар ҝөстәрир. Бу ҝөстәриҹидә Азәрбајҹан Ермәнистаны 16 дәфә үстәләјир.
Азәрбајҹан вә Ермәнистанын ҮДМ-јә нисбәтдә хариҹи борҹунун һәҹминә дә нәзәр салмаг јеринә дүшәр. Азәрбајҹанда бу, ҮДМ-нин ҹәми 7,42%-ни тәшкил едирсә, Ермәнистанда 2010-ҹу илә хариҹи борҹ ҮДМ-нин 44%-ни тәшкил едир. Критик сајылан 50%-лик һәдд артыг елә дә узагда дејил…
Хатырладаг ки, 2009-ҹу илдә Ермәнистанын малијјә назири Тигран Давтјан әһалини инандырмаға чалышырды ки, 2025-ҹи илә өлкәнин хариҹи борҹунун критик һәддә чатмасы ҝөзләнилмир. Онун сөзләринә ҝөрә, јахын 10-11 илдә өлкәнин хариҹи борҹу ҮДМ-нин максимум 37-38%-дәк јүксәлә биләр. Јери ҝәлмишкән, 2008-ҹи илдә бу нисбәт 13-14% иди.
Лакин кечән дөврдә назирин прогнозларынын јанлыш олдуғунун үзә чыхмасы, мифин дағылмасы үчүн ҹәми 2 ил кифајәт едиб.
Бу ҝүн Ермәнистанда хариҹи борҹун һәҹми кифајәт гәдәр бөјүкдүр. Өлкәнин бөјүк һәҹмли бејнәлхалг кредитләр алмасы үчүн еһтијатлары да галмајыб.
Бе
