Ајәтуллаһ Һүсејни Гәзвининин телевизијада Абдуллаһ ибн Сәба барәдә мүсаһибсәи:
Суал: Вәһһабиликлә әһли-сүннәнин нә фәрги вар?
Ҹаваб: Онларын фәрги јердән ҝөјә гәдәрдир. Бу һагда вахтилә Мәккәнин мүфтиси олмуш Зејни Деһланын (вәфат -1304) "әд-Дүрәр әс-сүннијјә" (ҹ. 1, с. 64) әсәрини охуја биләрсиниз.
Мәһәммәд ибн Әбдүлвәһһаб Вәһһаби мәзһәбини тәсис едәркән билдирди:
"Бүтүн мүсәлманлар (Шафеи, Малики, Һәнәфи, Һәнбәли, Шиә, Зејди вә с.) һамысы кафирдирләр. Кечмиш алимләр дә кафир олмушлар. Мүсәлман олмаг истәјән беш шејә шәһадәт вермәлидир:
1. Аллаһын јеҝанәлијинә;
2. Мәһәммәдин (с) пејғәмбәрлијинә;
3. Өнҹә мүшрик олуб Вәһһабилијә дахил олмагла мүсәлман олдуғуна;
4. Вәһһаби олмадан өлүб ҝетмиш валидејнләринин мүшрик олдуғуна;
5. Вәһһаби олмадан өлүб ҝетмиш алимләрин мүшрик олараг өлдүкләри вә онлар үчүн әфв диләмәк һүгугунун олмадығына".
Әһли-сүннә бөјүкләриндән ҝенерал Әјјуб Сәдри дејир:
"Вәһһабиләр Мәккәни фәтһ едәркән минләрлә әһли-сүннә алимини кафирликдә, мүшрикликлдә, Вәһһаби маарифинин јајылмасына мане олмагда иттиһам едәрәк гылынҹдан кечиртдиләр".
Бүтүн әһли-сүннә алимләри тәвәссүлүн, шәфаәтин, гәбирләри зијарәт етмәјин шәриәтә ҝөрә иҹазәли олдуғунун тәрәфдарыдырлар. Вәһһабиләр бу кими мәсәләләрдә әһли-сүннә илә там фәргләнирләр.
Суал: Мән намазымы мөһүрсүз гылырам. Бу, шәриәт бахымындан дөғрудур, јохса јанлыш? Чүнки гоһумларымыз ирад тутурлар.
Ҹаваб: Мөһүр гојмаг ваҹид дејил. Ваҹиб олан сәҹдә заманы алыны торпаға гојмагдыр. Әҝәр торпаг, даш, һәсир, тахта, ағач вә кағыз үзәринә дә намаз гылынарса, ејби јохдур. Пејғәмбәрдән (с) вә имамлардан (ә) нәгл олунан рәвајәтләрә ҝөрә халча вә мејвә үзәринә сәҹдә етмәк олмаз. Бизим буна дәлилимиз будур ки, Пејғәмбәр (с) бујурмушдур:
"Аллаһ јери мәним үчүн сәҹдәҝаһ вә пак јаратмышдыр" ("Сәһиһи-Бухари", ҹ. 1, сәһ. 86; ҹ. 1, сәһ. 113). Һәм сәҹдә, һәм дә тәјәммүм јерә олмалыдыр.
Халча үзәринә сәҹдәнин иҹазәли олдуғуну дејәнләр, тәјәммүмүн дә ҝејимин, халынын вә ја папағын үзәринә иҹазәли олдуғуну дејә биләрләрми? Әҝәр хали үзәринә тәјәммүм етмәк олмазса, сәҹдә дә олмаз. Рәвајәтләрдә дејилир ки, Пејғәмбәр (с) даш үзәринә сәҹдә едәрди. Һаким Нишапури бу һәдисин дүзҝүн олдуғуну билдирмишдир ("Мүстәдрәк әс-сәһиһејн", ҹ. 1, сәһ. 473). Зәһәби дә рәвајәтин сәһиһ олдуғуну билдирир. "Сәһиһи-Мүслим"дә дејилир: Пејғәмбәр (с) һәсир үзәриндә намаз гылыр вә она да сәҹдә едәрди" ("Сәһиһи-Мүслим", ҹ. 2, сәһ. 62). "Сәһиһи-Бухари"дә дејилир: "Пејғәмбәр (с) һәсир ҹанамаза сәҹдә едәрди" ("Сәһиһ-Бухари", ҹ. 1, сәһ. 100). Бүтүн бу һәдисләр һамысы әһли-сүннә гајнагларында мөвҹүддур.
Бундан башга Пејғәмбәр (с) әммамәләринин бир уҹуна сәҹдә едән бәзи сәһабәләри, мәсәлән, Әфләһи бу ишдән чәкиндирмишдир. Һәзрәт (с) она бујурду: "Еј Әфләһ, торпаг үзәринә сәҹдә ет". ("Нијл әл-әвтар, ҹ. 2, сәһ. 131; "Сүнәни-Тирмизи, ҹ. 1, сәһ. 236; "Фәтһ әл-бари", ҹ. 3, сәһ. 68; "Әсәд әл-ғабә", ҹ. 1, сәһ. 207; "әл-Исабә", ҹ. 1, сәһ. 252).
Пејғәмбәрин (с) әмиси нәвәси Әли ибн Абдуллаһ ибн Аббас Мәккәјә мәктуб јазыр. Мәктуда дејилир: "Мәним үчүн Мәрвә дағындан бир парча даш ҝөндәрин ки, онун үзәринә сәҹдә едим". ("әл-Мүсәннәф, ҹ. 1, сәһ 308; Тарихи-Дәмәшг", ҹ. 43, сәһ. 50; "Әхбари-Мәккә, ҹ. 2, сәһ. 151).
Бөјүк әһли-сүннә алимләриндән Мәсруг Мәдинәдән ҝедәркән Мәдинә торпағындан мөһүрә охшар бир шеј дүзәлдиб өзү илә ҝөтүрмүшдү вә ҝәмидә онун үзәринә сәҹдә едирди" ("әт-Тәбәгат әл-күбра", ҹ. 6, сәһ. 79; "әл-Мүсәннәф", ҹ. 2, сәһ. 583). Мөһүр үзәринә сәҹдә етмәк ваҹиб дејил, јерә (торпаға) сәҹдә етмәк ваҹибдир. Халы, ҝејинмәли, јијилмәли шејләр үзәринә сәҹдә батилдир.
Вәс-сәллам ...
Аллаһын ады илә
Апарыҹы:
Ҝириш сөзү үчүн сөзү устад Гәзвинијә веририк.
Устад Гәзвини:
Сон бир нечә һәфтәдә вәһһабиләрә бағлы бир телеспутникдә Шиәлик әлејһинә ҝениш тәблиғатлар апармышлар. Онлар бу тәшәббүсләри илә Әһли-бејт (ә) мәдәнијјәтинә зәрбә вура биләҹәкләрини, онун үзәринә көлҝә дүшүрә биләҹәкләрини дүшүнүрләр. Вәһһабиләрә бағлы олан вә Шиәлик әлејһинә фитнәкарлыгла мәшғул олан әл-Мүстәгиллә каналы сон ики ајда Шиәлик әлејһинә тәхрибатларыны ән сон һәддә јүксәлтмишдир. Онлар шәхсән мәним өзүмү дәфәләрлә елми мүбаһисәләрә дәвәт етмишләр. Мән исә мүсәлманлар арасына ихтилаф вә фитнә салан бир телевизија каналында һәр һансы бир диспутда иштирак етмәјәҹәјими билдирмишәм. Биз бу нөв елми мүбаһисәләри вәһһабијјәтин бөјүк шәхсијјәтләри илә, мисал үчүн, баш мүфти илә, университет мүәллимләри илә апармаға һазырыг. Лакин әһли-сүннәнин өзүнүн дәли адландырдығы, сөјүшдән башга бир шеј билмәјән бир фәрдлә елми мүбаһисәјә ҝирмәк фикримизҹә Ислама һөрмәтсизликдир. Бәзи әһли-сүннә мәнсублары "Салам" телеканалында сәһабәләрә гаршы кичик бир ејһам ҝөрдүкдә ҹүмә намазларында һај-күј салыр, Салам каналына гаршы тәхрибат апарыр вә тәфригә салмагда иттиһам едирләр. Амма билмирәм нә үчүн сон ики ајда онлара бағлы олан бәзи каналларда Имамлара (ә), Әһли-бејтә (ә), Имам Замана (ә) гаршы ән кобуд ифадәләр ишләдилир, ән пис сөјүшләр јағдырылыр, мәрҹәи-тәглидләрә ләнәтләр дејилир, онлар исә сакит отурурлар? Нә үчүн һеч бир мүнасибәт билдирмирләр? Биз, вәһдәт шүары илә чыхыш едән әһли-сүннә мәнсубларындан бунларын гаршысында сакит галмамағы ҝөзләјирик. Һеч бир тәфригә салмырыг. Онлар да мүнасибәт билдирсинләр.
Илк верлишимиздә вәһһабиләрин Шиәлик әлејһинә ән чох истифадә етдикләри Абдуллаһ ибн Сәба әфсанәси һаггында тамашачыларымызла сөһбәт етдик вә билдирдик ки, Абдуллаһ ибн Сәба гондарма әсатирдир. Бунунла бөјүк сәһабәләр арасындакы чәкишмәләрин үстүнү өртмәјә чалышырлар.
Апарыҹы: Бәзи шиә алимләри үмумијјәтлә Абдуллаһ ибн Сәба адлы адам олмадығы гәнаәтиндә олмушлар. Бу һагда ачыглама верәрдиниз.
Устад Гәзвини: Шиә алимләринин, ҝөркәмли шәхсијјәтләринин бөјүк әксәријјәти ону инкар етмишләр. Онларын гәнаәтинҹә, бу, Бәни-Үмәјјә вә мәмурлары тәрәфиндән гурашдырылан бир әфсанәдир. Мәрһум Кашиф әл-Гита јазыр:
"Абдуллаһ ибн Сәба илә бағлы һәдисләр хурафатдыр. Буну нағылчылар, ҝеҹә мәҹлисләрини шәнләндирән Тәлхәкләр гондармышлар" ( "Әсл әш-Шиә вә үсулиһа", сәһ. 181).
Әлламә Әсҝәри бу һагда ҝениш китаб јазмышдыр. Орада Абдуллаһ ибн Сәба һекајәтинин гондарма олдуғуну ҝөстәрән дәлилләри ачыгламышдыр.
Мәрһум Ајәтуллаһ Хоји, "Мөҹәм әр-риҹал әл-һәдис" китабында јазыр:
"Бу Әсатир Сејф ибн Өмәр адлы јаланчы, һәдис гондаран бир шәхс тәрәфиндән гурашдырылан әфсанәдир" ("Мөҹәм әр-риҹал әл-һәдис", ҹ. 11, сәһ. 207).
Әлламә Тәбатәбаи "әл-Мизан"да јазыр:
"Абдуллаһ ибн Сәба һадисәси тарихи хурафатлардан, гондарма әфсанәләриндәндир" ("Тәфсир әл-Мизан", ҹ. 9, сәһ, 260).
Ливанын ҝөркәмли шәхсијјәтләриндән, мәним дә бир мүддәт тәләбәси олдуғум Әлламә Мәһәммәд Ҹавад Мүғнијә "Абдуллаһ ибн Сәба вә Әсатир ухра” китабында (ҹ. 1, сәһ, 12) бу һагда әтрафлы сөһбәт ачмышдыр. Доктор Әли әл-Верди "Вүүаз әс-сәлатин" китабында (сәһ, 90-112) бу һекајәтин Бәни-Үмәјјә дөврүнүн гурашдырмаларындан олдуғуну билдирир.
Шиә алимләриндән Абдуллаһ Фәјјаз "Тарих әл-Имамијјә" китабында (сәһ, 95) бу һагда сөһбәт ачыр вә јазыр: "Бу һадисә һәгигәтдән чох тәхәјјүлә јахындыр".
Мән Абдуллаһ ибн Сәбаны данан бу шиә алимләринин адыны чәкмәклә кифајәтләнирәм.
Апарыҹы:
Әһли-сүннә алимләриндән дә Абдуллаһ ибн Сәбаны дананлар вармы?
Устад Гәзвини:
Әһли-сүннә алимләри арасында да бу һекајәти данан бир чох адамлар вар.
Әһли-сүннәин ҝөркәмли шәхсијјәтләриндән Доктор Таһа Һүсејн ачыгҹа билдирир ки, Абдуллаһ ибн Сәба әфсанәсини Шиә дүшмәнләри гурашдырмышлар. Мәгсәд Шиә мәдәнијјәтинә көлҝә салмагдыр.
"Шиәлик дүшмәнләри јәһуди әсилли Абдуллаһ ибн Сәбаны гондардылар ки, Шиәлик әлејһинә мүбаризә опара билсинләр" ("әл-Фитнә әл-күбра", ҹ. 2, сәһ. 98).
Ислам мүтәфәккири, Ислам фәлсәфәси мүәллими Доктор Әли Нәшшар "Нәшә әл-фикр әл-фәлсәфи фи әл-Ислам" ( ҹ. 2, сәһ, 39) китабында јазыр:
"Абдуллаһ ибн Сәба һадисәси тарихи сахтакарлыглардандыр. Тарихдә Абдуллаһ ибн Сәба кими гејд олунан, Османын гәтлиндә, Ҹәмәл дөјүшүндә иштирак едән шәхс һәмин Әммар ибн Јасирдир".
Мисирин бөјүк фикир адамларындан, Гаһирә университетинин мүәллимләриндән Доктор Һамид Давуд Әлламә Әсҝәринин китабына јаздығы ҝириш сөзүндә бу һекајәтин сахта олдуғуну етираф едир.
Мисирли һәким, алим вә философ Доктор Мәһәммәд Камил Һүсејн "Әдәбу Мисир әл-Фатимијјә" (сәһ, 7) китабында Абдуллаһ ибн Сәбанын тәхәјјүлүн нәтиҹәси олдуғуну билдирир. Ријазын Падшаһ Сәуд адына университетинин тарих мүәллими Доктор Әбд әл-Әзиз јазыр: Абдуллаһ ибн Сәба һаггында сон сөз будур ки, о, хәјалдыр вә белә бир шәхс һәгигәтән дә олмамышдыр. Она аид едиләнләр һамысы гондармадыр ("Дирасә ли әр-рәвајә әт-тарихијјә ән дәвриһи фи әл-фитнә", сәһ. 73).
Ибн Гәзвинин тәгдир едән Доктор Сүһејл Зәккар һәмин китабда Абдуллаһ ибн Сәбанын гурашдырма олмасы һаггында сөһбәт ачыр.
Бунлар Абдуллаһ ибн Сәбанын гондарма, сахта шәхсијјәт олдуғуну етираф едән ҝөркәмли әһли-сүннә шәхсијјәтләрдир.
Әлбәттә, демәлијәм ки, мән бу мөвзуда 500 саат мүталиә етдикдән сонра бу гәнаәтә ҝәлмишәм:
Абдуллаһ ибн Сәба адлы бир шәхсин мөвҹүдлуғу инкар олунмаз фактдыр. О, Әли (ә) һаггында мүбалиғә етмишдир. Шиә һәдисләриндә о, мүбалиғәчи, ифратчы кими ҝөстәрилмишдир. О, Әли (ә) тәрәфиндән рәдд едилмишдир. Имамлардан (ә) ону ләнәтләјән чохсајлы һәдисләр мөвҹүддур. Лакин Тәбәри, Ибн Тејмијә вә диҝәр бөјүк вәһһабиләрин Шиә мәзһәбинин јаранмасыны онун ады илә бағламалары әсассыздыр. Османын гәтли вә Ҹәмәл дөјүшү кими мүһүм һадисәләри онунла бағламалары тарихи јаланлардан биридир. Бунун сүбуту үчүн нә мөтәбәр әһли-сүннә, нә дә Шиә гајнагларында һәтта зәиф белә олса һәдис јохдур.
Апарыҹы: Илк дәфә Абдуллаһ ибн Сәба мифини ким нәгл етмишдир?
Устад Гәзвини: Бир чох ҝәнҹләр, дини тәһсил алан тәләбәләр дә биздән сорушурлар ки, Абдуллаһ ибн Сәба һекајәти тарихә һардан дахил олуб? Абдуллаһ ибн Сәба адлы шәхсин һәгигәтән олуб-олмамасы бир мәсәләдир, она иснад едилән һәдисләрин һәгигәтә ујғун олуб-олмамасы исә башга мәсәләдир. Бизә суал үнванлајан вәһһаби вә әһли-сүннә мәнсублары бизим мөвгејимизә јахшы диггәт јетирсинләр, сонра суалларыны ҝөндәрсинләр. Бәли, "Риҹали-Кәшши" вә "Хисали-Шејх Сәдуг"да рәвајәт нәгл олунмушдур. Амма бу рәвајәт Шиә мәзһәбинин Абдуллаһ ибн Сәба тәрәфиндән јарадылдығына, Османын гәтли вә диҝәр ҹинајәтләрин дә она аид олундуғунун ҝөстәриҹисидирми?
Мән бу суалын ҹавабыны ачыгҹа сөјләјирәм вә әһли-сүннә, вәһһаби гардашларымдан, һөрмәтли тамашачылардан хаһиш едирәм ки, сөјләдикләримин әлејһинә ән кичик дәлилләри варса, ҝөстәрсинләр.
Абдуллаһ ибн Сәба һекајәтини илк олараг, Тәбәри ортаја атмышдыр. О, буну Сејф ибн Өмәр (вәфат- 170 һ. г.) адлы бир нәфәрдән нәгл едир ("Тарихи-Тәбәри", ҹ. 3, сәһ, 378).
Тәбәридән сонракылар һамысы ондан игтибас етмишләр. "Әл-Камил фи әт-тарих" әсәринин мүәллифи Ибн Әсир ((вәфат- 630 һ. г.) бу мәлуматы Тәбәридән игтибас едир вә өнҹә јазыр:
"Мән бу китабы имам вә өндәр Тәбәринин сөзләри илә башлајырам. Чүнки онун китабы бүтүн әһли-сүннәјә ҝөрә етибарлыдыр" ("әл-Камил фи әт-тарих", ҹ. 1, сәһ. 3).
Ибн Кәсир Дәмәшги (вәфат-774, һ. г.) "әл-Бидајә вән-Ниһајә" әсәриндә һәмин мәлуматы Тәбәридән нәгл едир вә сонра јазыр:
"Бу, Әбу Ҹәфәр Тәбәринин китабындан ихтисарла верилмишдир" ("Тарихи-Ибн Хәлдун", ҹ. 2, сәһ. 166).
Мүасирләрдән Мәһәммәд Рәшид Рза "әс-Сүннә вәш-Шиә" китабында Тәбәријә иснад едир ("әс-Сүннә вәш-Шиә" сәһ. 4, 6, 45, 49, 103).
Әһмәд Әмин Мисри "Фәҹр әл-Ислам" китабында сөзләрини Тәбәријә иснад едир.
Енсиклопедија мүәллифи Фәрид Вәҹди (вәфат-1370, һ. г.) сөзләрини Тәбәријә истинад едир.
Һәсән Ибраһим Һәсән "Тарих әл-Ислам әс-сијаси" китабында (сәһ. 347) Тәбәридән игтибас едир.
Абдуллаһ ибн Сәбанын Шиәлијин баниси олдуғуну, Османын гәтлиндә, Ҹәмәл дөјүшүндә әли олдуғуну сөјләјәнләр һамысы бу фикри Тәбәридән игтибас етмишләр. Тәбәри исә Сејф ибн Өмәрдән нәгл етмишдир. Әҝәр дејиләнләр доғру дејилсә, әлавә бир мәлумат варса, бизә јазын. Нөвбәти верилишләрдә мүтләг фикирләринизи бурадан сәсләндирәҹәк, тамашачыларын диггәтинә чатдыраҹағыг.
Апарыҹы: Абдуллаһ ибн Сәба әфсанәсинин башлыҹа ирады нәдир?
Устад Гәзвини: Мәним фикримҹә бу әфсанәнин үч мүһүм ирады вар. Мән бу әфсанәнин доғрулуғуна инанан, Абдуллаһ ибн Сәбанын Шиәлијин баниси олдуғуна, Османын гәтлиндә, Ҹәмәл дөјүшүндә әли олдуғуна инананлардан ирадларыма диггәтлә гулаг асмаларыны хаһиш едирәм.
Биринҹи ирад:
Бу һекајә бүтнүлүклә Тәбәријә ҝедиб чатыр. Тәбәри дә Сејф ибн Өмәр адлы бир шәхсдән нәгл едир. Сејф ибн Өмәр әһли-сүннәјә ҝөрә етибарсыз, һәдис сахталашдыран, динсизликдә иттиһам олунан биридир. Јәһја ибн Муин јазыр: "Сејф ибн Өмәр зәиф рәвајәтчидир" ("Тарихи ибн-Муин", ҹ. 1, сәһ. 336).
Нәсаи "Китаб әз-Зүәфа"да јазыр: "Зәиф рәвајәтчидир" ("Китаб әз-зүәфа вәл-мәтрукин", сәһ. 187).
Үгејли, Рази вә Ибн Һиббан билдирирләр:
"(Сејф ибн Өмәр) динсизликдә иттиһам олунур. О, һәдис гурашдырырды" ("Китаб әл-мәҹруһин", ҹ. 1, сәһ. 345; "Тарих әл-Ислам", ҹ. 11, сәһ. 162).
Әбу Нүәјм Исфаһани јазыр:
"Динсизликдә иттиһам олунур. Нәгл етдији рәвајәтләр ҹидди гәбул едилмир" ("Китаб әз-зүәфа", сәһ. 91).
Мәззи "Тәһзиб әл-камал" әсәриндән һәмин ифадәләри ҝөркәмли алимләрдән игтибас едир ("Тәһзиб әл-кәмал", ҹ. 12, сәһ. 326).
Зәһәби дә "Мизан әл-етидал"да һәмин ифадәләри нәгл едир ("Мизан әл-етирал", ҹ. 2, сәһ. 255).
Ибн Һәҹәр Әсгәлани "Тәһзиб әт-тәһзиб" дә һәмин ифадәләри нәгл едәрәк јазыр:
"Сејф ибн Өмәр динсизликдә иттиһам олунур. Онун нәгл етдији рәвајәтләр етибар дәрәҹәсиндән дүшмүшдүр" ("Тәһзиб әт-тәһзиб",ҹ. 4, сәһ. 260).
Икинҹи ирад:
Онлар гаш дүзәлтмәк истәдикләри һалда ҝөз чыхарырлар. Абдуллаһ ибн Сәба әфсанәсини дүзәлдәнләр әслиндә сәһабәләрин дини идеаллығыны, әдаләтини шүбһә алтына алмышлар (әһли-сүннә әсасларына ҝөрә сәһабәләр дини идеаллардылар). Мисал үчүн, Тәбәри Сејф ибн Өмәрдән нәгл едир ки, о (Абдуллаһ ибн Сәба) Шама, Мисирә вә диҝәр бөлҝәләрә ҝедиб Осман әлејһинә шајәләр јајды, Әлинин (ә) вәси олмасы фикрини ортаја атды. Әбузәр, Әммар вә диҝәр сәһабәләр дә онун тәсири алтына дүшдүләр.
Биз әһли-сүннәдән соршуруг: Бир өмүр Пејғәмбәрин (с) минбәри алтында әјләшән, Онун (с) јанында бөјүјән бу сәһабәләр Абдуллаһ ибн Сәбанын тәсири алтынамы дүшдүләр? ("Тарихи-Тәбәри", ҹ. 23, сәһ, 379) Әммар ибн Јасирми тәсир алтына дүшдү? Һансы ки, Пејғәмбәр (с) онун һаггында бујурур: "Әммарын бүтүн вүҹуду Аллаһа иманла долудур" ("Сүнән ибн Маҹә", ҹ. 1, сәһ. 52; "Сүнәни-Нисаи", ҹ. 8, сәһ. 111; "Фәзаил әс-сәһабә", сәһ. 50; "әл-Мүстәдрәк әс-сәһиһејн", ҹ. 3, сәһ. 392; "Мәҹмә әз-зәваид", ҹ. 9, сәһ. 392; "Мәҹмә әз-зәваид", ҹ. 9, сәһ. 295).
"Мави сәма алтында Әбузәрдән дүз данышан јохдур" ("Мүснәди-Әһмәд" ҹ. 2, сәһ. 163; "Сүнәни-Тирмизи", ҹ. 5, сәһ. 334, "әл-Мүстәдрәк әла әс-сәһиһејн", ҹ. 3, сәһ. 342).
Мараглы бурасыдыр ки, Әһмәд ибн Әмин Мисри "Фәҹр әл-Ислам" китабында јазыр:
"Әбузәр, сосиалист вә каллективчилик фикирләрини бу јәһудидән әхз етди. Јәһуди дә бу тәфәккүрү Ираг вә Јәмәнин мәздәкиләриндән өјрәнмишди".
Мән әһли-сүннә мәнсубларындан соршурам:
Әҝәр шиә алимләриндән бири сәһабәләрдән биринә белә кобуд бир ҹәсарәт ҝөстәрсә, сизин мүнасибәтиниз неҹә олар? Сизҹә, бу, Әбузәр вә Әммара гаршы тәһгир дејилми?
Әҝәр Сејф ибн Өмәрин рәвајәтини гәбул едәрәк Абдуллаһ ибн Сәбаны шиә мәзһәбинин тәсисчиси һесаб едирләрсә, һәмин Сејф ибн Өмәр сәһабәнин әдаләтинә көлҝә салыр. Әҝәр Әбузәр вә Әммар Абдуллаһ ибн Сәбанын сосиалист, анти-ислам тәфәккүрүнүн тәсири алтына дүшүрсә, башга сәһабәләрдән нә ҝөзләмәк олар? Бу сәһабәләр мүсәлманларын елми, дини идеалы, ҝүвәнҹ јери ола биләрми?
Тәбәри Сејф ибн Өмәрин дилиндән дејир: Османын гәтли Әбузәр, Әммар, Әбдүррәһман ибн Үдејс, Кәнанә ибн Бәшәр вә Әмр ибн Һүмг Хәзаијә иснад едилир ("Тарихи-Тәбәри", ҹ. 2, сәһ. 376; "әт-Тәбәгат әл-күбра", ҹ. 3, сәһ. 71; Әсәд әл-ғабә", ҹ. 3, сәһ. 309).
Мән бу рәвајәти нәгл едән әһли-сүннә вә вәһһабиләрдән сорушурам:
Әмр ибн Һүмг Хәзаи бөјүк сәһабәләрдәндир ја јох? Өмәр ибн Һүмг Хәзаи Һәҹҹәтүл-видада исламы гәбул едән бөјүк сәһабәләрдәндир ("Әсәд әл-ғабә", ҹ. 4, сәһ. 100; "Истиаб", ҹ. 3, сәһ. 1173).
Әбдүррәһман ибн Үдејс кимдир? Әһли-сүннә "Шәҹәрә" ајәсинә истинад едәрәк бүтүн сәһабәләрин әдаләтли олдуғуна инанырлар. Ибн Үдејс дә "Бејәти-ризван" да оланлардандыр. Һәмин рәвајәтдә дә онун билаваситә Османын гәтлиндә әли олдуғу билдирилир. Сиз буна нә ҹаваб верирсиниз?
Кәнанә Пејғәмбәрин (с) сәһабәләриндән олмушдур ("әл-Исабә", ҹ. 5, сәһ. 486).
Бу әфсанәни дә Шиәлик әлејһинә әфсанәләр гурашдыран Тәбәри гурашдырмышдыр.
Ибн Тејмијјә бир тәрәфдән Шиәлијин көкүнүн Абдуллаһ ибн Сәбаја гајытдығыны билдирир. Диҝәр тәрәфдән исә дејир: "Османы өлдүрәнләр јер үзүндә фәсад едәнләр, гәбилә гулдурлары олмушлар".
Бу, сәһабәләрә гаршы тәһгир дејилми? Әбдүррәһман ибн Үдејсә, Әмр ибн Һүмг Хәзаијә вә Кәнанијә гаршы һөрмәтсизлик дејилми?!
Әзиз әһли-сүннә вә вәһһаби гардашларымыз! Әҝәр Тәбәри вә Сејф ибн Өмәрин Абдуллаһ ибн Сәба һаггындакы сөзләрини гәбул етсәк, Тәбәринин диҝәр нәглләринә неҹә һагг газандыраҹағыг? Тәбәри јазыр: Мәдинәдә олан бүтүн сәһабәләр Османын гәтлиндә шәрик идиләр. Онлар Мәдинә хариҹиндә олан диҝәр сәһабәләрә мәктуб јазыб дедиләр: "Мәдинәјә ҝәлин. Мүсәлманларын хәлифәси Исламы мәһв едир. Әҝәр Ҹиһад ахтарырсынызса, Мәдинәјә ҝәлин вә хәлифә илә ҹиһад един".
Тәбәри нәгл едир ки, Осман Мүавијәјә мәктуб јазыб деди: "Бүтүн Мәдинә әһли кафир олду. Онлар мәним итаәтимдән хариҹ олуб, бејәти сындырдылар" ("Тарихи-Тәбәри", ҹ. 3, сәһ. 402).
Неҹә олур ки, онун Абдуллаһ ибн Сәба һаггындакы сөзләрини гәбул едирсиниз, мәдинәлиләрин кафир одуғуну Османа иснад етмәсини исә јох? Бу икили стандарт дејилми?
Үчүнҹү ирад:
Онлар дејирләр ки, Абдуллаһ ибн Сәба Осман дөнәминдә Мисирә, Шама вә диҝәр шәһәрләрә ҝедәр, Әлинин (ә) вәсилик мәсәләсини вә Осман әлејһинә гијамы мүзакирәјә чыхарарды. Бу сонда Османын гәтли илә нәтиҹәләнди.
Биз, әһли-сүннәдән белә бир суал сорушуруг.
Осман һакимијјәти дөнәминдә бөјүк шәхсијјәтләрә гаршы сәрт аддымлар атмышдыр. О, Әбузәри сүрҝүн етди. Белә ки, Рәбәзә сәһрасында аҹлыгдан, сусузлугдан дүнјаәсини дәјишди. Абдуллаһ ибн Мәсудун әл-әјағыны, габырғаларыны сындыртды. Әммар ибн Јасирә гаршы сәрт давранды вә ону дөјдүрдү. Белә бир шәхс Абдуллаһ ибн Сәбанын фитнәләри гаршысында сакитми галды? Бу онун зәифлијини ҝөстәрмирми?
Неҹә олур ки, Әбузәр Шамда мәркәзи һөкумәт әлејһинә етиразларла чыхыш етдикдә Османын ҹасуслары буну она чатдырыр вә Әбузәри Шамдан Мәдинәјә ҝәтирирләр. Абдуллаһ ибн Сәбанын тәхрибатларына гаршы исә сакти галыр, хәбәр чатдырмырлар, сонда да Османын гәтли илә нәтиҹәләнир? Бу мәсәләләр һаггында чох данышылмалыдыр.
Тамашачы суаллары.
Суал:
Бир китабда охумушдум ки, Пејғәмбәр (с) Һүдејбијјә сүлһ сазишини гәбул етдикдән сонра ЫЫ Хәлифә Һәзрәтә (с) етираз етди вә Ы Хәлифәјә деди: Мән Пејғәмбәрин (с) рисаләтинә шәкк едирәм.
Бу әһли-сүннә гајнагларында да мөвҹуддурму?
Ҹаваб:
Әҝәр "Сәһиһи-Бухари" варыныздырса, (ҹ. 4, сәһ. 70) 3182-ҹи һәдисә мүраҹиәт един. "Сәһиһ-Мүслим"дә дә (ҹ. 5, сәһ. 175, һәдис: 4525) бу һадисәләр әтрафлы әкс етдирилмишдир. Орада билдирилир ки, Икинҹи Хәлифә Пејғәмбәрә (с) етираз едәрәк деди: "Биз һагг, онлар батил дејилләрми?" Пејғәмбәр (с) бујурду: "Бәли!",
-Бәс нә үчүн биз зилләти гәбул етдик?
-Мән Аллаһын пејғәмбәријәм. Танрым мәни тәк гојмајыб јардым едәҹәк.
Пејғәмбәрин (с) ҹавабы Өмәри гане етмәди. О, Әбу Бәкрин јанына ҝетди вә һәмин суалы ондан сорушду: Әбу Бәкр дә Пејғәмбәрин (с) ҹавабыны тәкрар етди. Һәтта Сәһиһи-Бухари"дә (ҹ. 6, сәһ. 45, һәдис: 4844) дә дејилир: "Пејғәмбәрин (с) ҹавабы Өмәри гане етмәди. Әсәбли һалда Пејғәмбәрин (с) јанындан гајытды. Сәбри түкәнмишди, һөвсәләси чатмырды. Бу заман Әбу Бәкр ҝәлди.
Диҝәр мөтәбәр әһли-сүннә китабларында Өмәрин белә дедији гејд олунур:
"Мүсәлман олдғум ҝүндән бу ҝүнә гәдәр Мәһәммәдин (с) Пејғәмбәрлијиндә бу гәдәр шәкк етмәмишдим ("Тарих әл-Ислам", ҹ. 2, сәһ. 371; "Тарихи-Дәмәшг", ҹ. 5, сәһ. 229; "әд-Дүрр әл-мәнсур", ҹ. 6, сәһ. 77; "әл-Мүсәннәф", ҹ. 5, сәһ. 339; "Сәһиһ ибн-Һиббан", ҹ. 11, сәһ. 224; "әл-Мөҹәм әл-кәбир", ҹ. 20, сәһ. 14; "Ҹами әл-бәјан", ҹ. 26, сәһ. 129).
Бәзи гајнагларда дејилир: Пејғәмбәрин (с) рисаләтинә етдијим бу шәккә ҝөрә чохлу оруҹ тутдум, Аллаһ јолунда гул азад етдим ки, Аллаһ ҝүнаһымы бағышласын" ("Сәһиһи-Ибн Һиббан", ҹ. 11, сәһ. 224).
Суал:
Вәһһабиләрин тәблиғатындан бири дә будур ки, Исламын еркән чағларында сәһабәләр арасында мөвҹүд олан ихтилафлары нәгл етмәк лазым дејил. Чүнки, бу кими ихтилафлары габартмаг Гуранын дүзҝүнлүјү илә бағлы проблемләр јарадыр. Онлар Гуран һафизләри, рәвајәтчиләр идиләр. Гуран, рәвајәтләр онларын әлиндән кечәрәк бизә ҝәлиб чатмышдыр.
Ҹаваб:
Бу сөзләри онлар илк ҝүндән дејирләр. Биз бу фикирлә барышмырыг. Чүнки Пејғәмбәр (с) Гуран вә әһли-бејти (ә) бизә үлҝү олараг танытмышдыр. "Мән китаб (Гуран) вә итрәтими сизин аранызда (јадиҝар) гојуб ҝедирәм. Әҝәр онларын икисинә тапынсаныз. Һеч бир заман јолунузу азмазсыныз". Пејғәмбәр (с) Аллаһын китабы вә сәһабәләрим вә ја Гуран вә хәлифәләрим демәјиб. Гуран вә Әһли-бејт (ә) бир-бирини изаһ едир. Бу, Гијамәтә гәдәр белә олаҹаг. "Сиглејн" һәдиси һаггында әтрафлы данышмышыг. Гураны сәһабәләрдән өјрәнмәк лазым олдуғу јанлыш фикирдир вә тарихи һәгигәтләрлә дүзҝүн ҝәлмир. Биз өнҹә дә сөһбәт етмишдик ки, сәһабәләрин рәвајәтләрәлә иши олмајыб. Әбу Һүрејрә дејир: "Мүһаҹир вә Әнсардан оланларын Пејғәмбәрин (с) сөзләри илә иши јох иди. Онлар тиҹарәт вә әкинчиликлә мәшғул идиләр. Һәтта Аишә дә Пејғәмбәри (с) бәзәмәклә мәшғул иди. Јалныз мән Пејғәмбәрин (с) сөзләрини динләјирдим". ("Сәһиһи-Бухари", ҹ. 1, сәһ. 38; ҹ. 3, сәһ. 2; ҹ. 3, сәһ. 74; "Сәһиһи-Мүслим", ҹ. 7, сәһ. 167; "Мүстәдрәки-Һаким", ҹ. 3, сәһ. 509).
Суал: "Әл-Мүстәгиллә каналында белә бир мәсәлә ачыгланыр ки, ҝүја шиә алимләри "Тәҹсим" нәзәријјәсинә (Аллаһын ҹисм олмасына) инанырлар. Мөмин әт-Таг вә Һишам ибн Һәкәмин адлары чәкилди. Бу нә дәрәҹәдә доғрудур? Бунун ҹавабы вармы?
Ҹаваб:
Иншаллаһ, бу һагда ҝениш сөһбәт едәҹәјик. Һәмин мөвзү илә әлагәдар Гифаријә ҹаваб олараг 250 сәһифәлик китаб јазмышыг. Јахын ҝәләҹәкдә буну чап етдирәҹәк, сајтымыза да јерләшдирәҹәјик. "Тәҹсим" нәзәријјәсини Ислам аләминә дахил едән әһли-сүннә олмушдур. Әбу Һүрејрә вә Кәб әл-Әһбар бу мәсәләдә габагҹыл олмушлар. Һишам ибн Һәкәмдән (вәфат-199 һ. г.) өнҹә Әһмәд ибн Һәнбәл өзү тәҹсим дүшүнҹәсинин јајыҹысы олмушдур. Онлардан өнҹә дә Ибн Гүтадә вә башгалары олмушлар".
Ҝәләҹәкдә ҹаваб верилмәли мәсәләләрдән бири Мөмин әт-Тагын вә ја Һишам ибн Һәкәмин тәҹсим нәзәријјәсини јајдыглары, јохса әһли-сүннә алимләринин бу фикрин дашыјыҹылары олмасыдыр.
Һишам ибн Һәкәмдән нәгл олунанлар сырф јаландыр вә зәиф рәвајәтләрә әсасланыр. Истәр Һишам ибн Һәкәмдән истәрсә дә Мөмин әт-Тагдан тәҹсим нәзәријјәсини рәдд едән чох һәдисләр мөвҹүддур.
Суал:
Вәһһабиләр Гураны әлләриндә әсас тутур, ирадлара ҹаваб олараг һеч бир аидијјәти олмајан ајәләрә әсасланырлар. Вәһһабиләрин бу һијләсини баша дүшмәк үчүн бир китаб вармы?
Ҹаваб:
Ајәтуллаһ Ҹәфәр Сүбһанинин вәһһабиләрлә бағлы китаблары бу саһәдә фајдалыдыр. Мәним дә бу мөвзүда "Вәһһабилик әгл вә шәриәт бахымдан" китабым вар.
Суал:
Бир шәхс өзүнүн Имам Заманын (ә.ҹ.) наиби олдуғуну елан едәрсә, онун доғру вә ја јалан сөјләдијини һарадан биләк?
Ҹаваб :
Кимсә өзүнү Имам Заманын (ә.ҹ.) хүсуси наиби адландырарса, ону мүтләг тәкзиб етмәк лазымдыр. Имам Заман (ә.ҹ.) сон хүсуси наибинә үнванладығы јазыда бујурур: "Мәни ҝөрмәји вә ја наибим олдуғуну иддиа едәни тәкзиб един".
Имам Заманын (ә.ҹ.) хүсуси наиби олдуғуну иддиа едәни тәкзиб етмәк намаз гылмаг кими ваҹибдир. Әҝәр мәгсәд үмуми наибләрдирсә, Имам Һәсән Әсҝәри (ә) бу һагда бујурур:
"Әҝәр фәгиһләр нәфсини горумаг, динин кешикчиси олмаг, еһтирасларына гаршы галхмаг вә Аллаһын әмринә табе олмаг кими хүсусијјәтләри өзләриндә топлајарларса, халг онлары тәглид етмәлидир" (Вәсаиләш-Шиә", ҹ. 27, сәһ. 131).
Бу вә ја диҝәр фәрдин үмуми наиб олмасыны мүәјјән етмәјин јоллары рисаләләрин илк фәслиндә гејд олунмушдур. Белә ки, ја өзү елм әһли олмалы, мүҹтәһид вә даһа елимли мүҹтәһиди танымалы, ја елм әһлиндән олан ики әдаләтли шәхс о барәдә мәлумат вердији һалда (бир шәртлә ки, башга ики алим онларын дедијинин әксинә шәһадәт вермәсин), ја да мүҹтәһид вә ја даһа елимли мүҹтәһид елм әһли арасында, елми даирәләрдә о гәдәр мәшһур олмалыдыр ки, инсан буна әмин олмалыдыр.
Суал:
"Әл-Камил", "Тарихи-Тәбәри" кими бир чох фәргли тарих китабларында охумушам ки, бәзиләри ишкәнҹә ҝөрмүш, хырда мәсәләләрә ҝөрә өлдүрүлмүшләр. Бу доғрудурму? Мисал үчүн, ҝүја бир нәфәр пејғәмбәрин (с) дәвәсини һүркүтдүјү үчүн ишкәнҹә олунмушдур.
Ҹаваб:
Бу ики китаб шиәләрә ҝөрә мөтәбәр дејил. Бу китабларда јалан, зәиф, сәнәдсиз вә сахта һәдисләр чохдур. Бунлар сәнәд бахымындан ҹидди шәкилдә арашдырылмалыдыр. Рәвајәт сәһиһ олдуғу тәгдирдә о һагда данышмаг олар. Амма Пејғәмбәрин (с) дәвәсинин һүркүдүлмәси (вә буна ҝөрә ҹәзаландырылмасы) јанлышдыр. "Сәһиһи-Бухари", "Сәһиһи-Мүслим" вә "Мүснәди-Әһмәд"дә дејилир ки, 12 сәһабә Тәбук дөјүшүндән гајыдаркән Пејғәмбәрин (с) дәвәсини һүркүдәрәк ону учурумдан атыб шәһид етмәк истәјирдиләр. Пејғәмбәр (с), Әммар ибн Јасир, Һүзејфә Јәмани онлары ҝөрүб таныдылар. Әммар деди: "Иҹазә вермирсинизми онлары өлдүрәк?" Пејғәмбәр (с) бујурду: "Јох, халг Мәһәммәд (с) өз сәһабәләрини өлдүрдү дејәр". Сонра бујурду: "Сәһабәләрим арасында он ики мүнафиг вар ки, Ҹәннәтә ҝетмәјәҹәк" ("Сәһиһи-Мүслим", ҹ. 8, сәһ. 123). Әһли-сүннә китаблары сизин сөјләдикләринизин там әксини јазыр. Бунлар Кәб әл-Әһбар кими јәһудиләрин Пејғәмбәри (с) ҝөздән салмаг үчүн, мүгәддәслијинә көлҝә дүшүрмәк үчүн гурашдырдыглары мәсәләләрдир.
Суал:
"Салам" каналында Шиәликлә бағлы елми мүзакирәләр каналда јох, академик даирәләрдә апарыла билмәзми?
Ҹаваб:
Әҝәр сиз һәгигәтән бу фикирдәсинизсә, ҝеҹә-ҝүндүз Шиәлик әлејһинә шүбһә тохуму сәпән, шајиәләр јајан, әсассыз иттиһамлар јағдыран әллидән чох телеканала етираз един. Биз бурада јалныз иттиһамлара ҹаваб вермәјә чалышырыг. Өзүмүзү, мәзһәбимизи, өндәрләрмизи мүдафиә едирик. Мәзлуму мүдафиә етмәк ваҹибдир. Бизим ишимиз ваҹиб ишләрдәндир. Онларын иши исә һарамын нүмунәләриндәндир. Биз чалышырыг ки, һәтта өзүмүзү мүдафиә едәркән белә онлара гаршы тәһгирә јол вермәјәк. Дәфәләрлә демишәм ки, үч ил јајымлыг фаәлијјәтимиз дөнәминдә мәним хәлифәләрә, сәһабәләрә гаршы азаҹыг тәһгир, һөрмәтсизлик етдијими, налајиг сөзләр ишләтдијими ҝөстәрәрсә, ону мукафатландыраҹам вә бурадан рәсми шәкилдә үзр истәјәҹәм.
Суал:
Мухтарын шәхсијјәти һаггында әтафлы мәлум верин.
Ҹаваб.
О һагда "Салам" каналында чалышан диҝәр јолдашлар әтрафлы данышаҹаглар. Лакин гысаҹа буну дејим ки, онун атдығы аддымлар Имамлар (ә) тәрәфиндән тәсдиг едилмәмишдир. Дәстәк алмаг үчүн Имам Сәҹҹадын (ә) һүзуруна ҝәлдиләр. Имам (ә) онлара дәстәк вермәди. Сәбәбини билмирик. Бәлкә буна сәбәб тәгијјә имиш, јахуд һаким шәраит буна иҹазә вермирмиш. Амма Мухтарын фәалијјәтинин нәтиҹәси имамлар (ә) тәрәфиндән бәјәнилирди. Онун үчүн дуа едир, фәалијјәтинә ҝөрә севинирдиләр. Бу иши Мухтарын ҝөрмәси нә дәрәҹәдә дүзҝүн иди дејә билмәрик. Амма иш өзү јахшы иш иди.
Суал:
Пејғәмбәрин (с) бизим һаҹәтләримиздән хәбәри вармы?
Ҹаваб:
Әҝәр мәним вә шиәләрин нәзәрини сорушурсунузса, бәли хәбәрдардыр. Пејғәмбәр (с) вә имамлар (ә) һаҹәтләримиздән хәбәрдардырлар. Бу, Аллаһын изни илә ҝерчәкләшир. Биз, бу иддиамыз үчүн һәм Гурандан, һәм дә рәвајәтләрдән дәлил ҝөстәрә биләрик.
Гуранда охујуруг:
Де: “(Еј инсанлар! Истәдијинизи) един. Аллаһ, Онун Пејғәмбәри вә мөминләр әмәлләринизи ҝөрүрләр. Сиз гејби вә ашкары билән Аллаһын һүзуруна гајтарылаҹагсыныз, О да сизә нә етдикләринизи хәбәр верәҹәкдир!” ("Төвбә", 105)
Имам Рза (ә) ајәни изаһ едәркән бујурур: "Мөминләрдән мәгсәд бизик".
Ади мөминләр гулагларынын далыны белә ҝөрә билмирләр. Бу бизим әгидәмиздир. Әһли-сүннәнин әгидәсини билмәк истәјирсинизсә, Мәһәммәд ибн Вәһһаб вә тәрәфдарлары "Әсамыз Пеғјәмбәрдән (с) үстүндүр, дејирдиләр. Чүнки, биз бу әса илә бир әгрәбин зијаныны дәф едә биләрик. Пејғәмбәр (с) исә вәфатындан сонра әгрәб өлдүрмәк үчүн белә јарарлы дејил".
Суал:
Устад Гәзвининин "әл-Мүстәгиллә" каналында Моллазадә илә елми мүбаһисә етмәмәсинин сәбәби нәдир?
Ҹаваб:
Мән бир дәфә онунла елми мүбаһисәдә иштирак етдим. Вәһһабиләр она ирад тутдулар ки, савадын олмадығы, билмәдијин һалда нә үчүн ҝедиб бизим абрымызы апарырсан? Әҝәр буну данырларса, сәсләрини "Салам" каналындан јајымламаға һазырам.
