Бир мүддәт өнҹә ешитдијим бир хәбәр тәәҹүбүмә сәбәб олду. Дејиләнә ҝөрә бир чох рајонларын сакинләри пул газанмағын ијрәнҹдә олса, асан јолуну тапыблар. Белә ки, онлар чөл-баҹада кәзиб-долашан ит вә пишикләри тутараг әввәлҹәдән сифариш алдыглары Чин вәтәндашларына 1-2 маната сатыллар. Өтән ил Бәрдәдә мәскунлашан чинлиләрин, бу ҝүнләрдә исә Хырдалан рајону әразисиндә фәалијјәт ҝөстәрән бир Чин мүәссисәнин әмәкдашларынын саһибсиз итләри овлајараг онунла гидаланмалары хәбәри инсанда аз гала ваһимә доғурур.
Баш вермиш һадисә јерли әһалинин етиразына сәбәб олса да, һәләлик фактла бағлы конкрет ишин ҝөрүлмәдији, анҹаг мәсәләјлә бағлы Еколоҝија вә Тәбии Сәрвәтләр Назирлијинә мүраҹиәт олундуғу билдирилир. Мәсәләјлә бағлы гурумун мүнасибәтини өјрәнмәк истәсәк дә, ҹәһтләримиз бош олду. Ону да дејәк ки, саһибсиз итләр проблеми пајтахт вә диҝәр әразиләр үчүн актуалдыр. Онларын әһалини горху вә ваһимә ичәрисиндә сахласалар да итләрлә гидаланан инсанларын арамызда кәзмәси, ит әзаларынын әтрафа төкүлмәси, мүхтәлиф хәстәликләринин јајылмасы етималы бу проблемин ијрәнҹ олмасы илә јанашы һәм дә тәһлүкәли едир. Баш Бајтарлыг Хидмәтинин мәтбуат хидмәтинин рәһбәри Јолчу Ханвәли билдирди ки, бу мәсәлә өлкәмиз үчүн актуал олмадығы үчүн ит әти илә гидаландыгдан сонра инсанын һансы хәстәликләрә мүбтәла ола биләҹәјини дејә билмәдијини деди: "Анҹаг итин әти јүксәк температурда биширилдији үчүн ордакы вируслар өлдүјүндән гидаланаркән гудузлашма тәһлүкәси јохдур".
Çиндә ит овлајаны730 АБШ доллары ҹәримә ҝөзләјир
Şәрг мәдәнијјәтинә ҝөрә итин әтини јемәк вәһшилик вә ијрәнҹлик сајылыр. Анҹаг әксәр Асија өлкәләриндә ит әти ән ҝөзәл вә дадлы деликатес һесаб олунур. Чин, Кореја, Тајван, Вјетнам, Филлипин, Лаос, Камбодја, Тајланд, Конго, Кзана да ит, пишик әтләри миллли әнәнә, дадлы јемәк вә зүлаларла зәнҝин хејирли бир гида нөвү кими дә дәбдәдир. Анҹаг сон вахтлар Чиндә һазырланан ганунун гәрарына ҝөрә, чин вәтәндашларына ит вә пишик јемәк гадаған едилир. Һәмин ганунда "ит әтинин ганунсуз истеһсалы вә сатышына" ҝөрә 5 000 јуан - тәхминән 730 АБШ доллара гәдәр ҹәримә, ја да 15 ҝүнә гәдәр һәбс ҹәзасы нәзәрдә тутулур. Һазырда Пекиндә рәсмән һәр евдә јалныз бир ит сахламаға иҹазә верилир.
Онун да боју 35 сантиметрдән јухары олмамалыдыр. Бу гадағанын тәтбигинин сәбәбләриндән бири дә, Чинә ҝәлән туристләри ҹәлб етмәк вә јерли адәт-әнәнәләрә гаршы икраһ һисси доғурмамагдан ирәли ҝәлиб. Мәсәлән 1988-ҹи илдә Чиндә кечирилән Олимпиада заманы бүтүн ресторанлара ит әтинин сатышы гадаған едилиб. Буна бахмајараг, јејилмәк үчүн ит бәсләјәнләр һәлә дә чохдур. Чүнки әксәр Чин вәтәндашлары бу гадағаја етираз едир. Анҹаг Чинин ҹәнуб бөлкәсиндә, пишик вә ит истеһлакы дајандырыб, Шһанһајда ит әти дә пишик шорбасы һазырланан дүканлар да артыг бағланыб. Ҝөрүнүр елә бу сәбәбләрдәндир ки, чинлиләр ит әтинә олан еһтијаҹларына өлкәмиздә реаллашдырырлар. Мәсәләјлә бағлы апардығымыз арашдарма заманы диҝәр гәрибә вә мараглы мәгамлара да раст ҝәлдик.
Итлә јанашы гурбаға, тысбаға, иблис, илан да дәбдәдир
Бир мүддәт Чиндә чалышан сојдашымыз Емин Әмиров бу өлкәјлә бағлы илҝинҹ ачыгламалар верди: "Ит әти јемәк Чиндә әсрләрин әнәнәсидир. Она ҝөрә дә Чин халгы һәләлик Гәрбдәки кими бу адәтдән имтина етмәјә һазыр дејил. Онлар дејирләр ки, һөкумәтин ит вә пишик әтини "ганунсуз" елан етмәси бу һејванларын бундан сонра әл алтындан өлдүрүлмәсинә сәбәб олаҹаг. Тәәҹүблү олса да дејим ки, зоопаркларда адамлар дири тојуглары лазымсыз кими асланларын гаршысына атырлар. Анҹаг ит вә пишији һеч вахт аслана атмаға әлләри ҝәлмәз. Өлкәнин ҹәнуб әразиләриндә исә пишик әти дәбдәдир. Бурада пишик әтини кичик күпләрдә бишириб сүфрәјә верирләр. Ъәнуби Корејада исә илдә 2 милјон әдәд ит јејилир. Үмумијјәтлә гејд едим ки, вјетнамлылар, корејалылар, чинлиләр демәк олар, ејни адәт-әнәнәләрин дашыјычыларыдыр. Бу халглар ити, гурбағаны, тысбағаны ән јахшы тәам кими севирләр. Онлар ити кәсир, тысбағаны исә гајнар суја салыб чанагдан чыхарырлар. Бу јемәкләри онлар хүсуси чахырла ичмәкдән зөвг алырлар".
Чинлиләрә ҝөрә ит әти вәрәмин дәрманыдыр
Һәмсөһбәтимиз Чиндә гидаланмаг үчүн хүсуси ит нөвләринин бәсләндијини дә деди: "Хүсуси фермаларда сахланылан итләр 6-12 ај мүддәтиндә бөјүдүлдүкдән сонра истифадә үчүн јарарлы сајылыр. Бу өлкәдә итин хүсуси нөвләри бәсләнир ки, мәһз ондан јемәк биширилир. Бу һејванлар биздә тојуг вә ја мал-гара сахланылдығы кими сахланылыр. Ҝөрүнүр гадағалардан сонра бу өлкәдә ит әти гыта чәкилдији үчүн чинлиләр неҹә ҝәлди итләри тутуб јемәјә башлајыблар. Ону да дејим ки, Чин вә Кореја вәтәндашлары үчүн ит әти тәкҹә кулинарија нөвү һесаб едилмир. Онлар бу әтә гәдим ән-әнә вә һәзз алдыглары бир гида кими бахырлар. Ејни заманда бу әтлә гидаланмаг бир чох хәстәликләрдән горунма үсүлү вә организмин мөһкәмләндирилмәсинә хидмәт едән гида нөвү һесаб едилир. Мәсәлән вахтилә вәрәм хәстәлијинин кениш јајылдығы бир дөвүрдә минләрлә инсан ит әти јемәклә бу хәстәликдән ҹан гуртара билибләр. Иш ондадыр ки, ит јағында ҹијәрләрин мүалиҹәсинә хејирли олан маддәләр вар. Һәмчинин ит әти сојуға мүгавимәти артыран, ҹијәрләрин функсијасыны вә мәдә-бағарсаг һәзмини јахшалашдыран гида кими дә гәбул едилир. Ону да дејим ки, Чин ресторанларында раст ҝәлинән менјуда иблис, гурбаға, јараса, сичан, пишик, илан әтиндән һазырланмыш гидалара да кениш јер верилир. Мәсәлә раст ҝәлдијим бир һадисәни данышмаг јеринә дүшәр. Ресторанларда Чинли офисиантлар нәзакәтлә мүштәријә јахынлашараг менјујуну тәгдим едирләр. Бәзән дә пишик әтиндән һазырланмыш гида да тәклиф олунур. Әҝәр мүштәри пишик әтини јемәк истәмәдији билдирәрсә, офисиант тәәҹүблә бунунла разылашмајараг дејир ки, "сиз нә данышырсыныз, бу чох дадлыдыр. Сиз садәҹә ону јахшы һазырламамысыныз дејә елә билирсиниз ки, пишик шорбасыны јемәјә дәјмәз. Ән дәһшәтлиси исә одур ки, Чин мәтбәхиндә сычан вә сичовуллара хүсуси тәләбат вар. Јени доғулмуш сичанлар ән гијмәтли деликатес сајылыр. Ҝөрпә ана сүдүндән башга һеч нә илә гидаланмајан үч ҝүнлүк сичанлардан ибарәт гәфәс гајнар су вә јандырылмыш шамла бәрабәр сүфрәјә гојулур. Ашбаз хырда һејванлары тахта чәкиҹлә бурнундан вурдугдан сонра гонаға тәгдим едир. Һүшун итириб һәлә дә сағ олан сичан баласынын гујруғундан тутан гонаг ону шамда үтүкдән сонра гајнар суја атыр. Суда бишән сичан баласы бундан сонра соуса салыныр вә бүтөв шәкилдә јејилир. Белә гонаглыгларда адәтән сүфрәдә јалныз сичанын гујруғу галыр.
Екстремал мәтбәх
Мәсәләјлә бағлы апардығымыз арашдырма заманы әлдә етдијимиз мәлумата ҝөрә, ит әтиндән даһа чох соус, ҝаејанҝ, ҝајанҝкук, ор ҝујанҝ вә с. адлы јемәкләр һазырланыр. Әсәбләри зәиф оланларын охумасы мәсләһәт ҝөрүлмәсәдә бу ресепләри тәгдим етмәклә чинлиләрин ит әтинә нә дәрәҹәдә өнәм вердикләрини диггәтә чатдырмаг истәјирик. Мәсәлән Линчуан Гоујоу адлы итдән һазырланан јемәк репутасијасына ҝөрә "дүнјада биринҹи" сајылыр. 6 килолуг кичик бир ит ејни бәрабәрдә дәриси илә бирликдә доғраныр. Өнҹә сусуз вам одда биширилир, сонра үзәринә хүсуси там вермәк үчүн имбир, саогол биткиләри әлавә едилир. Сүфрәјә вериләркән үзәринә араг вә соус әлавә олунур. Бу јемәк јүксәк кејфијјәтли вә мүалиҹәви әһәмијјәт дашыјыр. Диҝәр бир ит хөрәјинин һазырланмасы үчүн илк өнҹә орта өлчүдә олан итин башы кәсилир, сонра исти-исти онун дәриси хүсуси үсулла сојулур. Әт ејни бәрабәр
