Азәрбајҹан Хәзәр Дәнизинә аид конвенсијаны позуб?

АБНА24 Хәбәр Верир, Икинҹи Гарабағ Мүһарибәсиндән сонра Азәрбајҹан Республикасы давамлы шәкилдә һәрби тәлимләр кечирмәкдәдир. Бу тәлимләрин чоху Түркијә илә бирҝә кечирилир вә әлбәттә тәхминән бир аја јахын давам едән тәлимләрә Пакистан да гатылыбдыр.

Бу истигамәтдә сон тәлимләрдән бири Азәрбајҹан вә Түркијә Республикаларынын суалты һүҹум вә суалты мүдафиә групларынын Хәзәр Дәнизиндә кечирдији тәлим-мәшг әмәлијјаты олду. Азәрбајҹан Мүдафиә Назирлијинин мәлуматына ҝөрә, сентјабрын 7-дән башлајан вә ајын 12-ә гәдәр давам едән тәлимләрин әсас мәгсәди дөјүш әмәлијјатларынын апарылмасы заманы ики өлкә ордусунун гаршылыглы фәалијјәтинин тәкмилләшдирилмәси, командирләрин һәрби гәрар гәбулетмә вә бөлмәләри идарәетмә вәрдишләринин инкишаф етдирилмәси олуб. Мәшгләрдә һәмчинин, суалты һүҹум вә мүдафиә әмәлијјатларынын апарылмасы тапшырыглары да иҹра едилиб.

Тәлимләрдән дәрһал сонра Иран Ислам Республикасы вә Русија Федерасијасы Хәзәр дәнизиндәки һәмин мәшгләрлә бағлы наразылыгларыны билдирибләр.

Сентјабрын 13-дә Иранын Хариҹи Ишләр Назирлијинин мәтбуат катиби Сәид Хәтибзадә билдириб ки, Хәзәр Дәнизинин һүгуги статусуна аид анлашмаја ҝөрә, саһилјаны беш дөвләтдән (Иран, Азәрбајҹан, Русија, Газахыстан вә Түркмәнистан) башга һеч бир кәнар өлкәнин бурада ордусу олмамалыдыр. Она ҝөрә дә Түркијәнин Хәзәр дәнизиндәки һәрби варлығы гејри-гануни сајылыр.

Бу арада тәлимләрә Иранла јанашы Русија да өз етиразыны билдириб. Русијанын ХИН сөзчүсү Марија Захарова бу барәдә журналистләрин суалларыны ҹавабландыраркән өлкәсинин Түркијә-Азәрбајҹан һәрби тәлимләри илә бағлы Бакыја мөвгејини чатдырдығыны сөјләјиб.

Хатырладаг ки, 2018-ҹи ил август ајы Газахыстанын Актау шәһәриндә Хәзәрјаны өлкәләрин дөвләт башчыларынын саммитиндә бу өлкәләр кәнар гүввәләрин һәрби мөвҹудлуғунун јолверилмәз олмасы барәдә өһдәлик ҝөтүрмүшләр. Вә сәнәдә Азәрбајҹан Республикасынын президенти Илһам Әлијев дә имза атмышдыр.

Бунунла белә Азәрбајҹанын кечмиш хариҹи ишләр назири Тофиг Зүлфүгаров бәјан едиб ки, сөзү ҝедән тәлимләр Хәзәрјаны дөвләтләрин мөвгејинә һеч дә зидд дејил. Вә тәлимләр садәҹә олараг Азәрбајҹан-Түркијә тәрәфдашлыг мүнасибәтләринин бир һиссәсидир.

Дипломат хатырладыб ки, Түркијәнин Хәзәр Дәнизинә бирбаша чыхышы олмадығы үчүн түрк донанмасына мәхсус һеч бир ҝәми тәлимләрдә иштирак етмәјиб. Вә тәлимләрдә јалныз Түркијә дәниз гүввәләринин һәрби һејәти вә забитләри иштирак едиб.

Јерли сијасәтчиләрин һансыса аргументдән чыхыш етмәләринә бахмајараг, бир шеј мәлумдур ки, тәлимләр әсасән 10 нојабр бәјанатындан сонра јаранмыш вәзијјәтлә әлагәдардыр. Башга сөзлә Азәрбајҹан Республикасы президентинин “Гарабағ мүнагишәси артыг битмишдир” демәсинә бахмајараг Русија һәрбчиләринин сүлһмәрамлы ады алтында Азәрбајҹан торпагларында јерләшдирилмәси вә сепаратизмә рәваҹ верән әммәлләрлә мәшғул олмасы Гарабағ проблеминин һеч дә битмәдијини демәјә әсас верир. Она ҝөрә дә Азәрбајҹанын давамлы һәрби тәлимләри бунунла әлагәдар ола биләр.

Әлбәттә ки, һәр бир һалда Азәрбајҹанын 2-ҹи вә 3-ҹү тәрәфлә өз әразиләри дахилиндә бирҝә һәрби тәлимләр кечирмәси онун суверен һаггыдыр. Лакин сентјабрын 7-дән Хәзәр Дәнизиндә Түркијә илә бирҝә тәлим-мәшгләринин кечирилмәси Азәрбајҹан Республикасынын диҝәр Хәзәрјаны өлкәләрлә бирҝә гәбул етдији Хәзәр Дәнизинин Һүгуги Статусу Һаггында Конвенсијаја, еләҹә дә, Хәзәр Дәнизиндә сүлһ мүһитинин руһуна зидд олдуғуна ҝөрә мүәјјән реаксијалара сәбәб олубдур. Етиразларда әсасән Хәзәр дәнизинин һүгуги статусуна аид анлашманын 2-ҹи маддәсинин 6-ҹы бәндинә истинад едирилр. Һәмин бәнд хәзәрјаны өлкәләрә аид олмајан силаһлы гүввәләрин бу дәниздә һәр һансы фәалијјәтинә гадаға гојур.
Диҝәр тәрәфдән Азәрбајҹанла Түркијәнин Хәзәр Дәнизиндә кечирдикләри бирҝә һәрби тәлимләр барәдә дејилир ки, бу тәлимләрин мәгсәди дөјүш әмәлијјатларынын апарылмасы заманы бөлмәләрин гаршылыглы фәалијјјәтинин тәкмилләшдирилмәси олуб. Бу исә Азәрбајҹанын Хәзәрдә Түркијә илә бирҝә һансы өлкәјә гаршы дөјүш әмәлијјатларына һазырлыг ҝөрмәси барәдә ҹидди суал доғурур.
Тәсадүфи дејил ки, бәзи аналитикләр сентјабрын 18-дә Русија Федерасијасы Һәрби Дәниз Донанмасынын Хәзәр флотилијасынын “Астрахан” вә “Анатолиј Гужвин” һәрби ҝәмиләринин гејри-рәсми шәкилдә Бакыја ҝәлмәләрини Русијанын Азәрбајҹан-Түркијә тәлимләринә јумшаг реаксијасы кими тәһлил едирләр.
Үмумијјәтлә Хәзәр Дәнизинин сүлһ вә достлуг дәнизи адыны алмасыны нәзәрә алараг саһилјаны өлкәләрин Хәзәр һөвзәсиндән кәнар дөвләтләрәин һәрбчиләрини бу әразијә ҹәлб етмәләри сүлһ вә достлуг руһуна зидд олараг, реҝиона јахшы һеч нә вәд етмир.

342/