АБНА24 Хәбәр Верир, Сејид Мәһәммәд Һүсејн Шәһријар 1325 һиҹри-гәмәри илиндә (ш.1286-ҹы илин шәһривәр ајы вә м. 1907-ҹи илин август, јахуд сентјабр ајы) Тәбризин Әтрафында јерләшән Хошкәнаб кәндиндә дүнјаја ҝөз ачыр. Онун атасы Сејид Исмајыл Мусәвидир, лакин ҹамаат арасында Һаҹы Мираға Хошкнаб кими танынмышдыр. 1328 һиҹри гәмәри илиндә (м. 1910) Тәбриз Мәшрутә Ингилабынын ганлы һадисәләринин шаһиди иди. Атасы ону Гышгуршан вә Хошкнаб кәндләринә ҝөндәрди. Устадын ушаглыг илләри тәбиәт гојнунда кечди. “Һејдәрбабаја салам” поемасы да бу хатирәләрдән доғулмушдур. 1331 һиҹри илиндә (м. 1913) атасы Мәһәммәд Һүсејни тәһсил алмаг үчүн јенидән Тәбризә гајтарды вә о атасынын јанында әрәб әдәбијјатыны өјрәнмәјә башлады. 1332-ҹи илдә (м. 1914) јени үсулу тәһсил алмаг үчүн иттифаг мәдрәсәсинә дахил олуд вә һәмин илдә өзүнүн илк рәсми шерини гошду. Мәһәммәд Һүсејн франсыз дилини вә дини елмләрини өјрәнмәјә башлады. О, тәсвири инҹәсәнәтин бир нөвү олан каллиграфијаны (ҝөзәл хәтт) да өјрәнмәкдән ҝери галмырды. Онун сонрадан јаздығы Гуран китабәти бу тәҹрүбәнин сәмәрәсидир. 13 јашлы Мәһәммәд Һүсејнин шерләри артыг Беһҹәт тәхәллүсү илә Әдәб журналында чап олунурду. 1299-ҹу ҝүнәш илинин бәһмән ајында (м. 1921-ҹи илин феврал ајы) илк дәфә олараг Теһрана сәфәр етди вә 1300-ҹү илдә (м. 1922) Лоғман Әлмәлик Ҹәрраһын васитәсилә Дарүлфүнун мәдрәсәсиндә тәһсилини давам етдирди. Мәһәммәд Һүсејн Теһранда оларкән Беһҹәт тәхәллүсүнү бәјәнмир вә ики рәкәт намаз гылыр, сонра Һафизин китабы илә фал ачыр вә бундан сонра өзүнә Шәһријар тәхәллүсүнү ҝөтүрүр. Шәһријар Теһрана ҝәлдији илк ҝүнләрдән Устад Әбулһәсән Сәба илә таныш олур, саз (сетар) чалмағы вә Иран мусигисинин бир чох нөвләрини ондан өјрәнир. Дарулфүнунда тәһсил алмасы илә ејни заманда Шәһријар дини елмләри өјрәнмәји дә давам етдирир вә Сипаһсалар мәсҹидиндә Сејид Һәсән Мүдәррисин дәрсинә гатылыр. 1303 ҝүнәш илиндә (м. 1924) Теһранда Али Тибб Университетинә дахил олур. Бундан сонра онун кәдәрли, енишли-јохушлу һәјаты башлајыр. 1313-ҹү илдә (м. 1934) Шәрһијар Хорасанда оларкән атсасы Һаҹы Мираға Хошкнаби вәфат едир. Бунун ардынҹа Шәһријар 1314-ҹү илдә (м. 1935) Теһрана гајытмалы олур. Бундан сонра онун шөһрәти дилләрә дүшүр вә Иран ҹоғрафијасыны ашыр. Шәһријар мәһарәтлә фарс вә азәри түркҹәси илә ҝөзәл шерләр јарадырды. 1329-1330-ҹу илләрдә (м. 1950-1951) өзүнүн мәшһур “Һејдәрбабаја салам” поемасыны јазыр. Дејиләнләрә ҝөрә, бу поема сабиг Советләр Бирлији халгларынын 90 фаизинин дилинә тәрҹүмә вә чап олунуб. 1331-ҹи илдә (м. 1952) Шәһријарын анасы вәфат едир. Шаир бундан бир ил сонра Тәбризә ҝәлир вә гоһумлары олан Әзизә Әмид Халиги ханымла аилә гурур. Бу евлиликдән Шәһрзад, Мәрјәм вә Һади адлы үч өвлад дүнјаја ҝәлир. 1346-ҹы илдә (м. 1967) нәсх хәтти илә Гураны јазмаға башлајыр вә онун үчдә бир һиссәсини тамамлајыр. Шаирин фарсҹа шерләр диваны да бир нечә дәфә чап олунмуш вә дәрһал гуртармышдыр. Шәһријар 1350-ҹи илдә (м. 1971) јенидән Теһрана ҝедир вә бурада дәфәләрлә онун әсәр вә зәһмәтләри дәјәрләндирилир. 1354-ҹү илдә (м. 1975) шаирә даһа бир гәм үз верир вә һәјат јолдашы вәфат едир. 1357-ҹи илдә (м. 1978) Шәһријар ингилабла гошулду. 1363-ҹү илин ордибеһишт ајында (м. 1984-ҹү илин мај ајы) Тәбриздә Устад Шәһријар мөһтәшәм тәгдир олунду. Устад өмрүнүн сон илләрини Теһранда јашады. Шираза көчүб Һафизин мәгбәрәси јахынлығында јашамаг истәсә дә бу фикриндән дөндү вә Тәбризә ҝетди. Өмрүнүн сон ҝүнләри Теһранын Меһр хәстәханасында јатаг олду. Устад Шәһријар 18 сентјабр 1988-ҹи илдә Теһранын Меһр хәстәханасында вәфат етди вә өз вәсијјәтинә ҝөрә Тәбриздәки Сурхаб гәбиристанлығында “Мәгбәрәтүш-шүәра”да (“Шаирләр мәгбәрәсиндә”) дәфн едилди. Шәһријарын һаллары вә һәјат хатирәләри онун шерләриндә ҝөрүнүр. О шерләрдә һәр нөв изаһ вә тәбир шаирин һәјат әфсанәсинә јахындыр. Һәгигәтән о хатирәләрин рөја вә әфсанә пәрдәсиндән чыхмасы һејифдир. Шәһријарын шерләринин шәни-нүзулу (јазылма сәбәби) јазылса, ҹамаатын нәзәриндә онун һәр бир гитәсисинин дәјәри гат-гат јүксәләр. Амма бунунла јанашы бу шерләри мәһдуд етмәк олмаз. Шәһријарын илк аловлу ешги вардыр вә өзү бу ешги мәҹази ешг адландырыр. Бу јер күрәсиндә Шәһријар әријир вә сафлашыр. Халгын севә-севә охујуб, динләдији кәдәрли гәзәлләринин чоху һәмин дөврүн (мәҹази ешгин) јадиҝарыдыр. Һәмин мәҹази ешг “Зифафи шаир” гәсидәсиндә јүксәлән гөвсда өз јүксәк һәддинә чатыр, ирфани вә илаһи ешгә чеврилир. Амма шаирин өз тәбиринҹә десәк, бир мүддәт бу мәҹази ешг өлүм һалында олмуш вә һүснү-тәбиәт дә узун мүддәт әввәлки сурәтиндә онун үчүн тәҹәлли етмишдир. Шәһријар да елә әввәлки дил илә онунла сөһбәт етмишдир. Биринҹи ешгдән сонра Шәһријар һәмин јаныглы вә аловлу үрәклә ешгин тәбиәтинин бүтүн тәзаһүрләринә тәрәф әсир. Демәк олар ки, бу мәрһәләдә Мовлананын Шәмс Тәбризи, Сәлаһәддини вә Һисамәддини һүснү әзәлин мәзһәри гәрар вердији кими, о да өз зөвглү вә баҹарыглы достлары илә ешг нәрдини удузур. Шердә мүхатәб вә һисс јараданын чоху һәмин достлардыр. Шәһријарын достлары сырасында Устад Сәбаны, Устад Ниманы, Фирузкуһини, Тәфзилини, Сајәни, Ниҝарәндәни вә диҝәр бөјүк шәхсијјәтләри ҝөрмәк олар. Шәһријарын узун вә аловлу ешги онун “Маһи сәфәркәрде”, “Тушеји-сәфәр”, “Пәрванә дәр атәш”, “Гоғаји-гуруб” вә “Буји-пираһән” шерләриндә изаһ олунмушдур. О ешгин ән чәтин заманы “Пәрто пајәнде” гәсидәсиндә бәјан олуб. “Јари гәдим”, “Хумари шәбаб”, “Налеји наками”, “Шаһиди пәндари”, “Шәкәрин пистә хамуш”, “То бе ман вә диҝәран”, “Налеји-ноумиди”, “Гуруби Нишабур” шерләри мүхтәлиф һадисәләрдә шаирин ешгиндән сөз ачыр. Шәһријарын диҝәр шер вә гәзәлләри дә өз диванында о ешгин хатирәләриндән данышыр. О ҹүмләдән “Һала чера?”, “Дәстәм бе дамәнет” вә диҝәр шерләри мүталиә етмәк әзиз охуҹулара руһ бағышлајыр. Шәһријарын ирфани ешгини онун “Интизар”, “Ҹәм вә тәфриг”, “Вәһши шикар”, “Јусифи гомҝәште”, “Мусафири Һәмәдан”, “Һәрраҹи ешг”, “Сази Сәба”, “Наји Шәбан”, “Әшки Мәрјәм”, “До морғи беһишти”, “Молла Мәһәббәтин гәзәлләри”, “Нусхеји-ҹаду”, “Шаири әфсанә” вә диҝәр гәзәлләринин арасында ҝөрмәк олар. Шәһријарын ешг филминә тамаша етмәк үчүн тәкҹә бу бәс едәр ки, онун пак үрәјиндән сачмыш ешг филмләри диван сәһифәсинә ҝәлсин, ҝөзүн дәгиг нурунун гаршысында ҝөрүнсүн вә үрәјин ишығындан кечсин. Бундан сонра һәр нә баша дүшсән, Шәһријарын истәјидир. Шәһријарын шер дили чох садәдир. Шаирин мәһрумијјәт вә накамлыглары “Ҝоһәрфуруш”, “Накамиһа”, “Ҹәрси кариван”, “Налеји-руһ”, “Мәснәвији-шер”, “Һикмәт”, “Зифафи шаир”, “Сәрневишти ешг” гәзәлләриндә бәјан олуб. Шәһријар ушаглыг илләриндән өмрүнүн сонуна кими аҹы вә ширин хатирәләрини “Һәзјани дил”, “Һејдәрбаба”, “Мумијаји”, “Әфсанеји-шәб” шерләриндә данышмышдыр. Шәһријар азадфикирли инсандыр. Һәјатынын илк дөврләриндән јуху васитәсилә һидајәт олмушдур. Онун ушаг вахтында вә ҹаванлыг дөврүндә ҝөрдүјү ики јуху мәшһурдур. Биринҹи јухусуну 13 јашында икән бир гафилә илә Тәбриздән Теһрана ҝедәндә ҝөрүб. Јолда илк дүшәрҝә олан Басмәнҹ кәндиндә јухулајан Шәһријар јухусунда ҝөрүр ки, дағларын зирвәләриндә бөјүк тәбил чалырлар вә о тәбилләрин сәси һәр тәрәфә јајылыр. Тәбилләрин сәси о гәдәр ҝүҹлүдүр ки, өзү дә горхур. Бу јухуну онун шөһрәтинә вә сонралар даһа да мәшһурлашмасына јозмаг олар. Шәһријар икинҹи јухусуну 19 јашында ҝөрүр. Бу шаирин биринҹи ешг дөврүнүн сон чағларыны јашадығы дөврдүр. Шәһријар јухусунда ҝөрүр ки, Беһҹәтабадда (Теһранын шималында бир мәнтәгә) һовузда өз севҝилиси илә үзүр. Бирдән севҝилиси сујун алтына ҝирир. Шәһријар да онун ардынҹа сујун алтына ҝирир. Амма ону нә гәдәр ахтарса да тапа билмир. Һовузун дәринлијиндә Шәһријарын әлинә бир даш дүшүр. Сујун үзүнә чыхдыгдан сонра даша бахыр. Ҝөрүр ки, бу елә бир парлаг ҝөвһәрдир ки, ҝүнәш кими ишыг сачыр. Әтрафындан сәс ешидилир вә бу сәс она “ҝеҹә чырағы ҝөвһәрини тапмысан”-дејир. Шәһријарын бу јухусуну да белә јозмаг олар ки, о севҝилисини јахын мүддәтдә итирәҹәк. Бу мөвзу “Зифафи шаир” поемасында да өз әксини тапмышдыр. Елә Беһҹәтабадда олдуғу мүддәтдә Шәһријарда арифанә һал јараныр, бунун нәтиҹәсиндә мәнәви ешг вә ирфан ҝөвһәрини тапыр. Шәһријарын шер охумасы да хүсуси тәрздәдир. Шер охудугда гафијә, жест вә сәсин аһәнҝи мөвзуја ујғун олараг дәјишир, шерин һәссас јерләридә онун боғазы тутулур, ҝөзләри јашла долур вә динләјиҹинин һалыны тамамилә дәјишир. О шер дејәндә бир гәдәр хәјала далыр, һәтта өз јериндән вә һалындан хәбәрсиз олур. Ашағыдакы мөвзу мәним мүшаһидә етдијим һаллардан бир нүмунәдир: Шәһријар һамы илә әлагәни кәсдији, гапыны дост-танышларын үзүнә бағладығы вә отағында тәнһа галараг өз шаиранә хәјалларында далдығы бир заманда габагҹадан хәбәр вермәдән онун евинә ҝетдим. Ҝөрдүм, ҝөзләрини јумуб, әлләрини башына гојуб, пәришан һалда ардыҹыл олараг һәзрәт Әлијә (ә) тәвәссүл едир. Ичәри кечиб Шәһријары силкәләдим. Дедим ки, бу нә вәзијјәтдир? О дәриндән бир нәфәс алыб мәнә тәшәккүр едәрәк деди: - Мәни боғулмагдан гуртардын. Дедим: - Дәли олмусанмы? Адам да бош вә су олмајан гуру бир отагда боғулармы? Шәһријар гаршысындакы кағызы ҝөтүрүб мәнә верди. Ҝөрдүм бир шер јазыб. Бу шер “Дәрја синфонијасы” шеринин “Ҝеҹә әфсанәси” һиссәси иди. Шәһријарнын дедикләри шерләр илһамларыдыр. Бәзән елә олур ки, узун мүддәт өтмәсинә бахмајараг бир бејт дә шер дејә билмир. Бәзән дә елә олур ки, бир ҝеҹәдә елә илаһи илһам ҝәлир ки, ҝөзәл вә ҝениш бир әсәр јарадыр. Шәһријарын шаһ әсәрләриндән сајылан 400 бејтлик “Тәхти Ҹәмшид” әсәри буна нүмундир. Шәһријарда Аллаһа тәвәккүл етмәк вәсфедилмәз дәрәҹәдәдир. Мән онунла танышлығымын илк чағларындан бу һалы онда һисс етмишәм. О вахт Шәһријар бир тәрәфдән ешг бөһранына ҝөрә тибб университетини тәрк етмишди, дәрсләрдә иштирак етмирди, бир тәрәфдән дә атасы тәһсил хәрҹини ҝөндәрә билмәдијинә ҝөрә чәтин вәзијјәтә дүшмүшдү. Мәнә дејирди ки, бу ҝүнләри бизим хәрҹимиз чатмалыдыр. Габагҹадан јол тәјин едирди. Һәмин јолу сона гәдәр ҝетмәмиш шаирин бир нечә ҝүнлүк хәрҹи она мүраҹиәт едәнләр тәрәфиндән чатырды. О дөврдән чох илләр өтсә дә мән һәлә дә о һадисәләрдән һејрәтдәјәм. Диггәти чәкән бу иди ки, мүраҹиәт едәнләр мүхтәлиф ишләрдән өтәри Шәһријарын јанына ҝәлирдиләр. Бәзән һансыса инҹәсәнәт ишинә, һансыса мәһарәтинә ҝөрә, бәзән дә һеч аидијјаты олмајан вә тамамилә шәхси бир мәсәләјә ҝөрә мүраҹиәт едирдиләр. Һәтта, тибб, хәстәјә баш чәкмәк кими мәсәләләрдә ондан мәсләһәт алырдылар. Бундан да мүһүм одур ки, дуа алмаг үчүн она мүраҹиәт едирдиләр. Шәһријарын Аллаһа мәрифәти онун “Ҹилвеји ҹананә”, “Мунаҹат”, “Дәрси мәһәббәт”, “Әбәдијјәт”, “Бали һиммәт вә ешг”, “Дәр куји һејрәт”, “Гәсидеји-тоһид”, “Раз вә нијаз вә шәб” вә “Әли” гәзәлләриндә ҹилвәләниб. Вәтән севҝисини Шәһријар “Ејди хун”, “Гәсајиди меһмани шәһривәр”, “Азәрбајҹан”, “Шујуну шәһривәр”, “Тәхти Ҹәмшид” гәзәлләриндә ҝөстәрмишдир. Бу әсәрләри охудугда онун вәтәнә бағлылығынын нә гәдәр дәрин олмасы ачыг-ашкар ҝөрүнүр. Шәһријарын ән аҹы хатирәси онун анасынын вәфат етмәсидир. Бу һадисә 1952-ҹи ил ијулун 22-дә баш верди. О ҝүн идарәдә идик. Чох фөвгаләдә тәсирлә бу аҹы хәбәри мәнә деди. Бирликдә хәстәханаја ҝетдик вә анасынын ҹәназәсини тәһвил алдыг. Ҹәназәни Гум шәһәринә апарыб, орада дәфн етдик. Анасынын өлүмүндән сонра Шәһријарын дүшдүјү вәзијјәт “Вај мадәрәм” поемасында өз әксини тапыб. Шәһријарын бу јазыланлардан әлавә сирли тәрҹүмеји-һалы да олмушдур ки, онун биографијасыны јазан мүәллиф үчүн иши чәтинләшдирир. Бурада шаирин бәзи һалларыны хүласә вә үстүөртүлү шәкилдә шәрһ вермәјә мәҹбурам. Әҝәр сонра мүмкүн вә мәсләһәт олса ҝениш шәкилдә јазаҹағам: Шәһријар 1307-1309-ҹу илләрдә (м. 1928-1930) доктор Сәгәфинин тәшкил етдији руһ чағырма мәҹлисләриндә иштирак едирди. Бу мәҹлисләрин изаһы гәзет вә журналларда чап едилмишдир. Сөзү ҝедән мәҹлисләрдә Шәһријар үчүн чохлу кәшфләр олмушдур вә бу кәшфләр шаири сејри-сүлука чәкмишдир. Шәһријар 1310-ҹу илдә (м. 1931) Хорасана ҝетди вә 1314-ҹү илә (м. 1935) кими орада да бу мәҹлисләрдә иштирак едир, бу фикирләрин ардынҹа олур. 1314-ҹү илдә (м. 1935) Теһрана гајыдыр вә 1319-ҹу илә (м. 1940) кими бу фикир вә әмәлләри даһа да бәрк изләјир. Белә ки, 1319-ҹу илдә (м. 1940) артыг дәрвишлик сырасына дахил олур, бу мәрһәләнин сејри-сүлукуну сүрәтлә ҝедир. Бу јолда о гәдәр ирәли ҝедир ки, мүршидин дәстуру илә хиргә алыр вә мүршидин ҹанишини дәрәҹәсинә јетишир. Бу тәклиф вә вәзифә узун мүддәт Шәһријары дәрин дүшүнҹәләрә гәрг едир. О, бир нечә ај һејрәтдә галыр вә сечим едә билмир. Нәһајәт, бу гәрара ҝәлир ки, мүршид олмаг вә бөјүк бир дәстәни өз ганады алтына алыб, онлара рәһбәрлик етмәк, мәгсәди илаһи мәрифәт әлдә етмәк, һәгигәтләри кәшф етмәк ардынҹа олан Шәһријар үчүн ағыр бир вәзифәдир вә онун истәјиндән гыраг бир ишдир. Бурададыр ки, Шәһријар Зати Әһәдијјәтә сығыныр, ҝеҹә рази-нијазларына башлајыр, мәнәви кәшфләрә јетишир. Өзүнүнү дедијинә ҝөрә, илаһи истәк ону өвлијалардан биринин руһу илә ҝөрүшдүрүр. О мүгәддәс руһ Шәһријарын һәгигәт вә ирфан јолундакы бүтүн чәтинликләрини һәлл едир, анлашылмајан мәсәләләр онун үчүн кәшф олур. Бу әзәмәтли фејзи дәрк етдикдән сонра Шәһријарын һал вә һәрәкәти тамамилә дәјишир. Бундан сонра артыг Шәһријарын фикир вә һалларыны анламаг онун јахынлары, дост-танышлары, һәтта мәним үчүн дә чәтинләшмишди. Елә сөзләр данышырды ки, ону баша дүшмәк ади һалда мүмкүн дејилди. Шәһријарын рәфтар вә һәрәкәтләри дә сөзләри илә јанашы дәрк едиләси дејилди вә чох гәрибә иди. Устад өмрүнүн сон илләриндә Теһранда јашајырды. Амма чох истәјирди ки, Шираза ҝедиб Һафизин мәгбәрәсинин јахынлығында јашасын. Бу истәк онун “Еј Шираз” вә “Дәр баргаһи Сәди” шерләриндә өз әксини тапыб. Амма сонралар бу фикриндән дөндү. Теһранда јашамагдан јорулдуғу үчүн һара ҝедәҹәји барәдә бир гәрара ҝәлә билмирди. Бир ҝүн мәнә деди: “Ола билсин ки, Халигдән хәлгә сәфәр едим”. Бу мәним о заман баша дүшә билмәдијим сөзләрдән иди. Бир ҝүн хәбәр тутдум ки, о һеч кәсә, һәтта аиләсинә дә билдирмәдән Теһрандан Тәбризә көчүб. Сејид Мәһәммәд Һүсејн Шәһријар 18 сентјабр 1988-ҹи илдә Теһранын Меһр хәстәханасында дүнја илә видалашды вә өз вәсијјәтинә ҝөрә халг күтләсинин иштиракы илә Тәбризин Сурхаб гәбиристанлығында “Мәгбәрәтүш-шүәра”да (“Шаирләр мәгбәрәсиндә”) дәфн едилди.
342/
